Ήταν θέμα χρόνου μετά την όλη ιστορία και τον θόρυβο που προκλήθηκε με τον τάφο του Αριστοτέλους, να βρεθώ ξανά στην περιοχή, όντας τακτικός επισκέπτης της περιοχής από το 2009. Ασχολούμενος ήδη με το θέμα της ίδρυσης – οίκησης μιας αρχαίας ελληνικής πόλης, η ανακοίνωση του αρχαιολόγου Κ. Σισμανίδη στις 26 Μαρτίου του 2016, περί ταύτισης ελληνιστικού μνημείου με το αριστοτέλειο οικιστικό μνημείο, ήρθε την κατάλληλη στιγμή. Και φυσικά το όλον απετέλεσε μιας πρώτης τάξεως ευκαιρία, προς επίσκεψη σε μια πανέμορφη περιοχή της Χαλκιδικής, όπου δεν έχει επηρεαστεί, τόσο, από τη βάρβαρη τσιμεντοποίηση.
Στην περιοχή η κύρια προσέγγιση γίνεται από τον Σταυρό Θεσσαλονίκης προς το τρίτο πόδι της Χαλκιδικής και τον Άθωνα. Μέσω μιας ήπια διαδρομή από κατάφυτες εκτάσεις στην θέα του ταξιδιώτη, συναντάς την Ολυμπιάδα. Άλλες φορές ακούγεται ταιριαστό και άλλες οξύμωρο, να γειτνιάζουν δύο τέτοιες προσωπικότητες, ο Αριστοτέλης και η Ολυμπιάδα, ο φιλόσοφος και δάσκαλος του Αλεξάνδρου και η βασιλομήτωρ και μάνα του μεγίστου των Ελλήνων. Αυτή που τόσο πολέμησε και πολεμήθηκε από τον αντιβασιλέα Αντίπατρο και τον υιό αυτού Κάσσανδρο.
Από την Ολυμπιάδα και μετά οι παραλίες είναι πανέμορφες, όπως και το φυσικό τοπίο. Χωρίς να αναγκάζεσαι να υπομένεις το γνωστό μποτιλιάρισμα, αφού το μεγαλύτερο μέρος της διαδρομής γίνεται από Εγνατία Οδό με κατεύθυνση από Θεσσαλονίκη προς Καβάλα. Στα Αρχαία Στάγειρα φτάνεις μέσα από την Ολυμπιάδα, όπου αντικρίζεις την εκεί πανέμορφη παραλία, η οποία γειτνιάζει με την είσοδο του αρχαιολογικού χώρου. Μπροστά από την παραλία – κολπίσκο, ανοίγεται η νήσος Κάπρος, ομώνυμη του αρχαίου λιμένος (Στράβων, Ζ΄, 1.33,12).
Ανεβαίνοντας στον αρχαιολογικό χώρο, κάτω από τα αρχαία τείχη, οδηγούμαστε στον κυρίως αρχαιολογικό χώρο. Για τα «Στάγειρα» ή «Σταγειρό» κατά Ηρόδοτο (Ιστορίαι, Ζ΄, Πολύμνια, 115), γνωρίζουμε από τον Ευσέβιο Καισαρείας, πως αποικήθηκε (σ.σ. αρχικά στο βόρειο λόφο της θέσης) υπό Ιώνων της Άνδρου περί το 655-654 π.Χ. (31η Ολυμπιάδα).
Η πόλη, παρότι γενέτειρα του Αριστοτέλους («Αριστοτέλους πατρίς», Στράβων, Γεωγραφικά, Ζ΄, 1.35.25), κατεσκάφη υπό του Φιλίππου του Β΄, περί το 349 π.Χ. Ωστόσο, μετά από παρέμβαση του φιλοσόφου, ανοικοδομήθηκε κατ΄ εξαίρεση, είτε υπό του Φιλίππου του Β΄, είτε υπό του μεγάλου Αλεξάνδρου. Η παρέμβαση του αυτή δεν άφησε ασυγκίνητους τους κατοίκους. Έτσι οι κάτοικοι της πόλης τίμησαν τον Αριστοτέλη εν ζωή ως δεύτερο οικιστή της πόλης, ανεγείροντας σχετικό οικιστήριο μνημείο με βωμό, στο οποίο και συνεδρίαζαν για δημόσια θέματα. Όπως χαρακτηριστικά περιγράφει ο ελληνικός χειρόγραφος κώδικας της μαρκιανής βιβλιοθήκης (Codex Matciana 257) «εν Χαλκίδι τελευτήσαντος (πέθανε και ετάφη εκεί τον Οκτώβριο του 322, με διαχειριστή της διαθήκης τον επίβουλο της αλεξανδρινής οικογένειας Αντίπατρο)», μετεπέμψατο το σώμα και βωμόν επέστησαν τω τάφω και Αριστοτέλειον τον τόπον εκάλεσαν και εκεί την βουλήν ήθροιζον (Specimen Literatum Exhibens, Vitam Aristotelus Greace, (Lugduni – Vatavorum: J. W. Van Leeuven, 1861), 4. Σε άλλη πηγή, γίνεται λόγος για μεταφορά της τέφρας του σε χάλκινη υδρία.
Το μνημείο το οποίο πρότεινε ως ταύτιση με το αριστοτέλειο ο Κ. Σισμανίδης, είναι ένα ελληνιστικό αψιδωτό μνημείο, το οποίο ανέσκαψε και δημοσίευσε πολλά χρόνια πριν (Πρακτικά για το Αρχαιολογικό Έργο σε Μακεδονία και Θράκη (ΑΕΜΘ), τ. 10Α (Αθήνα, ΥΠ. ΠΟ., 1997), 279-295, ειδικά για το μνημείο 282-284. Μια από τις ισχυρές ενδείξεις την οποία επικαλέσθηκε ο αρχαιολόγος, είναι η οικοδόμηση του μνημείου στο μέσον της απόστασης, μεταξύ της κλασσικής αρχαίας Στοάς και του αρχαϊκού Ιερού των Διός Σωτήρος και Αθηνάς Σώτειρας (περίπου 45 μέτρα απόσταση εκατέρωθεν).
Όντως το πρώτο μνημείο το οποίο συναντά ο επισκέπτης πέραν των αρχαίων τειχών, είναι η ελληνιστική στοά και η παράπλευρη αρχαία αγορά. Δυστυχώς ο δρόμος ο οποίος οδηγεί στα παραπάνω κτίριο, αν και έχει διαμορφωθεί, δεν έχει σημανθεί καλά. Έτσι πολλοί επισκέπτες μετά την ελληνιστική στοά δεν ανηφορίζουν όπισθεν της στοάς, όπου και ο πλέον δημόσιος και ιερός χώρος των Σταγείρων, αλλά συνεχίζουν δεξιά προς άλλες κατευθύνσεις. Προσωπικά πήρα τον σωστό δρόμο, γιατί ένα γκρουπ ξένων, τυχαία κατηφόριζε από τον χώρο όπου εγώ αναζητούσα.
Πολύ γρήγορα και κοντά, αναδεικνύεται σαν κρυμμένος μέσα από το κατάφυτο τοπίο, το αριστοτέλειο οικιστήριο. Μια αψίδα, σαν κόγχη χριστιανικού ναού, είναι το πρώτο που συναντά κανείς. Η εικόνα λίγο ξεγελά, καθώς όταν το κτίσμα εγκαταλείφθηκε, σε μέρος του μνημείου, εδράσθηκε τετράγωνος πύργος βυζαντινού διατειχίσματος. Όμως η είσοδος στο μνημείο πραγματοποιούνταν από την άλλη πλευρά, όπισθεν της πλευράς που συναντά πρώτιστα ο ανερχόμενος σημερινός επισκέπτης. Εκεί αντικρύζει υπολείμματα μωσαϊκού διαδρόμου, όπου ένα κενό 1,30Χ1,70 μ., μαρτυρεί την ύπαρξη, κάποτε, βωμού τύπου εσχάρας, προς ήρωες ή χθόνιες λατρείες.
Η αρχή του δικαιώματος του οικιστή να έχει το μνημείο του στα πλέον επιφανή μέρη της πόλης, επιβεβαιώνεται πλήρως. Αμέσως μετά το αριστοτέλειο και σε ψηλότερο επίπεδο, συναντήσαμε τον αρχαϊκό Ναό. Παρά την σημερινή κατάστασή του, εύκολα αντιλαμβάνεσαι το πόσο επιβλητικά δέσποζε του χώρου.
Η έκπληξή μας, όμως, συνεχίστηκε, όταν ακολουθήσαμε δεξιά κατεύθυνση. Βρεθήκαμε ξαφνικά σε μια αναπάντεχη έκπληξη. Συναντήσαμε άμεσα ένα μνημείο με σαφή περίκεντρη κυκλική διαμόρφωση. Ο ανασκαφέας είχε προτείνει, επίσης, στην ίδια ΑΕΜΘ, την ταύτιση του κτιρίου με θεσμοφόριο ή Ιερό της Δήμητρας (ΑΕΜΘ 1997, τ. 10Α, 287-288). Η θέα ήταν μαγευτική, με το κτίριο να «βλέπει» χαρακτηριστικά τον Άθωνα. Ασφαλώς και σκεφτήκαμε την πιθανότητα, το κτίριο αυτό να ήταν χώρος καβείριας λατρείας, η οποία ούτως ή άλλως ήταν δωρεά της θεάς Δήμητρας (Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις, Θ΄, Βοιωτικά, 25,6). Οι ενδείξεις για ύπαρξη καβείριας λατρείας και μνημειακό ιερό θύρσο στον Άθωνα, είναι σημαντικές. Και στην καβείρια λατρεία, η μεταφορά του ιερού φωτός από την Δήλο προς τα καβείρια της ευρύτερης περιοχής, δεδομένη. Κατηφορίσαμε από έναν πανέμορφο τόμο, γεμάτο Ελλάδα. Αξίζει να τον επισκεφτεί κανείς.
