Ο τιμώμενος κατά την 27η Αυγούστου Άγιος Φανούριος αποτελεί, αναμφίβολα, έναν πανεύφημο Άγιο της Ορθοδόξου Εκκλησίας. Ανήκει σε μια ιδιαίτερη κατηγορία Αγίων, οι οποίοι δεν τιμήθηκαν κατά ή μετά την εποχή της κοιμήσεως τους (συνήθως μαρτυρικής όπως λ.χ. οι εν Μυτιλήνη Άγιοι Ραφαήλ, Νικόλαος και Ειρήνη), αλλά το όνομά τους λησμονήθηκε. Ωστόσο κάποια στιγμή, μεταγενέστερα, ο Θεός φανέρωσε την χάρη τους μέσω κάποιου σημείου ή μιας ανακάλυψης ευρήματος, κατά κανόνα εικόνος. Στην περίπτωση του Αγίου Φανουρίου, όπως και στην αντίστοιχη του Αγίου Ευδοκίμου του Βατοπαιδινού, το όνομα είναι σχετικό της φανέρωσής του και όχι το πραγματικό.
Έχουν γραφτεί διάφορες ανακρίβειες για το βίο του Αγίου. Όπως ότι η φανέρωσή του έγινε σε περίοδο που οι Οθωμανοί είχαν ήδη στην κατοχή τους την Κωνσταντινούπολη και άρα μετά το 1453. Ωστόσο αυτό είναι παντελώς αναληθές. Η ανακάλυψη της εικόνος του Αγίου, έλαβε χώρα στη Ρόδο επί της αρχιερατείας του μητροπολίτου Νείλου και κατά συνέπεια την περίοδο 1355-1369. Από πλευράς χειρογράφων, πάλι, ο παλαιότερος μάρτυς με τον βίο του Αγίου, είναι ο γραμμένος στην Κρήτη, Βατικάνειος Κώδικας 1190 του 1542. Ήδη από το 1309, η Ρόδος τελούσε υπό της κατοχή των Καθολικών Ναϊτών Ιπποτών. Φαίνεται πως είτε κατά την διενέργεια κάποιων χωματουργικών εργασιών ή μιας ανακατασκευής του περίφημου κάστρου ή εν τέλει στα ερείπια κάποιας βυζαντινής εκκλησίας, ανακαλύφθηκαν εικόνες. Μια εξ αυτών, έφερε ως κύριο θέμα έναν στρατιωτικό Άγιο, φέροντα λαμπάδα στο δεξιό του χέρι και μαρτυρικό σταυρό στο αριστερό. Στην πολυπρόσωπη αυτή εικόνα, που πάντως δεν διασώθηκε, υπήρχαν φιλοτεχνημένες σε πλαίσια 12 σκηνές του άθλου του Αγίου, όχι όμως και το όνομά του. Σύμφωνα με τις περιγραφές, οι σκηνές αυτές περιελάμβαναν: 1) την προσαγωγή και απολογία του Αγίου ενώπιον του Ρωμαίου αξιωματούχου, 2) τον λιθοβολισμό του Αγίου, 3) τους ραβδισμούς, 4) την αποσάρκωσή του με μεταλλικά όργανα, 5) την προσευχή του, 6) την 2η απολογία του ενώπιον του Ρωμαίου αξιωματούχου, 7) το κάψιμο του Αγίου με λαμπάδες, 8) την συντριβή των οστών του Αγίου επί κυκλικού οργάνου, 9) την ρίψη του Αγίου στον όρυγμα ή τον λάκκο του θηρίου, 10) την καταπλάκωση του Αγίου υπό μεγάλου λίθου, 11) την τοποθέτηση πυρωμένων ανθράκων στις παλάμες του Αγίου ώστε να καμφούν τα δάχτυλα και να πέσει θυσία ή θυμίαμα προς τον παγανιστικό βωμό και 12) το τελικό μαρτύριο του που έλαβε χώρα σε κάμινο και με τον Άγιο όρθιο σε ένα σκαμνί.
Λέγεται πως ο μητροπολίτης Νείλος αναστήλωσε τον ερειπωμένο εκείνο ναό, έξω από τα μεγάλα τείχη της Ρόδου. Σήμερα υποστηρίζεται πως τα θεμέλια ναού και τα λείψανα βαπτιστηρίου που έχουν εντοπιστεί κάτω από πολυκατοικία στην οδό Χιμάρας της πόλης της Ρόδου, ταυτίζονται με αυτό το πρώτο, πιθανόν με παλαιοχριστιανικές φάσεις, μαρτύριο του Αγίου Φανουρίου. Σήμερα στον Άγιο Φανούριο, έχει αφιερωθεί ένας μικρός βυζαντινός ναός του 13ου αιώνα στην Παλαιά Πόλη της Ρόδου εντός του κάστρου. Διασώζει μάλιστα παλαιότατες τοιχογραφίες.
Το ότι δεν σχετίζεται ο Άγιος με την οθωμανική κατοχή της Κωνσταντινούπολης, αποδεικνύεται και από το γεγονός της φιλοτέχνησης ενός αριθμού εικόνων του Αγίου, που υπογράφονται ή αποδίδονται από την επιστημονική κοινότητα στον μεγάλο ζωγράφο της κρητικής σχολής Άγγελο. Ο περίφημος αυτός ζωγράφος, είτε προερχόμενος από την Κωνσταντινούπολη, είτε κρητικός εκ γενετής, θήτευσε αναμφίβολα δίπλα σε Πολίτες αγιογράφους. Γνωρίζουμε πως στην Κρήτη ήδη στις αρχές του 15ου δραστηριοποιούνταν ζωγράφοι της βασιλεύουσας που είχαν καταφύγει στη μεγαλόνησο. Ο ίδιος ο Άγγελος, ταυτίστηκε καταρχάς από την Μαρία Βασιλάκη και τον π. Μάριο Κατταπάν με τον Άγγελο Ακοντάτο, ζωγράφο ο οποίος συνέταξε διαθήκη το 1436, είχε επαφές με την Πόλη, είχε χρηματίσει δε και πρωτοψάλτης Χάνδακα την περίοδο 1449-1450. Γνωρίζουμε ως προς αυτό, πως την ίδια περίοδο εκτός από ζωγράφους είχαν καταφύγει στην υπό την εξουσία της Γαληνοτάτης Βενετίας και Κωνσταντινουπολίτες ιεροψάλτες. Οι τελευταίοι, δίδασκαν έμμισθα σε αυτήν, ενώ είχαν δημιουργήσει φθόνο στους τοπικούς ψάλτες, καθώς ήταν πολλοί καλύτεροι, σε σχέση με τους, μάλλον, εκλατινισμένους τοπικούς ιεροψάλτες. Φαίνεται πως ο Άγγελος Ακοντάτος εκοιμήθη το θέρος του 1450, οπωσδήποτε όμως προ του 1457, οπότε και καταχωρήθηκε αντίγραφο της διαθήκης του 1436, στα επίσημα βιβλία πράξεων του Δούκα της Κρήτης. Η Κρήτη την περίοδο αυτή, παρείχε στρατιωτική και οικονομική ασφάλεια, διαθέτοντας αρκετούς πλούσιους φιλότεχνους, κυρίως καθολικούς αλλά και ορθοδόξους. Έτσι σταδιακά και με πρώτο διάσημο ζωγράφο τον Άγγελο, η Κρήτη θα καταστεί το νέο κέντρο της ελληνικής τέχνης και ειδικά της αγιογραφίας.
Στον χρωστήρα του Αγγέλου έχουν αναγνωρισθεί ενυπόγραφα ή αποδοθεί τουλάχιστον 5 εικόνες με θέμα τον Άγιο Φανούριο. Δείγμα σαφές πως ήδη στο α΄ ήμισυ του 15ου αιώνα και πριν πέσει η Πόλη, η τιμή του Αγίου είχε λάβει μεγάλες διαστάσεις. Εικόνες του, πλέον, παραγγέλνονταν σε επώνυμους ζωγράφους πριν το 1450 και ενόσω στην Ρόδο έχουμε το καθεστώς των Ναϊτών Ιπποτών. Υπογεγραμμένες εικόνες του Αγγέλου για τον Άγιο Φανούριο αποτελούν η ολόσωμη του Ναού της Μεγάλης Παναγιάς της Χώρας της Πάτμου, η εικόνα του Ναού της Αγίας Αικατερίνης στη Φολέγανδρο και η αμφιπρόσωπη της Ιεράς Μονής Βαλσαμονέρου της Κρήτης. Ανυπόγραφες σχετικές, που, όμως, βάσιμα έχουν αποδοθεί στον Άγγελο, είναι 2 περίφημες εικόνες του περίφημου σιναϊτικού μετοχίου της Αγίας Αικατερίνης του Χάνδακα (Ηράκλειο). Θα κλείσουμε με μια διαπίστωση. Ο Άγιος απεικονίζεται ως στρατιωτικός, γεγονός που μάλλον μας ωθεί να εντάξουμε την χρονολόγηση του μαρτυρίου του κατά την περίοδο 303-311. Όταν και η διαπίστωση της χριστιανικής ιδιότητας σε στρατιωτικό του Ρωμαϊκού στρατού, οδηγούσε, συνήθως, στο μαρτύριο. Επίσης από τις εικόνες συνάγεται, ως αρχαία η παράδοση του παραχώρησης στον Άγιο του χαρίσματος της ευρέσεως.
konstantinosoa@yahoo.gr
