Με αφορμή εκκρεμείς προσφυγές ενώπιον του Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου
Η εκκρεμής προσφυγή ενώπιον του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου για την παρουσία χριστιανικών εικόνων στις αίθουσες των ελληνικών δικαστηρίων επαναφέρει ένα ζήτημα με έντονο θεσμικό και συμβολικό χαρακτήρα. Η συζήτηση αφορά όχι μόνο τη θρησκευτική ελευθερία, αλλά και την ίδια την εικόνα της δικαιοσύνης ως αμερόληπτου θεσμού.
Η αξιολόγηση του ζητήματος δεν μπορεί να γίνεται με όρους ιδεολογικής αποστείρωσης του δημόσιου χώρου. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν ο διάδικος αισθάνεται υποκειμενική ενόχληση, αλλά αν η παρουσία θρησκευτικών συμβόλων είναι ικανή, κατά αντικειμενική κρίση, να επηρεάσει τη δικαστική κρίση ή να κλονίσει την εμπιστοσύνη στη Δικαιοσύνη.
Η θρησκευτική ελευθερία, όπως κατοχυρώνεται στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και στο Σύνταγμα, περιλαμβάνει και την αρνητική της διάσταση, δηλαδή την απουσία θρησκευτικού καταναγκασμού. Στο δικαστικό περιβάλλον, η προστασία αυτή συνδέεται άρρηκτα με την αρχή της δικαστικής αμεροληψίας.
Η νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έχει αναγνωρίσει στα κράτη ευρύ περιθώριο εκτίμησης σε ζητήματα σχέσεων κράτους και θρησκείας. Στην απόφαση Lautsi κατά Ιταλίας (2011, Ευρεία Σύνθεση) κρίθηκε ότι η παρουσία του σταυρού σε δημόσιους χώρους δεν συνιστά, αφ’ εαυτής, παραβίαση της Σύμβασης, καθώς πρόκειται για παθητικό σύμβολο, χωρίς εξαναγκαστικό χαρακτήρα. Η κρατική ουδετερότητα δεν ταυτίζεται με την πλήρη αποθρησκειοποίηση, αλλά με την απουσία επιβολής.
Αντίστοιχη λογική απαντά και στην ελληνική νομολογία. Το Συμβούλιο της Επικρατείας έχει δεχθεί ότι η συνταγματική αναφορά στην επικρατούσα θρησκεία δεν θεμελιώνει κρατική θρησκεία ούτε αναιρεί τη θρησκευτική ελευθερία. Η αρχή της λειτουργικής ουδετερότητας επιβάλλει σεβασμό της ελευθερίας συνείδησης, όχι απογύμνωση του δημόσιου χώρου από κάθε θρησκευτικό στοιχείο.
Η παρουσία θρησκευτικών συμβόλων στις δικαστικές αίθουσες δεν συνιστά άσκηση δικαιοδοσίας υπό θρησκευτικό πρόσημο ούτε επηρεάζει, καθαυτή, τη δικαστική κρίση. Η αμεροληψία του δικαστή διασφαλίζεται από την ανεξαρτησία του, τις δικονομικές εγγυήσεις και την αιτιολογημένη απόφαση, όχι από τον συμβολισμό του χώρου.
Συμπερασματικά, η ευρωπαϊκή και η ελληνική νομολογία συγκλίνουν στο ότι η παρουσία θρησκευτικών συμβόλων στον χώρο της δικαιοσύνης παραμένει εντός των επιτρεπτών ορίων, εφόσον δεν συνδέεται με καταναγκασμό ή προσηλυτισμό. Η δικαιοσύνη αντλεί τη νομιμοποίησή της από τη θεσμική της συγκρότηση και την πιστή εφαρμογή του δικαίου — όχι από τη συμβολική ουδετερότητα του χώρου.
