Ο Ιερός Ναός Αγίου Νικολάου Βλάστης, ως κηρυγμένο Μεταβυζαντινό Μνημείο από το Υπουργείο Πολιτισμού, αποτελεί μέρος της πολιτιστικής κληρονομιάς της ιστορικής Βλάστης, της επαρχίας Εορδαίας και της ευρύτερης περιοχής.
Ο Ιερός Ναός υπέστη πολλές καταστροφές από την έλλειψη συντήρησης, τη συνεχή εισροή υδάτων από τη στέγη και τη φθορά του χρόνου. Παρουσίασε επίσης σοβαρά στατικά προβλήματα με αποτέλεσμα να ανοίξει και να γείρει Έγινε ένας τιτάνιος αγώνας από την Επιτροπή Διάσωσης του Ιερού Ναού από το 2016 για να γίνουν οι τρεις μελέτες (στατική, αρχιτεκτονική, συντήρησης) και να μπει σε ΕΣΠΑ. Εγκρίθηκε με προϋπολογισμό 834.000 εκ των οποίων τα 376.000 αφορούν την αναστήλωση που ανέλαβε η Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας (Τεχνικές Υπηρεσίες Π.Ε. Κοζάνης) ενώ τη συντήρηση την ανέλαβε το Υπουργείο Πολιτισμού.
1.Εξ αρχής, ο τρόπος των εργασιών αναστήλωσης καθόρισε την προχειρότητα και έλλειψη σοβαρότητας που δεν αρμόζει σε ένα ιστορικό μνημείο. Αντιμετωπιζόταν ως ένα κοινό κτίσμα, ως ‘’γιαπί’’ , με το τέμπλο ξεσκέπαστο. Ως γνωστό, το περίλαμπρο τέμπλο και οι πανέμορφες εικόνες του μεταφέρθηκαν από τη Μοσχόπολη το 1769.
2.Το τραγικό στοιχείο είναι πως οι αναστηλωτικές εργασίες μέσα στο Ιερό του Ναού δεν έγιναν σωστά, όπως αρμόζει σε ένα μνημείο, οπότε και παρέμβει το Υπουργείο Πολιτισμού.
3.Επίσης, οι εργασίες αναστήλωσης ξεκίνησαν με πολύ αργούς ρυθμούς (και ενώ ήταν γνωστό πως το έργο θα πρέπει να παραδοθεί σε 18 μήνες από την υπογραφή της από 26/04/2023 σύμβασης ) και δυστυχώς ενώ υπήρχε άνεση χρόνου χάθηκε με αποτέλεσμα να φθάσει Νοέμβριος με πολλές καταιγίδες και να ξεκινήσει η ανακατασκευή της στέγης. Δεν ελήφθη καμία πρόβλεψη των καιρικών συνθηκών : η τεράστια στέγη να είναι μόνο με τη μεμβράνη με ριπές ανέμου 70 kM/h και ισχυρές καταιγίδες. Συγκεκριμένα, το νερό έφτασε μέχρι την πόρτα από τη στέγη και έκανε παράλληλες καφετί γραμμές (από τα νέο τοποθετημένα ξύλα της στέγης που βράχηκαν από τη βροχή) στους νέο σοβατισμένους τοίχους, στο δάπεδο του γυναικωνίτη και σε πολλά άλλα σημεία.
4.Η Επιτροπή Διάσωσης του Ιερού Ναού επισήμανε την παραπάνω κατάσταση με αναφορά προς τις τεχνικές υπηρεσίες Τ.Ε Κοζάνης (10/11/2023) και έλαβε την τραγελαφική, ανεύθυνη απάντηση πως οι εργασίες γινόταν με έλεγχο και προγραμματισμένα, στηριγμένες στην έγκαιρη πρόβλεψη των καιρικών συνθηκών! Υπάρχει όμως η ακλόνητη διάψευση των παραπάνω, από τα αποτυπώματα που άφησαν οι βροχές σε όλους σχεδόν τους τοίχους και στο πάτωμα του γυναικωνίτη, καθώς και από τη φυσική μας παρουσία στη Βλάστη κατά τη διάρκεια της ανακατασκευής της στέγης.
- Ένα άλλο τραγικό στοιχείο είναι η παρασκευή κονιαμάτων, επιχρίσματος μέσα στον Ιερό Ναό, ακριβώς δίπλα από την εξώπορτα, λερώνοντας τα ξύλα στην κάτω ξύλινη οροφή του πρόναου (που δεν προβλέπεται η αλλαγή τους) και που δεν καθαρίστηκαν, πριν να γίνει η αλλαγή του πατώματος.
6.Επίσης, η ανακατασκευή όλης της βόρειας ξύλινης οροφής, με βρεγμένα τα εσωτερικά ξύλα της στέγης ( είναι εμφανή τα καφέ σημάδια που άφησαν οι βροχές στους τοίχους από τα νέο βαμμένα ξύλα της στέγης).
7.Επίσης, οι συνεχείς ομίχλη και υγρασία που διαπότιζαν όλο το χειμώνα το διάκοσμο και τον φέροντα ξύλινο οργανισμό στο εσωτερικό του Ναού με τα παράθυρα να μην κλείνουν από τους σοβάδες που έπεσαν από τις πρόχειρες εργασίες στις κόγχες των παραθύρων.
8.Αυτή η έλλειψη σοβαρότητας και σεβασμού ως προς αυτό το ιστορικό μνημείο είναι έκδηλη και έξω στον περίβολο του Ναού και στα καλντερίμια του χωριού. Η αιτία είναι ο παράλογος τρόπος χρήσης του νερού. Συγκεκριμένα, η χρήση της βρύσης της αυλής του σπιτιού (απέναντι από τον Ναό), που δεν τους βόλευε να πηγαίνουν να την ανοιγοκλείνουν, όπως ανάφεραν οι συντελεστές του έργου! Κατά συνέπεια, η βρύση έμενε ανοικτή όλη την ημέρα (ενώ θα είχε λυθεί το θέμα με ένα διακόπτη ποτίσματος) για όλο το διάστημα των εργασιών πάνω από πέντε μήνες, με αποτέλεσμα να τρέχουν κονιάματα κλπ. (καθότι ο ναός είναι υπερυψωμένος) στον μεγάλο τοίχο κατά μήκος στο καλντερίμι που οδηγεί στον Ναό (όπου και δεν τολμούσε να στηριχτεί ο περαστικός στο βοηθητικό στήριγμα γιατί θα τρέχανε οι λάσπες επάνω του), επίσης στα καλντερίμια του χωριού σε μια ακτίνα εξακοσίων μέτρων δημιουργώντας πρόβλημα στους κατοίκους, το καλοκαίρι. Τα κονιάματα παραμένουν μέχρι σήμερα.
9.Αυτό το έργο έπρεπε να φέρει την πινακίδα όπως συμβαίνει σε όλα τα έργα που γίνονται μέσω ΕΣΠΑ (ας δούμε τη σοβαρότητα των έργων στη γειτονική Καστοριά που γίνονται παρόμοιες αναστηλώσεις).
10. Μπροστά σε αυτή τη θλιβερή κατάσταση, η Επιτροπή Διάσωσης του Ιερού Ναού απευθύνεται γραπτώς με όλα τα παραπάνω στοιχεία στην Εφορία Αρχαιοτήτων Κοζάνης (18/01/2024), που η ίδια είναι υποχρεωμένη να παρακολουθεί την εκτέλεση του έργου. Θαρρείς πως η Εφορία Αρχαιοτήτων είναι πολύ μακριά κα δεν μπορούσε να έλθει να εποπτεύσει το έργο υλοποίησης σε πιο τακτικά διαστήματα ώστε να μην υπάρξουν όλα αυτά τα προβλήματα. Βέβαια, καθότι υπεύθυνη και η Εφορία Αρχαιοτήτων συγκάλυψε το έργο της αναστήλωσης απαντώντας με μια φράση στην τρισέλιδη αναφορά, πως δεν υπάρχουν καταστρεπτικές ενέργειες μετά την επίσκεψή τους και πως θα καθαριστούν τα κονιάματα. Και ακόμη αν θεωρούν πως δεν υπάρχουν αστοχίες θα πρέπει να αναλάβουν την ευθύνη για τα αποτελέσματά της προχειρότητας του έργου, που θα προκύψουν μετά την παράδοση του έργου από τον εργολάβο.
11. Έπρεπε να γίνει η αναφορά της Επιτροπής Διάσωσης (18/01/24), όπου μέσα στο καταχείμωνο, γύρω στις 22/02/ 2024 και ενώ δεν γινόταν καμία εργασία εμφανίστηκε συνεργείο και καθάρισε μόνο τον μεγάλο τοίχο και ένα μέρος της αυλής του Ιερού Ναού και έβαλε την πινακίδα ΕΣΠΑ. Μια πρόχειρη πάλι εργασία : δεν καθάρισαν την νότια πλευρά με τα κονιάματα δηλ. όλη την αυλή από την πλευρά του Προφήτη Ηλία . Με αποτέλεσμα όταν καθαριστεί (αν ποτέ καθαριστεί) να τρέξουν όλα αυτά τα κονιάματα στον τοίχο που καθαρίστηκε και στα καλντερίμια του χωριού που ούτε καν καθαρίστηκαν.
Είναι φανερό πως οι υπεύθυνοι της Εφορίας Αρχαιοτήτων δεν αγκάλιασαν αυτό το έργο, αφήνοντας το να εκτελείται χωρίς την δική τους παρακολούθηση. Ποια παρακολούθηση έγινε όλο το καλοκαίρι με το τέμπλο ξεσκέπαστο, τα κονιάματα να ετοιμάζονται μέσα στον Ιερό Ναό, να τρέχουν στα καλντερίμια στο χωριό ή ακόμη όλο τον Νοέμβριο με χωρίς κεραμίδια η στέγη και τα νερά να εισβάλλουν μέσα ή ακόμη και μετά την επίσκεψή τους (μετά τη δική μας αναφορά) που έμειναν εμφανή τα κονιάματα μέσα από την πρόχειρη παρέμβαση; Και αν ακόμη έγιναν κάποιες συστάσεις, δεν υπάρχει συνέχεια παρακολούθησης αν αυτές εκτελέστηκαν και πως εκτελέστηκαν. Φαίνεται πως δεν έχουν τόσο τη διάθεση να ασχοληθούν ενεργά με αυτό το έργο.
Κρίμα για αυτό το κηρυγμένο αρχαίο μνημείο από το Υπουργείο Πολιτισμού, το πολύτιμο στολίδι της Βλάστης, της Εορδαίας, να υφίσταται τόση κακοποίηση.
*Ελένη Γκίνου
τ. Πανεπιστημιακή Καθηγήτρια
Εξωτερικός Εμπειρογνώμων
UNESCO, Παρίσι & ΟΟΣΑ
