Μετά και την παρουσίαση των ευρημάτων της περίφημης ανασκαφής, από την επικεφαλής της ομάδας κα Περιστέρη στην Κύπρο (28-01-16), το όλο θέμα, οδεύει προς την 29η Συνάντηση για το Αρχαιολογικό Έργο στην Μακεδονία και τη Θράκη. Στον αρχαιολογικό θεσμό αυτό για την Βόρεια Ελλάδα, ο οποίος θα πραγματοποιηθεί στις 3-5 Μαρτίου 2016, θα γίνει η συνολική παρουσίαση της ανασκαφής, ενώπιον της αρχαιολογικής, πλέον, κοινότητας.
Κεντρικό σημείο της έως τώρα διαμάχης, είναι η εμμονική απόρριψη της χρονολόγησης του μνημείου στον 4ο αιώνα π.Χ. Ο αντίλογος δέχεται, μια αρχική φάση του μνημείου από τις αρχές του 3ου αιώνα και επεκτάσεις του από τον όψιμο 2ο αιώνα π.Χ., έως και την μάχη των Φιλίππων το 42 π.Χ. Έτσι μια χρονολόγηση από τις αρχές του Γ΄ αιώνα π.Χ., προϋποθέτει πως το μνημείο δεν οικοδομήθηκε από την οικογένεια του Αλεξάνδρου (Αλέξανδρος 323, Ολυμπιάς 316, Ρωξάνη – Αλέξανδρος Δ΄ 311-309 π.Χ.). Δυστυχώς, όμως, γι΄αυτούς, όλα τα γλυπτά του μνημείου (λέων, σφίγγες, κόρες) χρονολογούνται, ασφαλώς, στην περίοδο 330-320 π.Χ. και κατά συνέπεια, χρονολογούν ανάλογα και το μνημείο. Το ψηφιδωτό, ενδεχομένως πηγαίνει προς τα τέλη του Δ΄ αιώνα. Τέλος μεταγενέστερη δείχνει να είναι η ζωγραφική παράσταση στο επιστύλιο, αφού η ομάδα δέχεται πως η θύρα τοποθετήθηκε μεταγενέστερα. Το πόσο μετά την πρώτη αρχική φάση, είναι ακόμα προς διερεύνηση.
Ωστόσο μυστήριο παραμένει, αν το μνημείο οικοδομήθηκε ως μυστηριακό ιερό και έγινε και Ηρώο ή εξ αρχής καθιερώθηκε ως Ηρώο Ηφαιστίωνος, όπως καταλήγει η ανασκαφική ομάδα. Το πρόβλημα ξεκινάει, μάλλον, ιστορικά. Η αρχή της αλεξανδρινής εκστρατείας (Άνοιξη 334 π.Χ.) είναι τόσο κοντά στον θάνατο του Ηφαιστίωνα (Οκτώβριος 324) και του Αλεξάνδρου (Ιούνιος 323). Έτσι κάλλιστα το μνημείο μπορεί να οικοδομήθηκε ως μυστηριακό ιερό, εντολή Αλεξάνδρου, ως ανάθημα για την αίσια έκβαση της εκστρατείας. Τα έως τώρα στοιχεία έδειξαν εντός στοιχεία της τρισυπόστατης λατρείας Αρτέμιδος, Ρέας και Εκάτης συν του Διονύσου Ζαγρέως. Με δεδομένο πως η κατοπινή πρόσληψη από τους Ρωμαίους του Διός και του Ηρακλέους ως προστατών της Τετραρχίας, αποτελεί επιβίωση εκ της καταγωγής του Αλεξάνδρου εκ Διός και εξ Ηρακλέους, δεν αποκλείεται η ύπαρξη και της λατρείας αμφοτέρων στο μνημείο.
Το μνημείο κάποια στιγμή δόθηκε δεδομένα για ταφική χρήση, οπότε από ανοικτό, προστέθηκε θύρα ασφαλείας. Ωστόσο ο ιθύνων νους αυτής της κατασκευής, πιθανότατα η βασιλομήτωρ Ολυμπιάς, ανεξάρτητα του φαινομενικού της πρώτης χρήσης, να είχε εξ αρχής ως απώτερο σκοπό την μετά θάνατον αποθέωση του Αλεξάνδρου, ο οποίος θεωρούνταν διογένης, παις Διός. Εδώ τίθεται θέμα ερμηνείας. Το μνημείο χτίστηκε μέσα σε φυσικό λόφο, ο οποίος μετασκευάστηκε σε τύμβο. Αυτό μου δίνει την ιδέα της αναπαράστασης μιας σπηλιάς. Το προφανές είναι η δημιουργία ενός ιερού προς μυστηριακή λατρεία, εικόνα γέννησης και διάσωσης του Διός και του Διονύσου, με επίκεντρο το “σπήλαιο” (τύπος του Ιδαίου Άντρου για τον Δία / Ιερού Σπηλαίου για τον Διόνυσο κ.τ.λ.). Η Ρέα σώζει τον Δία από το Κρόνο, η Ρέα διδάσκει και μυεί τον Διόνυσο στην μυστηριακή. Κοινός εχθρός ο Κρόνος και η Ήρα. «Διωκόμενοι» ως μη ηραίοι διογενίδες εδώ, η ταυροπόλος και πότνια θηρών αμφιπολίτισσα Αρτέμιδα και ο Διόνυσος Ζαγρεύς, ο ημίθεος Ηρακλής και ο Αλέξανδρος. Με τον Διόνυσο και το λουτρό του συνδέονται οι Νύμφες αλλά και οι προστάτες Κουρήτες. Προς τον Διόνυσο και τις Νύμφες έξω από σπήλαια, απέδιδαν σπονδές θηλυκοί κένταυροι (βλ. ανακοίνωση Περιστερή στην Κύπρο, όπου στο επιστύλιο Αμφιπόλεως κένταυροι (και όχι συμβατικές γυναικείες μορφές) υπάρχουν εκατέρωθεν του ταύρου). Αν αυτό σχετίζεται με την προσβολή της φιλοξενίας στην οποία υπέπεσαν οι Κένταυροι και αντίστοιχα στην περσική προσβολή της μακεδονικής φιλοξενίας που μαρτυρεί ο Ηρόδοτος, οι κένταυροι μπορεί στη Μακεδονία να διακονούν τον Διόνυσο – Αλέξανδρο και νικητή των Περσών ζητώντας συγνώμη. Τονίζω τον ταύρο, δεδομένου πως υπάρχει σχετικός ταυρικός χρησμός προς τον Φίλιππο, ενώ σε ταύρο μεταμόρφωσε ο Δίας τον Διόνυσο για να τον γλυτώσει, πάραυτα δολοφονήθηκε και εν συνεχεία αναστήθηκε. Ο ταύρος άνετα μπορεί να συμβολίζει την πεποίθηση της Ολυμπιάδος για τον Αλέξανδρο ως παίδα Διός, ως δολοφονηθέντα στην Βαβυλώνα με εντολή Αντιπάτρου και την προσδοκία της για Ανάσταση του, όπως έγινε και στον έτερο παίδα Διός Διόνυσο.
Ο χώρος ενδέχεται, βάσιμα, να συμβολίζει, την προστασία κατά την εκστρατεία του Αλεξάνδρου που κυνηγά, έχοντας στο πλευρό του τους κυνηγούς Αρτέμιδα και Διόνυσο Ζαγρέα (και μετά θάνατον την αποθέωση). Σημειωτέον πως σκηνή θήρας και μάλλον με τον Αλέξανδρο μέσα, έχουμε στον Βασιλικό τάφο ΙΙ του μεγάλου τύμβου των Αιγών. Πέραν όλων, η Αρτέμιδα είναι και ναυτικός πολιούχος. Από την πλωτή και ενάλια, τότε, Αμφίπολη ξεκίνησε η εκστρατεία, Νίκη σε πλώρη περιγράφει το επιστύλιο, γενικά το γλυπτό αυτό σύμπλεγμα θεωρείται ροδιακή σύλληψη. Ρόδιος, νομίζω, είναι και ο Δεινοκράτης-Στασικράτης.
Ο Ηφαιστίων ασφαλώς “ήταν και αυτός Αλέξανδρος”. Εντούτοις δεν ήταν βασιλεύς, ούτε υιός του βασιλέως, παρότι «βασιλόπαις». Μετα θάνατον τιμήθηκε ως διογένης, το γνωρίζουμε αρχαιολογικά. Είχε, όμως, χρησμό, για να μην τιμηθεί ως θεός. Ο νεκρός του επιστυλίου οδηγείται σε σύναξη θεών. Αντίστοιχα ο δολοφονημένος παις Διός Διόνυσος, κατά τον μύθο δολοφονήθηκε και αναστήθηκε υπό του Διός. Επιπλέον η λεοντοκεφαλή, η οποία υπάρχει στην παράσταση, ως φιλίππεια ερμηνεία μπορεί να αποτελεί αναφορά στον ηράκλειο άθλο και την εκ Τημενιδών καταγωγή. Ως ολυμπιακή, όμως, ερμηνεία, μπορεί να ταυτίσει τον νεκρό, με την κατά Πλούταρχο σφράγιση της γαστρός της βασιλομήτορος κατά την σύλληψη του Αλεξάνδρου. Όπως και να έχει, μπορεί να δόθηκε η εντολή να γίνει εκεί Ηρώο του Ηφαιστίωνα αλλά σε ελάχιστους μήνες πέθανε και ο Αλέξανδρος. Έτσι το πιθανότερο είναι να υπήρξε πρόθεση να τροποποιηθεί ο χώρος, ώστε να δεχθεί την εκφορά-κηδεία του μεγίστου των Ελλήνων. Ο χρόνος πίεζε, το μνημείο ήταν έτοιμο. Φυσικά ο Αλέξανδρος δεν έφτασε στην Μακεδονία, αυτό βεβαιώνουν οι πηγές.
Το ψηφιδωτό, επίσης, δείχνει να αναφέρεται στον Αλέξανδρο. Προπορεύεται ο Ερμής στη Δύση (όταν πέθανε ο Αλέξανδρος, 13-06-323, ο πλανήτης Ερμής ήταν λίγο πριν την Δύση στην μέγιστη λαμπρότητά του). Ακολουθεί ίσως ο Φίλιππος στον τύπο του Διός / Πλούτωνος (το στέφος ίσως είναι ολυμπιακό, ίσως υπαινίσσεται τον κύκνο: Μυρτάλη – Ολυμπιάς / μεταμόρφωση Διός σε κύκνο προς ερωτική αποπλάνηση). Αρπάζεται η γυναίκα στον τύπο της Περσεφόνης μητέρα του Διονύσου Ζαγρέως (σ.σ. ίσως αναφορά στην Ολυμπιάδα, το ψηφιδωτό ανάγεται στο τέλος του 4ου αιώνος, η βασιλομήτωρ πεθαίνει το 316). Δεν έχουμε τέθριππο 4 αλόγων όπως στο θέμα της ζωγραφικής παράστασης των Αιγών (Τάφος «Περσεφόνης»), αλλά ξυνωρίδα 2 αλόγων (ο ολυμπιονίκης Φίλιππος είχε κερδίσει σε ξυνωρίδα 2 αλόγων το 348 π.Χ.). Το ένα εκ των δύο είναι, μάλλον, ο Βουκεφάλας: έχει διχρωμία στα μάτια με τον ένα οφθαλμό κυανό όπως και ο Αλέξανδρος κατά τον Ψευδο-Καλλισθένη.
Γράφει ο Κόττης Κωνσταντίνος
konstantinosoa@yahoo.gr
