Η 3η Δεκεμβρίου είναι ημέρα αφιερωμένη στα άτομα με αναπηρία. Δράττομαι της ευκαιρίας για να εκφράσω κάποιες σκέψεις για την ομάδα αυτή των συνανθρώπων μας που εξαιτίας μιας ασθένειας, κάποιου τραυματισμού ή μιας ελλειμματικής ανάπτυξης, μπορεί να βρεθούν «στερημένοι».
Βέβαια, η προσέγγισή μου αυτή προσβλέπει στην ανάδειξη κάποιων μόνο πτυχών της αναπηρίας, ώστε αυτή να γίνει κάπως περισσότερο κατανοητή. Εξάλλου η ανθρώπινη ύπαρξη, σε κάθε μορφή και έκφραση της, είναι τόσο σύνθετη και περίπλοκη, ώστε κάθε προσπάθεια να την καθυποτάξεις σε μια μονοσήμαντη εκδοχή ανάγνωσης, θα ήταν τουλάχιστον αφελής.
…Ο Νίκος, ο Θανασάκης, η Βασούλα, ο Χρίστος, ο Γιώργος, η Σοφούλα, η Καλλιρόη, ο Άγγελος, ο Δημήτρης,… είναι παιδιά που δεν μοιάζουν με όλα τα άλλα. Δείχνουν παράξενα και απόμακρα, συχνά έχουν αλλόκοτη συμπεριφορά, φαίνεται να γελούν ή να θυμώνουν χωρίς λόγο, δυσκολεύονται σε πολύ απλά πράγματα και σχεδόν αδυνατούν να κατανοήσουν αφηρημένες έννοιες. Αυτοί είναι κάποιοι από τους λόγους που τα παιδιά αυτά φοιτούν στην Ειδική Αγωγή. Αλλά και η αιτία που βιώνουν σχεδόν καθημερινά την απόρριψη, αλλά και τον κοινωνικό αποκλεισμό.
Δυστυχώς η γνώμη του «κόσμου» για όλα αυτά τα παιδιά που με τον έναν ή τον άλλον τρόπο ξεφεύγουν από τη νόρμα- από αυτό δηλ. που θεωρείται κανονικό ή φυσιολογικό- φαίνεται να κυριαρχείται από κάθε είδους αρνητικά στερεότυπα και προκαταλήψεις. Σημαντικό μερίδιο ευθύνης σ’ αυτό έχουμε και εμείς οι ειδικοί αφού δίνουμε υπερβολική προσοχή στα «ελλείμματα» και πολύ λιγότερη σε ό,τι παραμένει άθικτο και «διατηρημένο».
Οι βασικοί όροι που χρησιμοποιεί η επιστήμη για να περιγράψει τα παιδιά αυτά είναι, τις περισσότερες φορές τουλάχιστον, παράγωγα των λέξεων «έλλειμμα» ή «έκπτωση» που (επι-)σημαίνουν, συνήθως, μια διαταραχή ή μια ανεπάρκεια, π.χ. νοητική υστέρηση, εγκεφαλική παράλυση, κ.λπ.
Όλοι εμείς που δουλεύουμε στην ειδική αγωγή, αργά ή γρήγορα συνειδητοποιούμε, ότι οι μαθητές μας όταν εξετάζονται στις διάφορες ψυχολογικές, εκπαιδευτικές ή και νευρολογικές δοκιμασίες (τα γνωστά σε όλους μας tests) – οι οποίες κατά κύριο λόγο στοχεύουν να ανακαλύψουν τα ελλείμματα και να τα αναλύσουν σε λειτουργίες και συμπτώματα – οι επιδόσεις τους είναι πολύ φτωχές. Αντιθέτως, όταν προσεγγίζονται μέσα από μια ζεστή και ανθρώπινη επαφή φανερώνουν έναν κόσμο μυστηριώδη, αλλά ταυτόχρονα και με μια εντυπωσιακή πολλές φορές πληρότητα και αρμονία.
Και κάθε ένα απ’ αυτά τα παιδιά ένα βλέμμα μοναδικό!
…πώς να περιγράψεις το βλέμμα αυτό δίχως να χάσεις τον πλούτο και την αλήθεια του;
Με πρόσωπα καθαρά. Με μια διαπεραστική, αφοπλιστική ευθύτητα και αμεσότητα!
…και με μια μεγάλη ζεστή καρδιά! Γεμάτη αθωότητα, καθαρότητα και αξιοπρέπεια!
Ποια είναι όμως αυτή η κοινή τους ιδιότητα που τα κάνει τόσο αξιοπρεπή, τόσο άμεσα και απλοϊκά; Αν έπρεπε να απαντήσω με μια μόνο λέξη, θα έλεγα ότι αυτή τους η ιδιότητα είναι το «συγκεκριμένο». Ότι μπορούν δηλ. να αντιλαμβάνονται ό,τι είναι συγκεκριμένο και απτό. Γι’ αυτό και ο κόσμος τους είναι ιδιαίτερα ζωντανός και έντονος. Αυτά τα παιδιά παρ’ ότι δεν διαθέτουν την ικανότητα να αντιληφθούν αφηρημένες έννοιες, μπορούν να αντιληφθούν το μυστήριο, την ομορφιά, την τέχνη και με έναν δικό τους μοναδικό τρόπο να βιώσουν τη συγκίνηση, τη φαντασία, το πνεύμα (εξάλλου δεν χρειάζεται κάποιος να μπορεί να κατανοήσει τον νόμο του Νεύτωνα για να μπορεί να αντιληφθεί τη σοφία της φύσης και την ομορφιά της ζωής).
Πρόθεσή μου, βέβαια, δεν είναι να εξιδανικεύσω την αναπηρία. Απλά και μόνο προσπαθώ να καταδείξω τον πλούτο της ανθρώπινης ύπαρξης (εξάλλου η αναπηρία μια έκφανση αυτής της ύπαρξης δεν είναι;), μπαίνοντας σ’ έναν χώρο γοητείας και παραδόξου που γεννά η αμφισημία της. Και αυτό διότι κάθε τρόπος αντίληψης του κόσμου, μπορεί να ανοίγει πόρτες, αλλά μπορεί και να τις κλείνει. Μπορεί να γίνει το όχημα προς την ευαισθησία, τη φαντασία το βάθος. Μπορεί όμως να φυλακίσει τον επιβάτη του. Αυτό είναι εξάλλου το δώρο και ταυτόχρονα το μαρτύριο, η απόλαυση και η ψυχική οδύνη (συγχωρέστε με για τον αδόκιμο αλλά τόσο περιεκτικό όρο), της «ανθρωπινότητας» μας.
Η σημερινή εποχή «σνομπάρει» το συγκεκριμένο αφού το αντιλαμβάνεται σαν μια ιδιότητα ανάξια λόγου, εξισώνοντας το με το τετριμμένο και κάποτε με το παράλογο. Επιπρόσθετα περιθωριοποιεί κάθε τι διαφορετικό, ειδικά όταν αυτό αδυνατεί να προσαρμοστεί στους «δικούς της», ιδιαίτερα σκληρούς και άτεγκτους νόμους και αξίες.
Μαθαίνω να αποδέχομαι τη διαφορετικότητα του Άλλου, μόνο και όταν μαθαίνω να δέχομαι και την δικιά μου διαφορετικότητα. Όποια και αν είναι αυτή. Όχι σαν τον νόμο ενός θεού, όχι σαν ανθρώπινο καταστατικό και αναγκαιότητα. Αλλά σαν μια γήινη αρετή. Σαν ένα πουλί που έφτιαξε τη φωλιά του σε μένα.
…Ο Νίκος, ο Θανασάκης, η Βασούλα, ο Χρίστος, ο Γιώργος, η Σοφούλα, η Καλλιρόη, ο Άγγελος, ο Δημήτρης,… είναι παιδιά σαν όλα τ’ άλλα: που διψούν για αγάπη, για αποδοχή και σεβασμό, που έχουν ανάγκη από φροντίδα και καθοδήγηση. Που αγαπούν τις σκανδαλιές, την ανεμελιά και το παιχνίδι, που γοητεύονται από την γνώση και την περιπέτεια… Είναι παιδιά που όταν έρχεσαι σε μια ζεστή και ανθρώπινη επαφή μαζί τους ανακαλύπτεις έναν κόσμο, που παρ’ ότι είναι απλός, είναι ταυτόχρονα απίστευτα όμορφος και πλούσιος. Αρκεί να μπορέσεις να τα κοιτάξεις στα μάτια. Και μόνο τότε θα δεις πως πράγματι βαθαίνουν. Και όταν σεβαστείς αυτά τα βάθη, μόνον τότε, αυτά θα σου αποκαλύπτονται ολοένα και περισσότερο. Και ας μην είναι πάντα ευτυχισμένα βάθη – αλλά, πιστέψτε με, είναι συνήθως ευτυχισμένα στο μεγαλύτερο μέρος τους.
Μανώλης Δάλας, ψυχολόγος
Δ/ντής του Ε.Δ.Σ. Κοζάνης
