Αν η απάντηση στον τίτλο είναι καταφατική, με ποιον τρόπο μπορεί κανείς να σκεφτεί αυτή τη βλάβη χωρίς διολίσθηση στη χυδαία εκμετάλλευση της ασθένειας ή στην εξίσου προβληματική ιεροποίηση του πολιτικού σώματος; Το ερώτημα στέκει απρόσφορο για πρόχειρες βεβαιότητες και δεν ευνοεί εύκολες αιτιολογήσεις.
Η άσκηση εξουσίας συνδέεται με υψηλή ένταση εργασίας, διαρκή δημόσια έκθεση και αυξημένες απαιτήσεις λογοδοσίας, συνθήκες που συγκροτούν ένα περιβάλλον ιδιαίτερης ψυχικής επιβάρυνσης. Η διερεύνηση της επίδρασής τους στην ψυχική και σωματική υγεία των πολιτικών προϋποθέτει διάκριση ανάμεσα σε εμπειρικά δεδομένα και αυθαίρετες αιτιώδεις αποδόσεις, ιδίως όταν μεμονωμένα γεγονότα τείνουν να λειτουργήσουν ως βάση γενίκευσης.
Η διεθνής βιβλιογραφία καταγράφει ότι οι εκλεγμένοι πολιτικοί εκτίθενται σε ένα σύνολο παραγόντων που συνδέονται με ψυχική επιβάρυνση, όπως απειλές, δημόσια επιθετικότητα, επαγγελματική αβεβαιότητα και έντονη χρονική πίεση (Smith et al., 2025). Σε πρόσφατη ανασκόπηση που συνθέτει δεδομένα από διαφορετικά πολιτικά συστήματα αναδεικνύεται ότι οι ιδιαιτερότητες του πολιτικού ρόλου συνδέονται με αυξημένα επίπεδα άγχους, επαγγελματικής εξουθένωσης και επιβάρυνσης της ψυχικής υγείας (Smith et al., 2025). Προγενέστερες μελέτες σε εθνικά κοινοβούλια έχουν επισημάνει τη σύνδεση της πολιτικής εργασίας με υψηλά επίπεδα στρες και επιβάρυνση της οικογενειακής ζωής (Weinberg & Cooper, 2003).
Η ψυχοδυναμική προσέγγιση επιτρέπει την εστίαση σε μηχανισμούς που δεν αποτυπώνονται άμεσα σε ποσοτικά δεδομένα. Αφορά τη σχέση του υποκειμένου με την εικόνα του και με το λεγόμενο «βλέμμα του Άλλου», δηλαδή με τον τρόπο με τον οποίο το άτομο γίνεται αντικείμενο παρατήρησης, αξιολόγησης και προσδοκίας μέσα στο κοινωνικό πεδίο. Η πολιτική λειτουργία εγγράφεται σε ένα πεδίο έντονης συμβολικής επένδυσης, όπου η δημόσια εικόνα αποκτά δομική σημασία για τη συνοχή του Εγώ. Η διαρκής έκθεση σε αξιολόγηση, κριτική και αναπαράσταση ενσωματώνεται στη συγκρότηση της ταυτότητας και λειτουργεί ως σταθερό πλαίσιο αναφοράς για την αυτοαντίληψη. Η απώλεια κύρους, η δημόσια αμφισβήτηση ή η απονομιμοποίηση βιώνονται ως γεγονότα που επηρεάζουν τον πυρήνα της υποκειμενικής εμπειρίας και δεν περιορίζονται στο επίπεδο του ρόλου.
Η εμπειρία της δημόσιας ταπείνωσης αποτελεί κρίσιμο παράγοντα ψυχικής επιβάρυνσης. Συστηματική μετα-ανάλυση κατέδειξε ότι η ταπείνωση σχετίζεται με έντονα συναισθήματα ντροπής, φόβου και αίσθησης απώλειας ελέγχου, ιδίως όταν εκτυλίσσεται ενώπιον κοινού (Li et al., 2024). Στο σύγχρονο ψηφιακό περιβάλλον, η διάχυση και επανάληψη τέτοιων εμπειριών ενισχύουν τη διάρκειά τους και διευρύνουν το πεδίο των «μαρτύρων», επιβαρύνοντας την ψυχική επεξεργασία τους.
Η σχέση εξουσίας και στρες εμφανίζει διαφοροποιήσεις ανάλογα με τη σταθερότητα του ρόλου. Δεδομένα δείχνουν ότι η κατοχή σταθερού κοινωνικού status μπορεί να συσχετίζεται με χαμηλότερα επίπεδα κορτιζόλης και άγχους (Sherman et al., 2012). Στο ίδιο ερευνητικό πλαίσιο επισημαίνεται ότι η αστάθεια της κοινωνικής θέσης και η διαρκής απειλή απώλειας συνδέονται με σημαντική αύξηση του στρες (Sherman & Mehta, 2020). Η πολιτική ιδιότητα ενσωματώνει αυτή την αστάθεια, καθώς η διατήρηση της θέσης εξαρτάται από πολλαπλούς και μεταβαλλόμενους παράγοντες και εκθέτει το υποκείμενο σε συνθήκες διαρκούς επαναξιολόγησης.
Η σωματική διάσταση της επιβάρυνσης τεκμηριώνεται από τη σύνδεση του χρόνιου στρες με τα καρδιαγγειακά νοσήματα. Ερευνητικά δεδομένα δείχνουν ότι το στρες επηρεάζει νευροενδοκρινικούς και φλεγμονώδεις μηχανισμούς, αυξάνοντας τον καρδιαγγειακό κίνδυνο (Carola et al., 2024). Σε πληθυσμιακό επίπεδο, έχει καταγραφεί αύξηση οξέων καρδιαγγειακών επεισοδίων σε περιόδους έντονου κοινωνικοπολιτικού στρες (Mefford et al., 2020). Τα ευρήματα αυτά αφορούν συσχετίσεις σε επίπεδο πληθυσμού και δεν τεκμηριώνουν αιτιώδεις σχέσεις για μεμονωμένα περιστατικά, αποτυπώνουν όμως τη συμβολή του κοινωνικοπολιτικού περιβάλλοντος στη διαμόρφωση συνθηκών αυξημένου κινδύνου.
Η πολιτική δραστηριότητα συγκροτεί ένα πεδίο εντατικοποιημένης δοκιμασίας, στο οποίο η δημόσια έκθεση, η ένταση της αξιολόγησης και η αστάθεια του ρόλου συνδέονται με αυξημένη ψυχική επιβάρυνση. Η αναγνώριση αυτής της επιβάρυνσης δεν αναιρεί την ανάγκη λογοδοσίας. Ο έλεγχος της εξουσίας μέσω της κριτικής και της δημοσιογραφικής διερεύνησης παραμένει βασική προϋπόθεση της δημοκρατικής λειτουργίας. Η ψυχική διάσταση της πολιτικής εμπειρίας εντάσσεται σε ένα πλαίσιο κατανόησης, χωρίς να επηρεάζει το πεδίο της δημόσιας κρίσης.
Η κατανόηση της πολιτικής φθοράς τοποθετείται στο επίπεδο των συνθηκών μέσα στις οποίες ασκείται η εξουσία. Η πολιτική δραστηριότητα διαμορφώνει ένα περιβάλλον όπου οι ψυχικές άμυνες, οι κοινωνικές προσδοκίες και οι βιολογικοί μηχανισμοί συνυπάρχουν και αλληλεπιδρούν. Σε αυτό το πλαίσιο, η ευαλωτότητα προκύπτει ως δυνατότητα που συνδέεται με τις συνθήκες έκθεσης και πίεσης και καθίσταται ορατή και απαιτεί ερμηνευτική ακρίβεια.
*Αντώνης-Μάριος ΠαΠαγιώτης, e-κοδόμος.
Δόκιμος Ψυχολόγος / Υπό διαμόρφωση Ψυχοθεραπευτής – σε μακρά θεραπεία με την ακαδημαϊκή κοινότητα
Ο ίδιος, κινείται μεταξύ ετερόκλητων ακαδημαϊκών και επαγγελματικών πεδίων, με σταθερό προσανατολισμό στην ψυχολογία και την ψυχοθεραπεία. Η εμπειρία του στον ανθρωπιστικό τομέα αποδεικνύεται μετασχηματιστική, ενώ η ενεργή του παρουσία στον χώρο της επικοινωνίας, του πολιτικού και ψηφιακού μάρκετινγκ συνεχίζει να τροφοδοτεί τις συνθετικές του αναζητήσεις. Τα ερευνητικά του ενδιαφέροντα εστιάζουν στις ψυχολογικές, κοινωνικές και πολιτισμικές επιπτώσεις των τεχνολογικά διαμεσολαβημένων αλληλεπιδράσεων.
Αναφερόμενη βιβλιογραφία
Carola, V., Di Vincenzo, G., Morale, C., Cecchi, V., & Nicolais, G. (2024). Psychological risk factors and cardiovascular disease. Frontiers in Psychology, 15, 1419731. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2024.1419731
Li, W. W., Heward, C., Merrick, A., Astridge, B., & Leow, T. (2024). Prevalence of experiencing public humiliation and its effects on victims’ mental health: A systematic review and meta-analysis. Journal of Social and Personal Relationships. https://doi.org/10.1177/18344909241252325
Mefford, M. T., Ward, M. J., Brown, T. M., Durant, R. W., Judd, S. E., Safford, M. M., & Muntner, P. (2020). Sociopolitical stress and acute cardiovascular disease hospitalizations around the 2016 presidential election. Proceedings of the National Academy of Sciences, 117(43), 27054–27058. https://doi.org/10.1073/pnas.2012096117
Sherman, G. D., Lee, J. J., Cuddy, A. J. C., Renshon, J., Oveis, C., Gross, J. J., & Lerner, J. S. (2012). Leadership is associated with lower levels of stress. Proceedings of the National Academy of Sciences, 109(44), 17903–17907. https://doi.org/10.1073/pnas.1207042109
Sherman, G. D., & Mehta, P. H. (2020). Stress, cortisol, and social hierarchy. Current Opinion in Psychology, 33, 227–232. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2019.09.013
Smith, A., Hachen, S., Weinberg, A., Falkai, P., Guttormsen, S., & Liebrenz, M. (2025). The weight of office? A scoping review of mental health issues and risk factors in elected politicians across democratic societies. International Journal of Social Psychiatry, 71(2). https://doi.org/10.1177/00207640241291523
Weinberg, A., & Cooper, C. (2003). Stress among national politicians elected to Parliament for the first time. Stress and Health, 19(2), 111–117. https://doi.org/10.1002/smi.965
