Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Εορτασμού ατόμων με αναπηρία αξίζει ο προβολέας της δημοσιότητας να φωτίσει μία παιδαγωγό που εισηγήθηκε και πραγματοποίησε μέσα σε δύσκολες πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες την ίδρυση του πρώτου Ειδικού Σχολείου για άτομα με αναπηρία, νοητική υστέρηση και μαθησιακές δυσκολίες στον ιστορικό χώρο του σκοπευτηρίου της Καισαριανής στην Αθήνα το 1937.
H Ρόζα Ιμβριώτη ανήκει στον αστερισμό των μεγάλων εκείνων Ελλήνων παιδαγωγών που καθόρισαν τις εξελίξεις στον χώρο της παιδείας σε μια ταραγμένη για την εποχή Ελλάδα. Με τις καινοτομίες της όμως σφράγισε με το έργο της τον 20ο αιώνα.
Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1898 όπου στην Ελλάδα αναδεικνύονται τα πρώτα κοινωνικοπολιτικά και προοδευτικά κινήματα. Μεγάλωσε μέσα σε ένα εύπορο οικονομικό και προοδευτικό περιβάλλον με τις σημαντικές παρουσίες του πατέρα της Νίκου Ιωάννου, καθηγητή Φιλολογίας και της μητέρας της που η ίδια τους αναγνωρίζει ως «τα ιερά πρόσωπα που έφτιαξαν με γαλήνη και ηρεμία τη γερή βάση της ζωής της».
Με την αποφοίτησή της από το Γυμνάσιο εγγράφεται στην Φιλοσοφική Σχολή που πανεπιστημίου Αθηνών, ενώ ταυτόχρονα διδάσκει στο «Κυριακό Σχολείο Εργασιών» με σκοπό να μορφωθούν οι γυναίκες της λαϊκής τάξης ώστε να πάψουν να είναι θύματα των εργοδοτών. Από δω αρχίζει πλέον το κοινωνικό της έργο που στηρίζεται στην εδραία πεποίθηση της ότι η αναμόρφωση της Ελληνικής κοινωνίας θα επιτευχθεί μέσω της παιδείας.
Το 1917 εντάσσεται στον «Εκπαιδευτικό Όμιλο», όπου σκοπός του συλλόγου ήταν η προώθηση της δημοτικής γλώσσας στα σχολεία τουλάχιστον αρχικά στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση.
Το 1924 υπηρετεί στο Μαράσλειο Διδασκαλείο με διευθυντή τον Αλέξανδρο Δελμούζο και άλλους προοδευτικούς εκπαιδευτικούς με όραμα ένα καλύτερο σχολείο. Οδηγείται όμως σε μετάθεση σε άλλο γυμνάσιο όταν ο διευθυντής δέχτηκε πιέσεις επειδή η ανώτερη τάξη ένοιωσε να απειλούνται τα κοινωνικά και οικονομικά τους κεκτημένα.
Από το 1927 μέχρι το 1930 με τον σύζυγό της Ιωάννη Ιμβριώτη πηγαίνουν στην Γερμανία όπου με την παραμονή τους εκεί παρακολουθεί το εκπαιδευτικό Σύστημα της χώρας και με μια σειρά άρθρων εκθέτει τις απόψεις της δημοσιοποιώντας τις στο Δελτίο της ΟΛΜΕ.
Το 1933 την βρίσκουμε λόγω δυσμενούς μετάθεσης από την Θεσσαλονίκη στο Κιλκίς όχι όμως σαν απλή εκπαιδευτικό αλλά με τον βαθμό της Γυμνασιάρχου και είναι πλέον η πρώτη γυναίκα Γυμνασιάρχης στην Ελλάδα.
Η Ιμβριώτη είχε πιά την δυνατότητα να οργανώσει τον τρόπο διδασκαλίας σύμφωνα με το όραμά της και εφάρμοσε μια σειρά καινοτομίες μέσα στην τάξη, βγάζοντας την έδρα και βάζοντας τα θρανία σε σχήμα Π και στο άνοιγμα του Π τοποθέτησε το δικό της θρανίο ώστε όλοι να βλέπουν να βλέπουν τους συμμαθητές και τον δάσκαλό τους.
Είχε έμπρακτη παιδαγωγική αγάπη και τον δικό της τρόπο προσέγγισης στους μαθητές, «ποτέ δεν μας διέταξε» αναφέρει ένας πρώην μαθητής της, αλλά μας άφηνε να προβληματιστούμε στην μεθόδευση και πραγμάτωση των στόχων μας. Οργάνωσε στο σχολείο συσσίτιο για τους μαθητές και ανέβασε την Ἰφιγένεια ἡ ἐν Αὐλίδι στην τοπική κοινωνία προκειμένου, να βοηθήσει οικονομικά τους μαθητές της να πραγματοποιήσουν εκπαιδευτικό ταξίδι στην Αθήνα. Η προσφορά της Ιμβριώτη προς τα παιδιά της Αγροτικής Κωμόπολης ήταν σημαντική και τόση ήταν η αγάπη των γονέων και των μαθητών στο πρόσωπό της ώστε όταν τέθηκε σε διαθεσιμότητα από την τότε κυβέρνηση για τις πολιτικές της πεποιθήσεις, όλο το Κιλκίς ενεργοποιήθηκε και κατάφερε να την επαναφέρει σε τρείς μήνες πάλι κοντά τους. Στο Κιλκίς έμεινε δύο χρόνια από το ΄34 μέχρι το ΄36. Η δικτατορία του Μεταξά απολύει πολλούς εκπαιδευτικούς, την Ιμβριώτη δεν την απέλυσε αλλά κλήθηκε από τον δικτάτορα να επιλέξει κάτι άλλο αρκεί να είναι μακριά από τους νέους. Και η Καθηγήτρια θα επιλέξει πάλι το σχολείο από διαφορετικό δρόμο αυτή τη φορά.
Εισηγείται στον Ιωάννη Μεταξά το φθινόπωρο του ΄36 την ίδρυση ενός σχολείου για άτομα με μαθησιακά προβλήματα και νοητική υστέρηση. Η συνεργασία της Ιμβριώτη με τον Μεταξά εγείρει πολλά ερωτηματικά ιδιαίτερα σε μια περίοδο εκφασισμού της χώρας μας. Όμως από τους ερευνητές της υπάρχει η άποψη ότι η Ιμβριώτη ήταν πάνω από κόμματα και παρατάξεις και δεν μπορούσε να σκεφτεί τον εαυτό της μακριά από το σχολείο. Ήταν γι΄αυτήν ζωτικός χώρος υπαρξιακής έκφρασης και δημιουργίας. Από την άλλη ο Μεταξάς έψαχνε την λαϊκή αναγνώριση και είχε ανάγκη να παρουσιάσει εκπαιδευτικό έργο. Η ίδρυση λοιπόν ενός σχολείου για άτομα με νοητική υστέρηση εντάσσεται μέσα σε αυτή την προσπάθεια όπως και η ίδρυση του ΙΚΑ, και η παγίωση του θεσμού των συλλογικών συμβάσεων. Με την σημείωση ότι οι σημαντικοί διανοούμενοι της εποχής δεν ήθελαν να έχουν καμία σχέση μαζί του η παρουσία της Ιμβριώτη του έδινε μία αξία και κάλυπτε αυτό το πολιτικό κενό.
Έτσι τον Μάιο του 1937 ιδρύεται στο ειδυλλιακό τοπίο της Καισαριανής σε ένα χώρο 8,5 στρεμμάτων το πρώτο Ειδικό Σχολείο, πρότυπο όπως έλεγε η ίδια από άποψη σχολικής οικοδομικής. Το κτίριο είχε πέντε αίθουσες διδασκαλίας, μία αίθουσα χειροτεχνίας, λουτρά, χώρο γυμναστικής, παιδική χαρά, αυλή, ορνιθώνα, και κήπο. Στην έκθεσή της σημειώνει ότι υπάρχει αρκετός χώρος αλλά και ανάγκη για την ανέγερση ενός οικοτροφείου γιατί πίστευε ότι η αρνητική επίδραση της οικογένειας καταστρέφει ότι το σχολείο έκτιζε στις ψυχές των παιδιών αυτών.
Το προσωπικό του σχολείου αποτελείτο από τον Διευθυντή, έξι δασκάλους ή δασκάλες, έναν καθηγητή Γυμναστικής, έναν ειδικό γιατρό κατά προτίμηση ψυχίατρο, έναν κηπουρό και μία κυρία για την φροντίδα των παιδιών στην σίτιση και την καθαριότητά τους.
Ένα παιδί για να φοιτήσει στο Ειδικό Σχολείο έπρεπε να οδηγηθεί εκεί είτε από τους γονείς του είτε από σχετική εισήγηση της δασκάλας του ότι το μαθησιακό του δυναμικό είναι τέτοιο που δεν μπορεί να παρακολουθήσει το πρόγραμμα του τυπικού σχολείου.
Από εκεί και πέρα συμπληρώνονταν μια σειρά από δελτία όπως η γνωμάτευση του γιατρού, πιστοποιητικό Υγείας από το Παιδολογικό Κέντρο Αθηνών με συμπεράσματα που υποβάλλει ειδικός, δελτίο πληροφοριών που συμπληρώνει υπάλληλος του Παιδολογικού Κέντρου και τέλος ένα δελτίο που λεγόταν δελτίο Ατομικότητας. Θεωρείται πολύ σημαντικό διότι σκιαγραφεί την εξέλιξη του παιδιού, την υφιστάμενη του κατάσταση από την στιγμή που έρχεται στο σχολείο, περιλαμβάνει συμπεράσματα που προκύπτουν μετά την παιδαγωγική εξέταση του μαθητή με βάση την κλίμακα Binet-Simon- Berman. To δελτίο ολοκληρώνεται με ένα μονοσέλιδο ιατρικό δελτίο που πληροφορεί για την διαμόρφωση της κατάστασης του παιδιού κατά την έξοδό του από το σχολείο.
Το θεραπευτικό έργο του σχολείου θεωρείτο πολύ σημαντικό για την διαπαιδαγώγηση των μαθητών που μεριμνούσε να διδάξει υγιεινό τρόπο ζωής, διατροφή και σωματική καθαριότητα. Περιλάμβανε ακόμη συγκεντρώσεις και ομιλίες προς τους γονείς των παιδιών τόσο σε θέματα αλκοολισμού, θέματα οικιακής οικονομίας που αφορούσαν συνθήκες καθαριότητας και διατροφής και απαραίτητα συμπεριφορικά σχήματα των γονέων προς τα παιδιά τους.
Το διδακτικό έργο του Ειδικού Σχολείου εκτός από το μαθησιακό κομμάτι, έπρεπε να προσφέρει στους μαθητές απλούς τρόπους προσαρμογής στην κανονική ζωή. Γι΄ αυτό και η μέθοδος που ακολουθήθηκε ήταν σύνθετη. Βασίζονταν στις αρχές του φυσικού σχολείου εργασίας το οποίο προσφέρει συγκεκριμένες εποπτικές εμπειρίες, επειδή ακριβώς βοηθάει πολύ το παιδί αυτό που γίνεται μπροστά στα μάτια του, που συνδυάστηκε με την μέθοδο Decroly, σύμφωνα με την οποία η παρατήρηση ερεθίζει όλες τις αισθήσεις του παιδιού και το βοηθάει στην δημιουργία παραστάσεων με συνεπίκουρο τη Μ. Montessori.
Στις αίθουσες διδασκαλίας του Ειδικού Σχολείου υπήρχε ένα μεγάλο τραπέζι όπου συγκεντρώνονταν όλοι μαθητές και ο δάσκαλος κινείται ανάμεσά τους. Όταν χρειαζόταν τραπέζια και καρέκλες ήταν τοποθετημένα με τέτοιο τρόπο, ώστε να βλέπει το ένα παιδί το άλλο για την καλύτερη συνεργασία και επικοινωνία. Το σημαντικότερο είναι ότι αρκετή από την διδακτική διαδικασία γινόταν στον κήπο, στην αυλή, στην αίθουσα χειροτεχνίας ανάλογα με την διδασκαλική ενότητα. Πολύτιμοι για την επιτυχία του σκοπού του Ειδικού Σχολείου θεωρούνταν από την παιδαγωγό οι εκπαιδευτικοί περίπατοι. Ήταν απολύτως απαραίτητοι στο πρόγραμμα και προηγούνταν του μαθήματος για την συλλογή παρατηρήσεων, παραστάσεων και εμπειριών.
Η Ιμβριώτη θεωρούσε το Ειδικό Σχολείο έργο υψηλής αποστολής και γι΄αυτό και ενδιαφερόταν και για την επιμόρφωση του προσωπικού, ώστε να καταστεί ικανό να ανταπεξέλθει στις ιδιότυπες ανάγκες ενός ειδικού σχολείου. Η διευθύντρια και το προσωπικό του σχολείου πραγματοποιούσαν παιδαγωγικές και διδακτικές συνεδριάσεις δύο φορές την εβδομάδα , όπου γίνονταν εισηγήσεις τόσο από την Ιμβριώτη όσο και από το διδακτική προσωπικό για θέματα θεραπευτικής παιδαγωγικής κάθε Τρίτη και θέματα ειδικής διδακτικής κάθε Παρασκευή.
Οι ειδικές γνώσεις της Ιμβριώτη και ικανότητες που απέδειξε κατά την οργάνωση και λειτουργία του σχολείου οφείλονται στην εμπειρία της από την Μέση Εκπαίδευση αλλά και την τριετή παραμονή της στην Γερμανία, όπου μαζί με τον σύζυγό της είχε την ευκαιρία να παρακολουθήσει και παράλληλες τάξεις για ειδικούς μαθητές. Ο τρόπος που οργάνωσε το Ειδικό Σχολείο μας οδηγεί στην διαπίστωση ότι είχε σαν πρότυπο το λεγόμενο «Γερμανικό Σχολείο» (Hilfsschule).
Το πρότυπο ειδικό σχολείο της Καισαριανής λειτούργησε από τον Μάιο του 1937 μέχρι τις 28 Οκτωβρίου του 1940, ημερομηνία κήρυξης του ελληνοιταλικού πολέμου. Η προσφορά του σχολείου στην ειδική αγωγή ήταν πολύτιμη και θα μπορούσε να προσφέρει κι άλλα αν δεν ακολουθούσε ο πόλεμος. Η Κατοχή μετέπειτα δημιούργησαν στην χώρα άμεσα προβλήματα επιβίωσης και απελευθέρωσης. Η Ιμβριώτη από την αρχή τάχτηκε στις ομάδες αντίστασης και στο τρίπτυχο «ψωμί παιδία ελευθερία.»
Στον εμφύλιο πόλεμο που ακολούθησε βρίσκουμε την Ιμβριώτη από το 1948 μέχρι το 1951 με άλλους ανθρώπους των γραμμάτων στα στρατόπεδα εξορίας, συγκεκριμένα στο Τρίκερι κι εκεί δεν σταματά το εκπαιδευτικό της έργο και διδάσκει τις συγκρατούμενες της και κάποιες μάλιστα κάποιες τις προγυμνάζει και για τις εξετάσεις του Πανεπιστημίου!
Η ζωή της Ιμβριώτη είναι συναρπαστική από την ωραιότητα των αγώνων της, την αφοσίωση στο σχολείο και το πάθος της για την εκπαίδευση και την αναμόρφωση της ελληνικής κοινωνίας μέσω της παιδείας.
Πέθανε το 1977 πιστή στις ιδέες της και τα οράματά της.
- Τις πληροφορίες για την ζωή και το έργο της Ρόζας Ιμβριώτη αλίευσα από το βιβλίο της Δρ Φιλοσοφίας και συγγραφέως Χρύσας Χρονόπουλου – Πανταζή «Ρόζα Ιμβριώτη, της ζωής και του σχολείου». Το συγκεκριμένο πόνημα υπήρξε και το θέμα της διδακτορικής της διατριβής. Την ευχαριστώ για την άδεια της να μεταφέρω αυτές τις πληροφορίες του σπουδαίου έργου της.
Επίσης το χρονικό διάστημα που υπηρετούσα στο Κιλκίς ως εκπαιδευτικός έτυχε να έρθω σε επαφή με δημοσιεύματα της εποχής που κρατούσαν ως ενθύμιο οι απόγονοι των μαθητών της Ρόζας Ιμβριώτη την περίοδο που ήταν Γυμνασιάρχης στο Κιλκίς.
Τους ευχαριστώ για το ενδιαφέρον που έδειξαν στην αναζήτηση πληροφοριών από μέρους μου για την περίοδο που η Ρόζα Ιμβριώτη ήταν γυμνασιάρχης στο Κιλκίς.
Η Νίκη Α. Βουλκίδου είναι εκπαιδευτικός της ΔΔΕ Κοζάνης και προπτυχιακή φοιτήτρια στο τμήμα Πολιτικών Επιστημών στο Α.Π.Θ.
