Η πρόσφατη έκδοση των απομνημονευμάτων του τέως βασιλιά της Ισπανίας, Χουάν Κάρλος, στη Γαλλία με τον τίτλο Juan Carlos I d’Espagne: Réconciliation (2025), επαναφέρει ένα τραύμα που σημάδεψε ανεξίτηλα την πορεία του. Για πρώτη φορά ο 87χρονος πρώην μονάρχης αναφέρεται δημόσια στον θάνατο του μικρότερου αδελφού του, Αλφόνσο, τον οποίο πυροβόλησε κατά λάθος στην εφηβεία τους, προκαλώντας τον ακαριαίο θάνατό του. Στο βιβλίο 500 σελίδων, όπου μεταξύ άλλων επιχειρεί να αποκαταστήσει τις σχέσεις του με τον γιο του, τον βασιλιά της Ισπανίας Φελίπε, ο 87χρονος καταγράφει το τραυματικό περιστατικό σε ένα κεφάλαιο μόλις δύο σελίδων, με τίτλο «Η Τραγωδία», όπου ο πρώην βασιλιάς εξηγεί ότι ο γεμιστήρας του όπλου είχε αφαιρεθεί και έτσι πίστευε πως δεν υπήρχε κίνδυνος, στο σπίτι της οικογένειάς τους στην Πορτογαλία, το 1956. Ένα γεγονός τέτοιας έντασης, συμβαίνον στην πλέον ευαίσθητη αναπτυξιακή περίοδο του ανθρώπου, διαμορφώνει βαθιά τα θεμέλια της ψυχικής οργάνωσης, εγγράφοντας ένα διαρκές ίχνος ενοχής και απώλειας. Ο Freud (1920) περιγράφει την επαναληπτική τάση ως την ασυνείδητη προσπάθεια του ψυχισμού να επεξεργαστεί ό,τι δεν κατέστη δυνατό να συμβολοποιηθεί τη στιγμή που συνέβη. Υπό αυτή την οπτική, η πράξη της γραφής στα απομνημονεύματα του πρώην βασιλιά λειτουργεί ως καθυστερημένη επανεπεξεργασία ενός οδυνηρού γεγονότος που επί δεκαετίες παρέμενε βουβό.
Η γραφή μπορεί να λειτουργήσει ως μηχανισμός εσωτερικής οργάνωσης του πόνου. Η Caruth (1996) επισημαίνει ότι το τραυματικό γεγονός δεν εγγράφεται πλήρως τη στιγμή της εμπειρίας, αλλά επιστρέφει αργότερα, ζητώντας κατανόηση. Μέσα από τη γλώσσα, το άτομο ανακτά την αφηγηματική συνέχεια που είχε διακοπεί, μετατρέποντας το ανείπωτο σε νοητική αναπαράσταση ικανή να υποστηρίξει τη σκέψη. Η επεξεργασία του πόνου αποσκοπεί στη μεταμόρφωσή του σε στοιχείο του εαυτού, ικανό να συνυπάρχει με τη ζωή. Η εξομολόγηση του αυτοεξόριστου Κάρλος δύναται να νοηθεί ως πράξη εσωτερικής αποκατάστασης, μια προσπάθεια να επανασυνδέσει τα θραύσματα της εμπειρίας του σε μια συνέχεια νοήματος.
Η παραδοχή του, ότι δεν θα συνέλθει ποτέ από την τραγωδία και ότι η βαρύτητά της θα τον συνοδεύει για πάντα, φανερώνει τη δυσκολία μετατροπής της ενοχής σε αποδοχή. Ο Winnicott (1963) υποστηρίζει ότι η ωρίμανση προϋποθέτει την ικανότητα διατήρησης αντιφατικών συναισθημάτων χωρίς διάσπαση, την αντοχή στην αμφιθυμία και τη δυνατότητα να βιώνει ένα άτομο αγάπη και θυμό χωρίς να διαλύει το εσωτερικό του αντικείμενο, δηλαδή την εσωτερικευμένη εικόνα του αγαπημένου προσώπου. Η αναγνώριση της ενοχής σηματοδοτεί τη μετάβαση από την άρνηση στην ευθύνη, επιτρέποντας στο άτομο να συνυπάρχει με τη μνήμη χωρίς να την απωθεί. Ο πόνος γίνεται ανεκτός όταν αποκτά σκέψη, όταν παύει να είναι ωμό συναίσθημα και μετουσιώνεται σε μορφή.
Στο ίδιο πνεύμα, ο Bion (1962) περιγράφει τη λειτουργία του περιέχειν ως την ικανότητα του ψυχισμού να συγκρατεί και να μεταβολίζει τα συναισθήματα που διαφορετικά θα παρέμεναν ακατέργαστα. Η γραφή μπορεί να λειτουργήσει ως τέτοιος «χώρος περιέχειν», επιτρέποντας την οργάνωση του εσωτερικού χάους και τη σταδιακή αποφόρτιση του άχθους. Έτσι, το τραύμα μετατρέπεται σε εμπειρία που μπορεί να ανακαλείται, ενώ ο ψυχισμός δεν απειλείται πια από την έντασή του.
Η περίπτωση του Χουάν Κάρλος φωτίζει την αταξικότητα του τραύματος, που υπερβαίνει κάθε κοινωνική ιεραρχία. Ο ψυχικός πόνος δεν υπακούει σε κοινωνικές ιεραρχίες, ούτε εξαιρεί βασιλείς. Αγγίζει κάθε άνθρωπο που βρέθηκε αντιμέτωπος με την απώλεια, την ενοχή ή το βάρος μιας πράξης που δεν μπορεί να αναιρεθεί. Ο Freud (1917) υποστηρίζει ότι το πένθος ολοκληρώνεται όταν το Εγώ μαθαίνει να συμβιώνει με τον πόνο χωρίς να τον αρνείται. Η επανεγγραφή της μνήμης -μέσω της ψυχοθεραπείας ή της γραφής- αποτελεί μορφή ψυχικής ωρίμανσης, καθώς επιτρέπει τη συνέχιση της ζωής όχι παρά, αλλά μαζί με τη θραυσματικότητά της.
Αναφερόμενη βιβλιογραφία:
-Bion, W. R. (1962). Learning from Experience. London: Heinemann.
-Caruth, C. (1996). Unclaimed Experience: Trauma, Narrative, and History. Baltimore: Johns Hopkins University Press.
-Freud, S. (1917). Mourning and Melancholia. The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, Vol. 14 (1914–1916): On the History of the Psycho-Analytic Movement, Papers on Metapsychology and Other Works (pp. 243–258). London: The Hogarth Press.
-Freud, S. (1920). Beyond the Pleasure Principle. The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, Vol. 18 (1920–1922): Beyond the Pleasure Principle, Group Psychology and Other Works (pp. 1–64). London: The Hogarth Press.
-Winnicott, D. W. (1965). The Maturational Processes and the Facilitating Environment: Studies in the Theory of Emotional Development. London: The Hogarth Press.
*Αντώνης-Μάριος ΠαΠαγιώτης, e-κοδόμος.
Δόκιμος Ψυχολόγος / Υπό διαμόρφωση Ψυχοθεραπευτής – σε μακρά θεραπεία με την ακαδημαϊκή κοινότητα
Ο ίδιος, κινείται μεταξύ ετερόκλητων ακαδημαϊκών και επαγγελματικών πεδίων, με σταθερό προσανατολισμό στην ψυχολογία και την ψυχοθεραπεία. Η εμπειρία του στον ανθρωπιστικό τομέα αποδεικνύεται μετασχηματιστική, ενώ η ενεργή του παρουσία στον χώρο της επικοινωνίας, του πολιτικού και ψηφιακού μάρκετινγκ συνεχίζει να τροφοδοτεί τις συνθετικές του αναζητήσεις. Τα ερευνητικά του ενδιαφέροντα εστιάζουν στις ψυχολογικές, κοινωνικές και πολιτισμικές επιπτώσεις των τεχνολογικά διαμεσολαβημένων αλληλεπιδράσεων.
