«Παιδεία είναι αυτό που μένει όταν κάποιος έχει ξεχάσει αυτά που έχει μάθει στο σχολείο» Albert Einstein
Στο μετά-νεωτερικό τουρλού που καλούμε σύγχρονο πολιτισμό, τον οποίο προσωπικά πολύ απολαμβάνω όπως και το ομώνυμο φαγητό, η παιδεία είναι από τα πιο καυτά θέματα συζήτησης στους κατεξοχήν τόπους διαμόρφωσης του πνεύματος των καιρών, δηλαδή στα καφενεία και στα κομμωτήρια και δεν το γράφω αυτό καθόλου υποτιμητικά. Όλα είναι θέμα παιδείας αποφαίνονται οι περισσότεροι, αν όχι όλοι, opinion makers της πραγματικής αλλά και της εικονικής γειτονιάς μας. Κάπως έτσι, έννοιες κοντινές και συμπληρωματικές αλλά όχι ταυτόσημες, όπως η παιδεία, η εκπαίδευση και η μόρφωση αρχίζουν να μπερδεύονται και να συμβάλλουν περισσότερο στη γενικότερη σύγχυση των χαλεπών καιρών που ζούμε. (Οι οποίοι καιροί παρεμπιπτόντως από γενέσεως κόσμου πάντοτε χαλεποί ήταν για να έχουμε και μια συναίσθηση ιστορικότητας).
Για την αποκατάσταση της τάξης ωστόσο των πραγμάτων οι ορισμοί παίζουν ρόλο εξόχως σημαντικό. Έτσι, κατά κανόνα με τη λέξη παιδεία αναφερόμαστε στην εν γένει καλλιέργεια, στην ανατροφή, στο σύνολο των γνώσεων που μας επιτρέπουν να τοποθετήσουμε τον εαυτό μας στον χώρο και τον χρόνο και να εκτιμήσουμε τα γεννήματα του ανθρώπινου μυαλού.
Η εκπαίδευση στον αντίποδα, έχει να κάνει πιο πολύ με κάποια διδαγμένη ικανότητα όπως για παράδειγμα να δένουμε τα κορδόνια μας, να καρικώνουμε κάλτσες ή να κάνουμε επέμβαση ανοικτής καρδιάς. Με άλλα λόγια απ’ την εκπαίδευση μας προσπορίζουμε τον βίο μας γιατί εξαργυρώνουμε σε χρόνο και είδος αυτό που ξέρουμε και μπορούμε να κάνουμε. Από την άλλη η παιδεία διαπερνά κάθε σημείο της καθημερινότητάς μας, χρονικό και χωρικό γιατί η παιδεία είναι μαρτυρία πολιτισμού, η αισθητική και οι τρόποι συμπεριφοράς, μεταξύ άλλων δηλαδή η οργανωμένη συμβίωση σε πόλεις, για να ξεκαθαρίσουμε λίγο τα πράγματα.
Ενώ επομένως οι δύο είναι έννοιες συμπληρωματικές, λίγο πολύ ταυτίζονται γιατί θεωρητικώς αμφότερες παρέχονται από το ίδιο σύστημα της εκπαίδευσης/παιδείας. Έτσι βολευόμαστε με τη έννοια της μόρφωσης ή της καλλιέργειας η οποία είναι επαρκώς ασαφής για να καλύπτει και τις δύο έννοιες χωρίς ωστόσο να περιγράφει ούτε τη μία ούτε την άλλη, ούτε να ορίζει το ποσοστό της καθεμίας σε έναν «μορφωμένο άνθρωπο», ο οποίος αφενός βγάζει χρήμα λόγω της εκπαίδευσής του και αφετέρου το δαπανά με στυλ ανάλογο της παιδείας του.
Βέβαια, η όλη σύγχυση οφείλεται εν πολλοίς και στο γεγονός πως ολόκληρο (κρατικό και μη κρατικό) εκπαιδευτικό μας σύστημα βρίσκεται υπό την άμεση και ασφυκτική εποπτεία του Υπουργείου Παιδείας, εξ ου και το μπέρδεμα, και ότι κάθε ελληνόπουλο μετέχει υποχρεωτικώς και αδιαφοροποίητα σ΄ αυτό μέχρι σχεδόν την ενηλικίωσή του, οπότε όποια ζημιά έγινε δύσκολα ξεγίνεται. Κι ας μη βαυκαλίζονται όσοι πήγαν σε ιδιωτικά γιατί τα ίδια πράγματα έμαθαν ( ή έπαθαν).
Έτσι λοιπόν καταλήγω να αναρωτιέμαι, νομίζω εύλογα, πως μετά από τόσες εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις υπάρχουν φιλόλογοι που δεν μπορούν να κάνουν απλή μέθοδο των τριών και μαθηματικοί που δεν ξέρουν πόσα χρόνια κράτησε ο Μεσαίωνας, για να μην αναφέρω τις απογοητευτικές επιδόσεις των μαθητών μας στις εξετάσεις PISA.
Προφανώς η ρίζα αυτού του προβλήματος είναι βαθιά γιατί η μαζική παραγωγή μυαλών ξεκίνησε λίγο πολύ μαζί με την μαζική παραγωγή αγαθών στα χρόνια της 1ης και της 2ης Βιομηχανικής Επανάστασης. Και ναι μεν το σύστημα της κεντρικά πακεταρισμένης, μαζικής κρατικής εκπαίδευσης σφυρηλάτησε τα σύγχρονα έθνη και μας έμαθε γράμματα και αριθμούς, μπορεί όμως να καλύψει επαρκώς τις ανάγκες του τόσο διαφοροποιημένου κόσμου του 21ου αιώνα; Μπορούμε να τρέξουμε δηλαδή στην κούρσα της 4ης Βιομηχανικής Επανάστασης πάνω σ΄ ένα σαράβαλο κάρο φτιαγμένο στην και για την 1η ; Ρητορικό το ερώτημα.
