Η μόδα είναι μια μορφή ασχήμιας τόσο ανυπόφορης,
που πρέπει να την αλλάζουμε κάθε έξι μήνες. Oscar Wilde, 1854-1900, Ιρλανδός συγγραφέας
Οι πρόσφυγες αμέσως μετά την εγκατάστασή τους στα χωριά της Εορδαίας φρόντισαν να οικοδομήσουν μεγαλόπρεπα σχολεία και εκκλησίες θεμελιώνοντας την νέα τους ζωή με τα αιώνια σύμβολα του ελληνισμού.
Η έφεση και η κλίση στα γράμματα και την παιδεία στις αλησμόνητες πατρίδες ήταν έντονη και εντυπωσιακή. Δεν υπήρχε στον Πόντο χωριό, που να μην είχε το αρεναγωγείο και το παρθεναγωγείο .
Στο Ανατολικό ήδη από το 1927 άρχισε η δημοπράτηση για την κατασκευή του νέου δημοτικού σχολείου. Ο πρόεδρος της κοινότητας διέθεσε για το σκοπό αυτό ένα οικόπεδο 8000 μ2 προκειμένου να χτιστεί το νέο δημοτικό.
Την κατασκευή του ανέλαβε ο άοκνος και αριστοτέχνης αρχιμάστορας Πετρίδης Σταύρος, ο οποίος κατασκεύασε και το περίλαμπρο υδραγωγείο της Πτολεμαΐδας, το σιντριβάνι της πλατείας και τις πέντε υπαίθριες κρήνες του χωριού.
Το δημοτικό σχολείο κατασκευάστηκε στα πρότυπα των σχολείων του Πόντου, που συναντιώνται στην περιοχή της Αργυρούπολης . Εξ άλλου και οι χτίστες, όλοι Μετεντζήδες κατάγονταν από την περιοχή της Αργυρούπολης και είχαν τη φήμη των καλύτερων λιθοξόων του Πόντου.
Η πέτρα με την οποία κατασκευάστηκαν τα περισσότερα σχολεία της Εορδαίας ήταν από μαργαϊκό ασβεστόλιθο, που προέρχονταν από το λατομείο του Κατσίδη κοντά στον Άγιο Χριστόφορο.
Ένα μοναδικό πέτρωμα που με το άσπρο του χρώμα και το ανάγλυφο έδινε μια άριστη αισθητική.
Ο εργολάβος μπάρμπα -Σταύρος πήρε στη δούλεψή του τους καλύτερους λιθοξόους του Ανατολικού: τον Άλκη Αμανατίδη τον Κοσμά Ιωσηφίδη και άλλα είκοσι άτομα ως χτιστάδες, βοηθούς, παραγιούς, αγωγιάτες, που κουβαλούσαν όλη μέρα την άσπρη πέτρα στους πελεκητάδες για να τη συνεφέρουν και να συναρμόσουν τη μία με την άλλη χωρίς να ξεφεύγει ούτε ένα χιλιοστό.
Κατασκευές τόσο περίτεχνα δομημένες, δοκιμάστηκαν από το μεγάλο σεισμό και παρέμειναν ακλόνητες. Κτήρια πέτρινα, που πέραν της δομικής τους αντοχής διατηρούν όλα τα γνώριμα στοιχεία, που χαρακτηρίζουν τα ιωνικά οικοδομήματα, όπως αετώματα, κιονόκρανα, επίκρανα, διακοσμητικές περιγραμμώσεις και μεγάλα φωτεινά παράθυρα.
Το πελέκημα των γωνιών, των επίκρανων και όλων των πέτρινων τόξων του, γίνονταν με καλέμια και χτένια , με σφυριά και σφήνες ενώ το χτίσιμο με το νήμα της στάθμης ( το σαούλ), εργαλεία απαραίτητα, που απαιτούσε η πολυσύνθετη κατασκευή του.
Το σχολείο χτίστηκε με την κλασική μέθοδο, με την οποία χτίζονταν τα δημόσια έργα: ορθοδομικές κολώνες με παραλληλόγραμμα πέτρινα μέρη, που δημιουργούσαν ισχυρή δόμηση (γωνιασμένη πέτρα) και συνδέονταν με τους περιμετρικούς τοίχους, οι οποίοι χτίζονταν στη συνέχεια με ακανόνιστες πελεκημένες πέτρες μιας επιφάνειας (χαλαρή δόμηση).
Ένα συνεργείο στο λατομείο έκανε την εξόρυξη της πέτρας, η οποία μεταφέρονταν με κάρα στο χώρο του σχολείου και εκεί ανελάμβαναν δουλειά οι λιθοξόοι .
Το ύψος των εννέα μέτρων δημιουργούσε μεγάλο κατασκευαστικό πρόβλημα, γι αυτό οι πολύ βαριές γωνίες έπρεπε να ανεβούν με ειδικά βαρούλκα, που είχαν οι μάστοροι στη διάθεσή τους.
Το πανέμορφο σχολείο του Ανατολικού φάνταζε ως αρχοντικό αριστούργημα της πανάρχαιας λαϊκής αρχιτεκτονικής. Δυστυχώς κάποιοι αδαείς νεωτεριστές το σοβάτισαν παραχαράσσοντας έτσι όλη την αίγλη του οικοδομήματος και τη μαγεία της πέτρας.
Ήταν η έλλειψη αισθητικής νοημοσύνης; Ήταν ο κακώς νοούμενος μοντερνισμός της εποχής του 1970, όπου ο σοβάς έγινε πολιτισμός και η λιθοδομή καθυστέρηση;
Τότε άρχιζαν να γκρεμίζονται και τα νεοκλασικά κτίρια στην Ελλάδα.
Το ανύπαρκτο αθηνοκεντρικό κράτος ποτέ δεν επέδειξε το ενδιαφέρον του για τα λαϊκά μνημεία και ιδιαίτερα για την προσφυγική τέχνη.
Σήμερα ταξιδεύοντας στα χωριά της Εορδαίας διαπιστώνει κανείς ότι τα περισσότερα λιθόχτιστα κτήρια (σχολεία, εκκλησιές) έχουν αποσοβατοποιηθεί και αρμολογηθεί κατάλληλα, αλλά και πολλά από αυτά όπως το σχολείο και η εκκλησία του Ανατολικού εξακολουθούν με την ασχήμια τους να θίγουν τη μνήμη των κατασκευαστών τους,
Ίσως οι πρόεδροι και τα συμβούλια να μην επέδειξαν μέχρι τώρα την ευαισθησία, που απαιτούνταν, κάτι που πρέπει οι νέοι αυτοδιοικητικοί θεσμοί να επιδείξουν.
Ένα είναι βέβαιο, ότι παρόμοια κτίσματα δεν θα πρέπει να αφήνονται έρμαια στην κακοποίηση και την αλλοίωση της παραδοσιακής τους αισθητικής, αλλά να προστατεύονται ως μνημεία της λαϊκής παράδοσης του λαού μας.
Η αρχιτεκτονική αισθητική θα πρέπει να είναι προϊόν της ανθρώπινης ψυχής και να απαιτεί θέληση και φαντασία, γιατί απεικονίζει τη διανοητική και ηθική υπόσταση του λαού μας.
Παρόμοιες κατασκευές εξυπηρετούσαν πέρα από τις κοινωνικές συλλογικές απαιτήσεις και τις αισθητικές απαιτήσεις των ανθρώπων. Τα σπάνια αυτά οικοδομικά έργα αναπαρήγαγαν τις αρχιτεκτονικές εμπειρίες και γνώσεις χιλιάδων χρόνων. Εξ άλλου είναι γνωστό, ότι λαοί που προόδευαν και αναδείχτηκαν με την αρχιτεκτονική διακρίθηκαν και στον γενικό πολιτισμό.
Για να επιτευχθεί αυτό θα πρέπει να καταγραφούν από τους δήμους και την περιφέρεια
ως λαϊκά κληρονομήματα, προκειμένου να γίνει στη συνέχεια η αποκατάσταση και αναπαλαίωσή τους σύμφωνα με τα παραδοσιακά πρότυπα.
Το σχολείο και η εκκλησία του Ανατολικού είναι επικαλυμμένα εδώ και σαράντα χρόνια με τον βρωμερό σοβά και περιμένουν με αγωνία να λάμψουν οι κάτασπροι πελεκημένοι λίθοι, για να φανεί το μεράκι και η μαστοριά του λαϊκού λιθοπλάστη που, για μια ολόκληρη μέρα έκτιζε έναν μονόλιθο ή μια λιθοξοτή πέτρα, έτσι όπως η κεντήστρα βελονιά, βελονιά, ζωντάνευε το κέντημα της.
Εξ άλλου στην πέτρα και στο μάρμαρο εμπεριέχεται ο διαχρονικός ελληνικός πολιτισμός, γιατί το μυαλό, που σμιλεύει την πέτρα, μπορεί να σμιλέψει και έναν καλύτερο και ομορφότερο κόσμο.
Η νέα λαϊκή αρχιτεκτονική είναι η ζωντανή ιστορία της πατρίδας μας και αποκαλύπτει την διαχρονική πορεία της προγονικής μας τέχνης, γιατί είναι η συνέχεια της βυζαντινής και κλασικής Ελλάδας.
Για όσο διάστημα θα παραμένουν σοβατισμένα τα λιθόχτιστα παραδοσιακά μας κτήρια, θα μας φορτώνουν με ενοχές και θα μαρτυρούν το νεοβαρβαρισμό μιας γενιάς, που πέρα από την οικονομία διαστρέβλωσε και την αισθητική.
Ο νέος δήμαρχος και ο νέος περιφερειάρχης θα πρέπει να επιδείξουν το ανάλογο ενδιαφέρον και την ευαισθησία, που δεν επέδειξαν οι μέχρι τώρα κρατούντες, για την αποκατάσταση του σχολείου και της εκκλησίας του Ανατολικού.
Εξ’ άλλου δεν θα μπορέσουμε ποτέ να αναβαθμισθούμε παραγωγικά, αν δεν έχουμε
αναγεννηθεί μορφωτικά και αισθητικά.
