Η αναφορά στην κακοποίηση στην τρίτη ηλικία ως φαινόμενο που αφορά «εμάς» συνιστά αντανάκλαση μιας κοινής ανθρωπολογικής συνθήκης. Η γήρανση αποτελεί ενδεχόμενο σε κάθε βιογραφική διαδρομή, υπό την προϋπόθεση ότι αυτή θα ολοκληρωθεί χωρίς πρόωρη διακοπή. Παράλληλα, η φροντίδα των ηλικιωμένων αφορά ήδη ένα σημαντικό μέρος του πληθυσμού ως έμμεσους φροντιστές, κυρίως στο πλαίσιο οικογενειακών σχέσεων. Η σταδιακή αποδυνάμωση των τοπικών κοινοτήτων, θεσμών κοινωνικής συνεύρεσης όπως το παραδοσιακό καφενείο και των άτυπων δικτύων υποστήριξης, σε συνδυασμό με την επιτάχυνση των ρυθμών ζωής στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες, μεταβάλλει τον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται και βιώνεται η φροντίδα. Στο πλαίσιο αυτό, η σχέση με τον γηράσκοντα πληθυσμό συνδέεται με την κοινή εμπειρία του χρόνου, της εξάρτησης και της ανάγκης για αναγνώριση.
Η πρόσφατη υπόθεση παράνομης μονάδας φροντίδας ηλικιωμένων στους Αμπελόκηπους Αττικής καθιστά εκ νέου ορατό ένα φαινόμενο με ευρύτερες κοινωνικές και ψυχολογικές διαστάσεις. Οι συνθήκες διαβίωσης και οι πρακτικές που καταγγέλλονται εντάσσονται σε ένα πλαίσιο όπου η μέριμνα προς τα ηλικιωμένα άτομα απομακρύνεται από θεμελιώδεις αρχές αξιοπρέπειας και προστασίας. Τα άτομα προχωρημένης ηλικίας που εντοπίστηκαν βρίσκονταν σε κατάσταση αυξημένης εξάρτησης και περιορισμένης δυνατότητας αυτοπροστασίας, γεγονός που καθιστά την περίπτωση ενδεικτική της ιδιαίτερης ευαλωτότητας που χαρακτηρίζει αυτή τη φάση του βίου.
Η κακοποίηση στην ύστερη ζωή ορίζεται ως πράξη ή παράλειψη που προκαλεί βλάβη ή δυσφορία σε ένα άτομο εντός σχέσης εμπιστοσύνης, δηλαδή μεταξύ προσώπων όπου υπάρχει σχέση φροντίδας ή εξάρτησης (World Health Organization, 2024). Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται και η παραμέληση, η οποία αφορά την αποτυχία παροχής βασικής φροντίδας και προστασίας (Pillemer et al., 2016). Η ανεπαρκής σίτιση, η έλλειψη υγιεινής και η απουσία ιατρικής μέριμνας επιβαρύνουν τη σωματική κατάσταση και επηρεάζουν την ψυχική ευημερία, ενισχύοντας το αίσθημα ανασφάλειας και εγκατάλειψης (Dong, 2015).
Η ψυχική διάσταση της κακοποίησης στη φάση της γήρανσης συχνά δεν αναγνωρίζεται έγκαιρα, παρά την ένταση των επιπτώσεών της. Η εμπειρία εγκατάλειψης, ο περιορισμός της επικοινωνίας και η αυξημένη εξάρτηση από φροντιστικά πρόσωπα επιβαρύνουν την ψυχική υγεία και συνδέονται με την εμφάνιση αγχωδών και καταθλιπτικών συμπτωμάτων. Σε προχωρημένη ηλικία, η καταθλιπτική συμπτωματολογία εκφράζεται συχνά μέσω απώλειας ενδιαφέροντος, σωματικής εξασθένησης ή γνωστικής επιβράδυνσης, γεγονός που δυσχεραίνει την έγκαιρη αναγνώρισή της σε περιβάλλοντα ανεπαρκών συνθηκών μέριμνας (Fiske, Wetherell, & Gatz, 2009).
Η ψυχαναλυτική οπτική επιτρέπει την κατανόηση της παραμέλησης και ως φαινομένου που συνδέεται με ευρύτερες στάσεις απέναντι στα ηλικιωμένα άτομα. Το γήρας, στην κοινωνική και ψυχική εμπειρία, φέρει ισχυρούς συμβολισμούς που σχετίζονται με την απώλεια, την εξάρτηση και τη θνητότητα. Η επαφή με αυτά τα χαρακτηριστικά μπορεί να συνδέεται με τάσεις αποστασιοποίησης από το άτομο προχωρημένης ηλικίας, οι οποίες εντάσσονται σε ευρύτερα μοτίβα ηλικιακού στιγματισμού. Στο πλαίσιο αυτό, η φροντιστική πρακτική μπορεί να μετατοπίζεται προς περισσότερο διαχειριστικές μορφές, με αποτέλεσμα τον περιορισμό της διαπροσωπικής διάστασης της σχέσης (Ayalon & Tesch-Römer, 2018).
Η συγκεκριμένη περίπτωση αναδεικνύει και τη διάσταση της οικονομικής εκμετάλλευσης, η οποία αναγνωρίζεται ως μορφή κακοποίησης στην τρίτη ηλικία (Yon, Mikton, Gassoumis, & Wilber, 2017). Η απαίτηση αυξημένων χρηματικών ποσών υπό συνθήκες πίεσης και φόβου συνδέεται με πρακτικές εξαναγκασμού που αξιοποιούν την ευαλωτότητα των ηλικιωμένων και των οικογενειών τους. Σε περιβάλλοντα άτυπης ή ανεπαρκώς ελεγχόμενης παροχής υπηρεσιών, η οικονομική διάσταση μπορεί να αποκτά κυρίαρχο ρόλο στη διαμόρφωση των παρεχόμενων υπηρεσιών, επηρεάζοντας την ποιότητα και την ασφάλεια των υπηρεσιών αυτών.
Η παρουσία ψηφιακής αγγελίας για την προσέλκυση ενδιαφερομένων προσθέτει μια επιπλέον διάσταση στη συγκεκριμένη υπόθεση. Η εμπιστοσύνη που επενδύεται σε διαδικτυακές πηγές πληροφόρησης μπορεί να συνδέεται με αυξημένη έκθεση σε κινδύνους όταν δεν υπάρχουν επαρκείς μηχανισμοί αξιολόγησης της αξιοπιστίας τους. Ο ρόλος της τεχνολογίας στη λήψη αποφάσεων για την επιλογή υπηρεσιών επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο αξιολογούνται οι διαθέσιμες επιλογές, αναδεικνύοντας την ανάγκη για κριτική προσέγγιση των πληροφοριών και για σαφές ρυθμιστικό πλαίσιο (Cline & Haynes, 2001).
Η δυσκολία άμεσης ανάληψης φροντίδας από συγγενικά πρόσωπα, όπως καταγράφηκε, εντάσσεται σε ευρύτερες κοινωνικές μεταβολές που επηρεάζουν τα δίκτυα υποστήριξης στην τρίτη ηλικία. Η υποστήριξη μετατοπίζεται σταδιακά από το οικογενειακό περιβάλλον προς περισσότερο οργανωμένες δομές, οι οποίες καλούνται να καλύψουν σύνθετες ανάγκες. Σε περιπτώσεις όπου η επάρκεια και η εποπτεία των δομών αυτών εμφανίζουν περιορισμούς, διαμορφώνονται συνθήκες αυξημένου κινδύνου για τα ηλικιωμένα άτομα, ιδίως ως προς την ασφάλεια και την προστασία της αξιοπρέπειάς τους (Pillemer et al., 2016).
Η κακοποίηση και η παραμέληση στην τρίτη ηλικία καταγράφονται στη διεθνή βιβλιογραφία ως φαινόμενα με σημαντική παρουσία, τα οποία συνδέονται με τις συνθήκες οργάνωσης των συστημάτων υποστήριξης και με ευρύτερες κοινωνικές στάσεις απέναντι στην ευαλωτότητα (Yon, Mikton, Gassoumis, & Wilber, 2017). Η διασφάλιση επαρκών συνθηκών διαβίωσης, η πρόσβαση σε ποιοτικές υπηρεσίες και η ενσωμάτωση της ψυχικής διάστασης της υποστήριξης αποτελούν βασικούς άξονες για την προστασία όσων βρίσκονται σε προχωρημένο στάδιο ζωής.
Η συγκεκριμένη υπόθεση αναδεικνύει τη σημασία της φροντίδας ως σχέσης που υπερβαίνει την τεχνική οργάνωση υπηρεσιών. Η σχέση αυτή αφορά την αναγνώριση του ηλικιωμένου ατόμου ως υποκειμένου με ιστορία, ανάγκες και δικαιώματα. Η ποιότητα των παρεχόμενων πρακτικών υποστήριξης αποτυπώνει τον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία προσεγγίζει τη γήρανση και διαχειρίζεται την ανθρώπινη ευαλωτότητα.
Αναφερόμενη βιβλιογραφία
Ayalon, L., & Tesch-Römer, C. (Eds.). (2018). Contemporary perspectives on ageism. Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-319-73820-8
Cline, R. J. W., & Haynes, K. M. (2001). Consumer health information seeking on the Internet: The state of the art. Health Education Research, 16(6), 671–692. https://doi.org/10.1093/her/16.6.671
Dong, X. (2015). Elder abuse: Systematic review and implications for practice. Journal of the American Geriatrics Society, 63(6), 1214–1238. https://doi.org/10.1111/jgs.13454
Fiske, A., Wetherell, J. L., & Gatz, M. (2009). Depression in older adults. Annual Review of Clinical Psychology, 5, 363–389. https://doi.org/10.1146/annurev.clinpsy.032408.153621
Pillemer, K., Burnes, D., Riffin, C., & Lachs, M. S. (2016). Elder abuse: Global situation, risk factors, and prevention strategies. The Gerontologist, 56(Suppl_2), S194–S205. https://doi.org/10.1093/geront/gnw004
Yon, Y., Mikton, C. R., Gassoumis, Z. D., & Wilber, K. H. (2017). Elder abuse prevalence in community settings: A systematic review and meta-analysis. The Lancet Global Health, 5(2), e147–e156. https://doi.org/10.1016/S2214-109X(17)30006-2
World Health Organization. (2024, June 15). Abuse of older people. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/abuse-of-older-people
*Αντώνης-Μάριος ΠαΠαγιώτης, e-κοδόμος.
Δόκιμος Ψυχολόγος / Υπό διαμόρφωση Ψυχοθεραπευτής – σε μακρά θεραπεία με την ακαδημαϊκή κοινότητα
Ο ίδιος, κινείται μεταξύ ετερόκλητων ακαδημαϊκών και επαγγελματικών πεδίων, με σταθερό προσανατολισμό στην ψυχολογία και την ψυχοθεραπεία. Η εμπειρία του στον ανθρωπιστικό τομέα αποδεικνύεται μετασχηματιστική, ενώ η ενεργή του παρουσία στον χώρο της επικοινωνίας, του πολιτικού και ψηφιακού μάρκετινγκ συνεχίζει να τροφοδοτεί τις συνθετικές του αναζητήσεις. Τα ερευνητικά του ενδιαφέροντα εστιάζουν στις ψυχολογικές, κοινωνικές και πολιτισμικές επιπτώσεις των τεχνολογικά διαμεσολαβημένων αλληλεπιδράσεων.
