Το 1940 ένα ολόκληρο έθνος στάθηκε απέναντι στον φασισμό. Ογδόντα έξι χρόνια μετά, σε μια Ευρώπη όπου οι ακραίες φωνές ενισχύονται ξανά και οι αυταρχικές αντιλήψεις βρίσκουν όλο και περισσότερο χώρο, η επέτειος της 28ης Οκτωβρίου αποκτά μια ιδιαίτερα ανησυχητική επικαιρότητα.
Ο Οδυσσέας Ελύτης, που πολέμησε ο ίδιος στο αλβανικό μέτωπο είχε δώσει μια συγκλονιστική ερμηνεία για το Έπος του 1940.
Συνέδεσε εκείνη την εθνική ανάταση με τη Μικρασιατική Καταστροφή.
Ένας λαός που το 1922 είχε βιώσει τη συντριβή, τον ξεριζωμό, την ταπείνωση, που κουβαλούσε ακόμη το τραύμα της χαμένης πατρίδας και των νεκρών του, τον έβλεπε δεκαοκτώ χρόνια αργότερα να ορθώνεται ξανά.
Δεν ήταν η επιθυμία για εκδίκηση απέναντι σε έναν άλλον λαό. Ήταν κάτι βαθύτερο.
«Ο εχθρός ήτανε η Τυραννία, ήτανε η μορφή του Άδικου».
Έτσι το περιέγραψε ο Ελύτης. Ως μια εξέγερση εναντίον της Μοίρας.
Το 2013, στην Πτολεμαΐδα, είχαμε οργανώσει μια έκθεση για τους ήρωες της Εορδαίας που έπεσαν στο αλβανικό μέτωπο.
Ζητήσαμε από τις οικογένειές τους φωτογραφίες και προσωπικά τους αντικείμενα και δημιουργήσαμε τον «Τοίχο της Τιμής».
Θυμάμαι να διαβάζω τα ονόματα και τις ηλικίες τους. Οι περισσότεροι ήταν παιδιά σχεδόν.
Θυμάμαι και τις μαρτυρίες των ίδιων των πολεμιστών,που μας αφηγήθηκαν το βίωμα τους 73 χρόνια μετά.
Ήταν από τις σημαντικότερες στιγμές που μου χάρισε η ενασχόλησή μου με την τοπική αυτοδιοίκηση.
Γιατί εκείνη την ημέρα για μένα η Ιστορία απέκτησε πρόσωπο και φωνή.
Σήμερα σκέφτομαι αυτούς τους ανθρώπους, καθώς παρακολουθώ όσα συμβαίνουν στην Ευρώπη.
Ο φασισμός δεν εμφανίστηκε ξαφνικά το 1940. Είχε προηγηθεί η καλλιέργεια του μίσους, η στοχοποίηση του διαφορετικού, η υπονόμευση της δημοκρατίας, η εξοικείωση των κοινωνιών με τον αυταρχισμό.
Και με τρομάζει η ευκολία με την οποία αντίστοιχες αντιλήψεις επιστρέφουν στον δημόσιο λόγο, πολλές φορές μεταμφιεσμένες σε «πατριωτισμό».
Μόνο που ο πατριωτισμός εκείνων που πολέμησαν το 1940 δεν ήταν μίσος για τους άλλους λαούς. Ήταν αγάπη για την ελευθερία της Ελλάδας.
Δεν μπορώ να φανταστώ μεγαλύτερη προσβολή στη μνήμη εκείνων των ανθρώπων από το να αντιμετωπίζουμε με αδιαφορία την επιστροφή των ιδεών που αιματοκύλισαν την Ευρώπη.
Κάθε γενιά έχει το δικό της ιστορικό χρέος.
Η γενιά του 1940 πλήρωσε το δικό της με αίμα.
Η δική μας καλείται να προστατεύσει τη δημοκρατία, την ελευθερία και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια
Και να καταλάβει ότι η δημοκρατία δεν είναι μια κατάκτηση οριστική και αμετάκλητη.
Το «ΟΧΙ» δεν είναι μόνο μια λέξη που μας κληροδότησαν οι νεκροί μας, αλλά μια τεράστια ευθύνη
Ας αποδειχθούμε αντάξιοί της.
Πίστη Κρυσταλλίδου
