Mε αφορμή την Έκθεση του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης και το Ψυχοσάββατο του Τριωδίου
Ανάμεσα στις καλύτερες εκθέσεις που παρουσιάστηκαν τα τελευταία χρόνια στον Ελλαδικό χώρο, αναδεικνύεται η Έκθεση «Επέκεινα» του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης. Με αφορμή αυτήν την Έκθεση(διάρκεια έως 15 Φεβρουαρίου), λοιπόν, όπου παρουσιάζονται οι αντιλήψεις των αρχαίων προγόνων μας για τα περί τον θάνατον, αλλά και το γεγονός πως σε δύο ημέρες θα εορτάσουμε το πρώτο ψυχοσάββατο του έτους, σκέφτηκα πως θα ήταν χρήσιμο να παραθέσω τις βασικές πτυχές της ιδεολογίας των αρχαίων προγόνων μας για το περίφημο «Επέκεινα».
Η έννοια της κρίσεως του νεκρού: απαντά ήδη στα προϊστορικά χρόνια. Σε αυτήν την περίοδο μπορεί να μην έχουμε γραμματεία, ωστόσο έχουμε πλούσια ταφικά κτερίσματα όπως οι νεκρικοί ζυγοί. Δείγμα της προκαθορισμένης μοίρας του ζωντανού ή της κρίσεως του νεκρού. Μεταξύ των πηγών εδώ ας αναφερθεί ο Πίνδαρος (2ος Ολυμπιόνικος 57-58, απ. 129 και 133).
Η επικοινωνία μεταξύ νεκρών και ζώντων-μνημόσυνες τελετές: Το αργότερο στα χρόνια του Ομήρου (ραψωδία λ΄), αναπτύχθηκε η αντίληψη πως οι ζώντες μπορούσαν να επικοινωνήσουν με τους κεκοιμημένους. Αρχικά τις πρώτες μεταθανάτιες ημέρες, οι ψυχές κυκλοφορούσαν ακόμα στον αισθητό κόσμο, είτε μπορούσαν να βιώσουν επαφή σε ορισμένους χώρους-περιοχές οι οποίες θεωρούνταν μεταίχμια μεταξύ του κόσμου και του κάτω κόσμου. Αυτό όμως για ένα βραχύ χρονικό διάστημα, ύστερα από το οποίο η επικοινωνία με τους νεκρούς μπορούσε να γίνει με μνημόσυνες ειδικές τελετουργίες ήτοι επικλήσεις ψυχών. Αυτός που επιθυμούσε την επαφή, όφειλε, κατά κανόνα, να προσφέρει αίμα προς πόση στο νεκρό για να καταστεί εφικτή η μεταξύ τους συνομιλία. Χάσμα εμπόδιζε τους δύο κόσμους.
Κάθοδος στον κάτω κόσμο: Οι ψυχές συνοδεύονταν. Ο περίφημος Ερμής ψυχοπομπός, εμφανίζεται ήδη στην Οδύσσεια (ραψωδία λ΄). Ανάλογη διακονία υπηρετούσε και ο Χάρων. Πιστεύονταν πως στον Κάτω Κόσμο υπήρχαν λειμώνες ασφοδέλων ανθών, όπου οι ψυχές συγκεντρώνονταν αφού αποτελούσαν την τροφή τους. Αυτή η τελευταία αντίληψη, εξηγεί, μάλλον, το πανάρχαιο έθιμο του στολισμού του νεκρικού σκηνώματος.
Ο μυστηριακός παράγων αποτελεί μια άλλη, σημαντικότατη παράμετρο του ζητήματος. Φαίνεται πως δημιουργήθηκε μια εντονότερη ανάγκη για ρύθμιση του καθαρμού όλων, ως προετοιμασία για το μεγάλο ταξίδι. Αυτό επιτυγχάνονταν με την μύηση σε καθαρτικές τελετές, όπου τα μέλη πέθαιναν και αναγεννώνταν. Κύρια έκφραση αυτής της πνευματικής κίνησης, τα Διονυσιακά αλλά και Δημητριακά μυστήρια. Στην πορεία, βέβαια, με την κατάκτηση της Ασίας υπό του μεγάλου Αλεξάνδρου, είχαμε άνοιγμα συνόρων. Έτσι όχι μόνο έφθασε ο Ελληνισμός στα πέρατα του κόσμου, αλλά παράλληλα αλλοιώθηκε η αρχαία ελληνική παράδοση από κάθε λογής ανατολική πίστη. Ο Χριστός με την έλευση του βρήκε μια αλλοιωμένη εθνική θρησκεία, που παράλληλα με την υποχρεωτική αυτοκρατορική ή τοπική λατρεία, κυριαρχούνταν από μυστικιστικές τελετές Αιγυπτιακής, Συριακής και Περσικής προελεύσεως. Ενδιαφέρον έχει εδώ να σημειώσουμε, πως στους μύστες που επιτύγχαναν καθαρμό και αναγέννηση, αποδίδονταν οι όροι «όλβιος», «ευδαίμων», «μακάριος» και «όσιος». Στους μυημένους προσφέρονταν συχνά ως κτερίσματα, χρυσά, κυρίως, επιστόμια, εγχάρακτα από στίχους, δηλωτικούς της μυστικής ιδιότητος προς τους ενδιάμεσους του κάτω κόσμου. Με τους μύστες συνδέεται κυρίως και η έννοια της μνημοσύνης(μνήμη του νεκρού ως μύστη). Το κυπαρίσσι, πάλι, γνώριμη και σταθερή παρουσία και στα σημερινά κοιμητήρια, ήταν το δένδρο που στον κάτω κόσμο θα έπρεπε να εντοπίσει ο καθεύδων μύστης και να ξεδιψάσει στην παράπλευρη πηγή του.
Σωτηριολογία Πλάτωνος: Στην πλατωνική «Πολιτεία» όπου και ο Μύθος του Ηρός, οι νεκροί οδηγούνται σε ουράνιες και υποχθόνιες πύλες, όπου ενδιάμεσα υπάρχει κριτής. Οι δικαιωμένες ψυχές οδηγούνται προς τον ουρανό δεξιά, ενώ οι κεκριμένες καθεύδουν αριστερά. Μάλιστα εδώ εμφανίζονται και χιλιόχρονες τιμωρίες ως συμβατικές δεκαπλάσιες της ανώτατης ζωής του ανθρώπου. Οι ψυχές διακρίνονται σε τρεις κατηγορίες: Οι άριστοι και φιλοσοφημένοι εν ζωή οδηγούνταν στην Αληθινή Γη χωρίς μετεμψύχωση. Οι αμαρτωλοί και χωρίς εν ζωή μετανοία αποκλείονταν οριστικά από την κάθαρση. Οι ενδιάμεσοι αλλά και οι μετανοημένοι εν ζωή, οδηγούνται σε καθαρτήρια και μετεμψύχωση, με βασικό σκοπό να επιτύχουν το έλεος αυτών που έβλαψαν. Η αυτοκτονία απορρίπτεται σαφώς(Φαίδων).
Η Εκφορά (ταφή): αποτελούσε ιερουργία και χωρίς αυτήν ο νεκρός δεν έβρισκε γαλήνη, ζώντας σε ένα μεταίχμιο(βλ. περίπτωση Πατρόκλου στην Ιλιάδα, ραψωδία ψ΄). Αντιλαμβανόμαστε εδώ, γιατί η Αντιγόνη με φόβο θανάτου απέδωσε νεκρικές τιμές, το σκάνδαλο με τους ατάφους της ναυμαχίας των Αργινουσών και τον Κάσσανδρο που άφησε άταφη την μητέρα του μεγάλου Αλεξάνδρου. Υπερτονίζονταν ο θάνατος κατά την μάχη για τον άνδρα και η κατάληξη κατά την γέννα για την γυναίκα. Η τελετή ξεκινούσε με την πρόθεση, την παρουσίαση δηλ. του νεκρού εντός του οίκου του. Τα πόδια «κοιτούσαν» την πόρτα, συχνά δένονταν η κάτω σιαγώνα με οθόνιες ταινίες. Ακριβώς δίπλα στο σκήνωμα στέκονταν μόνο οι κηδεύουσες γυναίκες, αποκλειστικά υπεύθυνες για την προετοιμασία του νεκρού. Η κηδεία-εκφορά τελούνταν την τρίτη ημέρα. Ως κτέρισμα υπήρχε ο νεκρικός οβολός για τα αγωγιάτικα του Χάρωνος. Γι΄ αυτόν απήντησε ο Μένιππος(Λουκιανός Νεκρικοί Διάλογοι) το περίφημο «ουκ αν λάβεις παρά του μη έχοντος». Μετά την κηδεία τελούνταν το «περίδειπνο», το νεκρικό δείπνο με το οποίο έληγε η τριήμερος νηστεία των συγγενών όπως μαρτυρεί ο Λουκιανός(Περί Πένθους). Την ενάτη ημέρα, τελούνταν επιμνημόσυνη τελετή επί του μνήματος. Εν τέλει το πένθος έληγε στις 30 ημέρες. Προφανώς θα αναγνωρίσατε πολλά κοινά σημεία. Το ενιαίο του «τελευταίου ταξιδιού» και οι ελληνική καταγωγή μας, εξηγεί εύκολα το φαινόμενο. Με ειδοποιό, βέβαια, διαφορά, την πίστη, πλέον, στον Δημιουργό Θεό και όχι τα κτίσματά του.
σ.σ.: Βασική πηγή για το άρθρο αυτό, απετέλεσε ο σπουδαίος κατάλογος της Έκθεσης του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης «Επέκεινα»(επιμέλεια Ν. Χρ. Σταμπολίδη και Σταυρούλας Οικονόμου).
konstantinosoa@yahoo.gr
