Ήταν Καλοκαίρι του 1996. Είχε προηγηθεί ο μεγάλος σεισμός του 1995 και ακούστηκε πως θα γκρεμιστούν τα παλιά σπίτια του Ανατολικού. Εσπευσμένα πήρα τη φωτογραφική μου μηχανή, μια Rico 2000 και άρχιζα να φωτογραφίζω ό,τι παλιό έβλεπα ..
Ιδιαίτερα τα σπίτια του εποικισμού με τις περίτεχνες εξώπορτες . Μου είχαν κάνει ιδιαίτερη εντύπωση οι υψηλής αισθητικής και τεχνοτροπίας εξωτερικές πόρτες των σπιτιών.
Αργότερα έμαθα, ότι τις φιλοτέχνησε ο εξαίρετος πόντιος μαραγκός (τίλιγκερ): ο Μωυσιάδης Κυριάκος (Κυριακό – Ταής).
Ο Κυριακό -Ταής ήταν ένας ευγενής και συγκροτημένος πρόσφυγας από το Κεσκίν Ματέν που το 1923 μαζί με τις οικοσυσκευές είχε φέρει και όλα τα εργαλεία του μαραγκού.
Αμέσως έστησε το εργαστήριό του και έπιασε δουλειά χτίζοντας τα πορτοπαράθυρα στα σπίτια του εποικισμού.
Ο Κυριάκος ήταν από τους καλύτερους σκάφτες (ξυλογλύπτες) στην Ελλάδα.
Τα έπιπλά του μοναδικά με ξύλο άγριας καρυδιάς , βελανιδιάς και καστανιάς ήταν πασίγνωστα στην περιοχή. Προσπαθούσε με τα έργα του να προκαλέσει αισθητική ποιότητα και θαυμασμό. Εκτιμώ πως στα έργα του υιοθετούσε κριτήρια που είχαν διαχρονικό και παραδοσιακό χαρακτήρα. Ο γιος του, Παναγιώτης Μωυσιάδης, (ζει στην Θεσσαλονίκη). Όταν τον ρώτησα από πού έμαθαν αυτήν την τέχνη γελώντας μου μου απάντησε: ΄΄ αναντάν – παπαντάν οι Μωυσάντ ήταν μαραγκοί..΄΄
Περνώντας λοιπόν από το δρόμο Αγκύρας βρέθηκα μπροστά στο σπίτι του Παπαδόπουλου Μωυσή.. Την προσοχή μου τράβηξε η περίτεχνη εξώπορτα ..
την πλησίασα, τη θαύμασα και τη φωτογράφισα ενστικτωδώς…
Πέρασαν από τότε είκοσι πέντε χρόνια και σκαλίζοντας το αρχείο μου έπεσε στα χέρια μου η φωτογραφία με την ανάγλυφη πόρτα. Τη σκανάρισα ,τη μεγένθυνα και αντίκρισα έκπληκτος ένα ξυλόγλυπτο έργο μοναδικής ιστορικής αξίας, που θα μπορούσε να εκτίθεται σ’ ένα εθνικό μουσείο ξυλογλυπτικής. Είναι θλιβερό να γκρεμίζεται ένας πολιτισμός και να πετιέται στις χωματερές χωρίς οι δημόσιες υπηρεσίες να νοιάζονται στο ναδίρ για τα μνημεία αυτού του λαϊκού πολιτισμού.
Η πόρτα ήταν καρυδένια, κλασική παραδοσιακή ,δίφυλλη με παράθυρα και φεγγίτη στο πάνω μέρος για να φωτίζεται το χωλ( μαπεήν) .
Στο κέντρο είχε δύο μπρούντζινες χειρολαβές ,που λείπουν και στο δεξιό πορτόφυλλο υπήρχε το κλειδί (ανοιγάρ).
Τα δύο φύλλα ήταν όμοια και συμμετρικά. Στο κάτω μέρος είχαν το νεροοφράχτη που απομάκρυνε τα νερά από το ξύλινο κατώθυρο της πόρτας.
Ακολουθούσε η σκαλιστή απεικόνιση της γης με την αρχαϊκή επιζωγράφιση των ομόκεντρων κύκλων. Οι ομόκεντροι κύκλοι απεικόνιζαν εξωτερικά τη γη, στη μέση τη θάλασσα και στο κέντρο τον ήλιο. Κατά τη χριστιανική θεώρηση οι τρεις κύκλοι συμβολίζουν την Αγία Τριάδα. Όταν οι κύκλοι είναι ζυγοί, όπως στην πόρτα, συμβολίζουν την αγάπη και τη γνώση. Η σφαίρα της γης ήταν το γερό θεμέλιο, πάνω στο οποίο πατούσε το σπίτι και ο οικογενειακός θεσμός. Στη λαϊκή αρχιτεκτονική η γη συνήθως απεικονίζεται με ημισφαίριο όπως και στην πόρτα.. Συμβολίζει ακόμα τη γέννηση της ζωής και την πορεία από τη γη στον ουρανό. Ένας συμβολισμός πληρότητας και αισιοδοξίας.
Ακολουθούσε το ορθογώνιο πλαίσιο με το σκαλιστό ρόμβο σε μορφή πλέγματος.
Ο ρόμβος είναι ένα από τα ελληνοχριστιανικά σύμβολα που έχει την απαρχή του στη Θεά Ρέα, την Περσεφόνη και τα Καβείρεια μυστήρια. Είναι σύμβολο της γονιμότητας , της ενέργειας, της προόδου, της ευτυχίας καθώς και της δύναμης των ανδρών..
Η αλυσίδα με ρόμβους απεικονίζει το δέντρο της ζωής, προσδίδοντας ακόμα πρωταρχική αξία στην ποντιακή οικογένεια. Στο χριστιανισμό ο ρόμβος ήταν σύμβολο του γήινου και ουράνιου κόσμου, γι’ αυτό οι Πόντιοι το σχημάτιζαν και πάνω στις νεκρόκασες .
Δήλωνε ακόμα την αφθονία και τον ερωτισμό . Συνήθως σκαλίζονταν στις εξώπορτες και δήλωνε την ευχή για τη μεταθανάτιο ζωή στους οικείους…
Οι λουλούδινες γιρλάντες με κρίνα, που περιστοιχίζαν το ρόμβο, είναι ένας λεπτεπίλεπτος διάκοσμος που χρησιμοποιείται πολύ στην αρχαία και βυζαντινή ξυλογλυπτική…
Τα άνθη ήταν πάντα σύμβολο ευτυχίας και χαράς. Ήταν τα φυλαχτά της εξώπορτας και δημιουργούσαν μια χαρούμενη προδιάθεση στους οικείους του σπιτιού. Ο κρίνος λατρευόταν από τους Έλληνες, γιατί ο άγγελος με αυτόν ευαγγελίστηκε το χαρμόσυνο άγγελμα στην Παναγία…
Στο κέντρο της πόρτας και πίσω από τα πόμολα ήταν σκαλισμένα δύο ιερά παγώνια..
Αυτό το έθιμο πέρασε στις εξώπορτες των σπιτιών από τις εκκλησίες. Και αυτό γιατί η Ήρα είχε ως σύμβολό της το παγώνι , γιατί ήταν η θεά της προστασίας του οίκου.
Τα ανάγλυφα παγώνια προσέδιδαν μεγαλοπρέπεια στην πόρτα και ιστοριογνωσία στον κατασκευαστή. Είναι γνωστό, πως τα παγώνια στην ελληνική παράδοση ήταν σύμβολα του ήλιου ,της μακροζωίας, της αθανασίας . Ο Πάνας το δώρισε στην Ήρα ως σύμβολο του σύμπαντος. Στο χριστιανισμό συμβολίζει την αθανασία, την ανάσταση την ένδοξη ψυχή. Είναι η εκκλησία, που βλέπει τα πάντα με τα μάτια της ουράς του…Στον Πόντο το χρησιμοποιούσαν στις αγιογραφίες αλλά και στην λιθοξοϊα, ιδιαίτερα όμως, στην ξυλογλυπτική των θυρών..
Πάντα με ένα παράθυρο ανοιχτό στη ζωή μας και στον εαυτό μας μας φέρνει κοντά στις ανθρώπινες και τις κοινωνικές σχέσεις. Μέσα από αυτό μας βλέπουν και να μας βρίσκουν οι άνθρωποι. Γι αυτό το παράθυρο ήταν το μέσο της ερωτικής επικοινωνίας για να είμαστε παντοτινοί ταξιδευτές των ονείρων μας και της ζωής μας. Γι’ αυτό στον Πόντο το παράθυρ’ ήταν το μέσο μεταφοράς της πληροφορίας …Στα σπίτια του εποικισμού τα σπίτια της προσφυγιάς οι Πόντιοι έχτισαν μεγάλα ηλιόλουστα παράθυρα για να μπορούν να βλέπουν το φως και να χαίρονται τη ζωή ….
Το παραθύρ ισ’ άνοιξον, άξον την τραγωδία μ’… ά και τέρεν το φαρμάκ’, πώς τρέχ’ ας σην καρδία μ’…
Τέλος ο ήλιος στην κεφαλή της πόρτας έδενε αρμονικά με την αισθητική της τελειότητα…
Ο ήλιος υπήρξε το πιο τραγουδισμένη λέξη στον ποντιακό πολιτισμό. ιδιαίτερά το φως του ήλιου με την σημειολογία του. Θα ήταν ελλειμματικός ο συμβολισμός της ποντιακής Θύρας χωρίς το φως του ήλιου.
Ο συμβολισμός του ηλιακού φωτός είναι το κέντρο όλων των θρησκειών του Κόσμου. Ιδιαίτερα του ευεργέτη των Ποντίων του Προμηθέα που έδωσε το φως στους ανθρώπους και σταυρώθηκε πάνω στον Καύκασο.
Ήλιος ας σην Ανατολήν είδε ‘σε κ’ εμαρέθεν ατός ατόσον ‘κ’ έλαμψεν την ώραν ντ’ εγενέθεν..
Στα δύο άκρα με μία μοναδική σχεδιαστική τελειότητα κατέληγε η ανωδομή της πόρτας με δύο αρχαϊκούς ,ελληνικούς ρόδακες . Ο ρόδακας είναι ένα αρχαίο διαχρονικό κόσμημα, σύμβολο και φυλαχτό . Είναι κύρια ένα ηλιακό σύμβολο.
Ο αρχαιοελληνικός ρόδακας ήταν στολίδι στα διαδήματα των βασιλέων. Μ’ αυτόν διακοσμούσαν τις οροφές των αρχαίων ναών..
Η ανακάλυψή του στους τάφους των Μακεδόνων και των Θρακών μαρτυρεί την ιστορική του σχέση με τον Πόντο. Στον Πόντο όλες οι διακοσμήσεις των κτηρίων και των εκκλησιών έφεραν ρόδακες.
Το ροδάφ’νον βρίσκονταν σε αφθονία στον Πόντο.
Στη χριστιανοσύνη συναρτήθηκε με τη λατρεία της Παναγίας ως Ρόδον το Αμάραντον, και κοσμεί τις εικόνες της…
Ο διάκοσμος της πόρτας ολοκληρωνόταν διακόσμηση με τρείς τρίγλυφες απολήξεις. Τα τρίγλυφα στοιχεία είναι ιωνικής αισθητικής και χρησιμοποιήθηκαν σε όλους τους αρχαίους ναούς.
Στο ανώθυρο υπήρχε το τελευταίο διακοσμητικό στοιχείο, ένα γείσο με κυρτή γιρλάντα, που καταλήγει σε τριγωνικούς κρυστάλλους.
Ακριβώς από πάνω το διαμπερές ξύλινο ανώθυρο της πόρτας ήταν σκαλισμένο με ανάγλυφο τρόπο σε μικρά ρομβοειδή στοιχεία, που σχημάτιζαν αλυσίδα ως σύμβολο της ζωής και αιωνιότητας.
Η εξώπορτα στο πάνω ανώθυρο είχει φωταγωγό με πέντε ασύμμετρα πλαίσια..
Ο φωταγωγός ήταν απαραίτητος προκειμένου να γίνει το σπίτι ΄΄Φωταχτέρ οσπίτ΄΄
Είμαι περιχαρής, που περιέγραψα ένα ακόμα στοιχείο του ποντιακού πολιτισμού…
Την εξώθυρα, τ’ εξώπορτον .. με όλους του συμβολισμούς και την ακριβοτίμητη ποντιακή τέχνη, που χάνεται στα βάθη της αρχέγονης ιστορίας και του ομηρικού πολιτισμού..
Σ ‘Σ σην πόρτα σ’ πάω κ’ έρχουμαι, εν’ πάντα κλειδωμένον, έναν πρωί θ’ ευρήκ’ν εμέν οξουκά ‘ποθαμένον..
Θα ήθελα να ολοκληρώσω αναφέροντας μία έρευνα, που ανατέθηκε σε γερμανούς φοιτητές του πανεπιστημίου της Βόνης, για τη συλλογή και διάσωση παραδοσιακών σχεδίων από εξώπορτες της Ελλάδας. Ίσως οι γερμανοί καθηγητές να γνώριζαν ότι ο ελληνικός πολιτισμός στηρίζονταν στην εστία και τα σύμβολα της εξώθυρας….
