Πολλές είναι οι παραλλαγές των δημοτικών τραγουδιών που αναφέρονται στο στέριωμα των γεφυριών. Τα τραγούδια αυτά ερείδονται στην παλιά ελληνική αντίληψη ότι, για να στεριώσει ένα κτίσμα, πρέπει να «θυσιαστεί» στα θεμέλιά του ανθρώπινη ζωή. Τέτοια δοξασία βέβαια παραπέμπει στις αρχαιοελληνικές ανθρωποθυσίες. Και σήμερα, όταν κατασκευάζονται τα θεμέλια μιας οικίας ή οικοδομής, σφάζεται πετεινός ή άλλο ζώο, για να στεριώσει το οικοδόμημα.
Γεφύρια που για να στεριώσουν χρειάζονται ανθρώπινη θυσία είναι : στον Πόντο το γεφύρι της Τρίχας, της Άδισσας, του Δεβασιρίου, και εν Ελλάδι της Άρτας, του Σπερχειού, της Λάρισας, της Αλεξάνδρας στο χωριό Λεοντίτο της Ανατολικής Αργιθέας στην Π.Ε. Καρδίτσας, της Μπαρμπαριάς, του Ρεθύμνου.
Το τραγούδι: «Τη(ς) Τρίχας το γεφύρ΄» έχει κοινά χαρακτηριστικά με το τραγούδι: «Της Άρτας το γεφύρι».
Τα δύο αυτά εξαιρετικά τραγούδια της δημώδους μας ποίησης (Τη(ς) Τρίχας το γεφύρ΄ και Της Άρτας το γεφύρι) έχουν πολλά κοινά στοιχεία. Υφίστανται παραλλαγές, οι οποίες καθιστούν ακόμη πιο αξιόλογο το κοινό πνεύμα της ελληνικής δημώδους ποίησης και αναδεικνύουν τον πλούτο, την ομορφιά και κάλλος της. Και τα δύο προβάλλουν το μεγαλείο της δημώδους ελληνικής ποίησης. Έχουν τα ίδια ποιοτικά χαρακτηριστικά. Κατ΄ ουσίαν έχουν τον ίδιο κορμό, την ίδια δομή και το ίδιο τραγικό τέλος :
1α Στης Τρίχας το γεφύρι, δουλεύουν «χίλιοι μάστοροι κι μύριοι μαθητάδες».
1β Στης Άρτας το γεφύρι, δουλεύουν «σαράντα πέντε μάστοροι κι εξήντα μαθητάδες».
2α Στης Τρίχας το γεφύρι, οι κτίστες «όλεν την μέραν έχτιζαν, τη νύχταν εχαλάουν» (= Όλην την μέρα έκτιζαν, και αυτό που έκτιζαν, γκρεμιζόταν).
2β Στης Άρτας το γεφύρι, οι κτίστες «ολημερίς το χτίζανε, το βράδυ εγκρεμιζόταν».
3α Στης Τρίχας το γεφύρι, στο γκρέμισμα του γεφυριού κάθε νύχτα, «οι μάστοροι εσαίρουσαν ΄θε να πλεθύν η ρόγα». (Οι μάστοροι χαίρονταν, γιατί θα είχαν πάλι δουλειά). Κι «οι μαθητάδες έκλαιαν τσι κουβαλεί λιθάρα». (Οι μαθητάδες έκλαιγαν, γιατί θα έπρεπε πάλι να κουβαλήσουν λίθους, μεγάλες πέτρες για εκ νέου χτίσιμο).
3β Στης Άρτας το γεφύρι, στο γκρέμισμα του γεφυριού κάθε νύχτα, «μοιρολογούν οι μάστοροι και κλαίν οι μαθητάδες. Αλίμονο στους κόπους μας, κρίμα στις δούλεψές μας». Με άλλα λόγια, μάστορες και μαθητάδες σκέφτονται τον κόπο τους που πήγε χαμένος.
4α Στης Τρίχας το γεφύρι, στοιχειό με ανθρώπινη λαλιά ενημερώνει με ποιον τρόπο θα στεριώσει το : γεφύρ΄ τη(ς) Τρίχας.
4β Στης Άρτας το γεφύρι, πουλάκι με ανθρώπινη λαλιά ενημερώνει πώς θα στεριώσει το γεφύρι της Άρτας.
5α Στης Τρίχας το γεφύρι, εμφανίζεται στον πρωτομάστορα το στοιχειό με ανθρώπινη λαλιά και ζητάει αντάλλαγμα για το στέριωμα της γέφυρας: «Ντο δεις με πρωτομάστορα, στερένω (=στεριώνω) το γεφύρι σ΄». (= Τι θα μου δώσεις, για να στεριώσω το γεφύρι σου ;) Στην ποντιακή αυτή μορφή, στης Τρίχας το γεφύρι, ο πρωτομάστορας δεν αποδέχεται την ιδέα να δώσει στο στοιχειό τον πατέρα του ή την μητέρα του ή τα αδέλφια του, και «θυσιάζει» τη γυναίκα του, με τη φράση του : «αν δίγω σε την κάλη μου, καλύτερον ευρήκω»(= αν σου δώσω την αγαπημένη μου γυναίκα, θα βρω καλύτερη).
5β Στης Άρτας το γεφύρι, εμφανίζεται ένα πουλάκι με ανθρώπινη λαλιά που ενημερώνει τον τρόπο με το οποίο μπορεί να στεριώσει η γέφυρα: «Αν δεν στοιχειώσετε άνθρωπο, γεφύρι δεν στεριώνει,….παρά του πρωτομάστορα την όμορφη γυναίκα».
6α Στης Τρίχας το γεφύρι, ο πρωτομάστορας αποφασίζει να δώσει στο στοιχειό-θηριό απ΄ όλα τα στενά συγγενικά του πρόσωπα (πατέρα, μάνα, παιδιά, γυναίκα) την «καλή του», δηλ. τη αγαπημένη γυναίκα του, λέγοντας: «αν δίγω σε την κάλη μου, καλύτερον ευρήκω», μπορώ να βρω καλύτερη.
Στην ποντιακή διάλεκτο, η φράση : «σύζυγός μου» λέγεται «καρύ μ», ήτοι «κυρά μου», με αναγραμματισμό του α και του υ. Ένας Πόντιος όταν χαρακτηρίζει την γυναίκα του «κάλη μ΄(ου)», δείχνει τα αισθήματα αγάπης προς το πρόσωπό της. «Κάλη μ(ου)», με ανατονισμό, τονισμό της παραλήγουσας αντί της λήγουσας, ήτοι «καλή μου» σημαίνει η αγαπημένη μου σύζυγος. «Αν δίγω σε την κάλη μου, καλύτερον ευρήκω» (=αν σου δώσω την καλή μου, θα βρω καλύτερη). Αυτό είναι το μεγαλείο της ψυχής του πρωτομάστορα. Η προσφορά υψίστου θυσίας προς την κοινωνία. Ο πρωτομάστορας θυσιάζει την πολυαγαπημένη του γυναίκα για να γίνει ένα έργο στέρεο ουσιαστικής, ζωτικής σημασίας (γεφύρι, έργο σπουδαίο για την εποχή του) για την εξυπηρέτηση κοινωνικών αναγκών. Μέσα στην απεριόριστη πικρία του και τον οδυνηρό πόνο του, ο πρωτομάστορας βρίσκει την δύναμη να θυσιάσει για το καλό της κοινωνίας το πρόσωπο που υπεραγαπάει.
Από την άλλη , η αναφορά του τραγουδιού στην μοναδικότητα της μάνας, του πατέρα και των αδελφών αποτυπώνει την απόλυτη πραγματικότητα ότι μία είναι η μάνα, ένας ο πατέρας και μοναδικά τα αδέλφια, εκφράζει δε την αγάπη των Ποντίων προς την οικογένεια και την πίστη τους στο θεσμό της οικογένειας.
Το ποντιακό δημοτικό τραγούδι-ποίημα : «Η Μάνα έν κρύον νερόν και σο ποτήρ΄ κ΄ εμπαίν» εξυμνεί την προσφορά της μάνας στην οικογένεια και το Έθνος και αναδεικνύει το μεγαλείο της.
Ο σπουδαίος μας Πόντιος ποιητής Λευτέρης Παπαδόπουλος, τον οποίο ευρισκόμενος στην Λέσβο αναζήτησα στην κωμόπολη Μόλυβο, όπου βιοί, αλλά δεν κατόρθωσα να συναντήσω, γιατί έλειπε ευρισκόμενος στην Αθήνα, είπε : «Το τραγούδι «Η Μάνα έν κρύον νερόν» είναι ο Εθνικός Ύμνος των Ποντίων». Αγαπημένε μας Λευτέρη : «Ζήθι και υγίαινε» (= Μακροημέρευε και υγίαινε), και «Χαίρων ίσθι» (= Να είσαι πάντα γεμάτος χαρά και ευλογία).
6β Στης Άρτας το γεφύρι, το πουλί δηλώνει πως δεν στεριώνει το γεφύρι με ορφανό, με ξένο, ή με οποιοδήποτε διαβάτη, αλλά με την γυναίκα του πρωτομάστορα.
7α Στης Τρίχας το γεφύρι, το στοιχειό ζητεί ανθρώπινη θυσία οιουδήποτε συγγενικού προσώπου του πρωτομάστορα (μάνα, πατέρα, αδελφού) με την ερώτησή του προς τον πρωτομάστορα : «Ντο δεις με, πρωτομάστορα, και στένω το γεφύρι σ΄;».
7β Στης Άρτας το γεφύρι, το πουλάκι λέγει :
«Αν δε στοιχειώσετε άνθρωπο, γιοφύρι δε στεριώνει
και μη στοιχειώσετε ορφανό, μη ξένο μη διαβάτη,
παρά του πρωτομάστορα την όμορφη γυναίκα,
Το πουλάκι δεν δίνει περιθώρια επιλογών στο πρωτομάστορα. Το στέριωμα του γεφυριού, του λέγει, εξαρτάται αποκλειστικά από την θυσία της γυναίκας του.
8α Στης Τρίχας το γεφύρι, ο πρωτομάστορας «μενεί και λέει την κάλην ατ΄ αγλήγορα να έρται», (= στέλνει μήνυμα και λέγει στην λατρεμένη γυναίκα του να ΄ρθει γρήγορα στη γέφυρα).
8β Στης Άρτας το γεφύρι, ο πρωτομάστορας στέλνει μήνυμα με το πουλί στη γυναίκα του ν΄ αργήσει νάρθει: «αργά ντυθεί, αργά αλλαχτεί, ….. αργά να πάει και να διαβεί της Άρτας το γιοφύρι». Το πουλί παρακούει, πηγαίνει και της λέει να κάνει γοργά: «Γοργά ντύσου, γοργά άλλαξε, … γοργά να πας και να διαβείς της Άρτας το γιοφύρι».
9α Στης Τρίχας το γεφύρι, δεν αποδίδεται ο τρόπος αντίδρασης του πρωτομάστορα στην εμφάνιση της γυναίκας του στο γεφύρι, για την προδιαγεγραμμένη, αλλά μη γνωστή από την ίδια, «θυσία της» για το στέριωμα της γέφυρας.
9β Στης Άρτας το γεφύρι, ο πρωτομάστορας καταρρέει με την εμφάνισή της : «την είδε ο πρωτομάστορας, ραγίζεται η καρδιά του».
10α Στης Τρίχας το γεφύρι, ο ίδιος ο πρωτομάστορας καλεί τη γυναίκα του να μπει στο ποτάμι για να ψάξει να βρει το χαμένο μέσα σ΄ αυτό δακτυλίδι του: «Κάλη μ΄ ακεί σο Δρακολίμν΄ ρούξεν το δακτυλίδι μ΄». (= Αγαπημένη μου εκεί σε εκείνο το σημείο του ποταμού που λέγεται Δρακόλιμνο έπεσε το δακτυλίδι μου).
10β Στης Άρτας το γεφύρι, οι μαθητάδες είναι αυτοί που την καλούν μπει και να ψάξει να βρει το δακτυλίδι : «το δακτυλίδι τόπεσε στην πρώτη την καμάρα, και ποιος να μπει και ποιος να βγει το δακτυλίδι νάβρει».
11α Στης Τρίχας το γεφύρι, φέρονται ως χαμένα εντός του ποταμού το δακτυλίδι του πρωτομάστορα, το πουγκί του πατέρα του κι ο θησαυρός της μάνας του : «Καλή μ΄ ακεί σο Δρακολίμν΄ ρούξεν το δακτυλίδι μ΄, εκεί τη κυρου μ΄ το πουγκίν, τη μάνας ιμ΄ λογάριν»
11β Στης Άρτας το γεφύρι, φέρεται ως χαμένο εντός του ποταμού μόνο το δακτυλίδι του πρωτομάστορα : «το δακτυλίδι τόπεσε στην πρώτη την καμάρα».
12α Στης Τρίχας το γεφύρι, προσδιορίζεται σε ποιο ακριβώς σημείο του ποταμού «έπεσε το δακτυλίδι»: «Κάλη μ΄ ακεί δο Δρακολίμν΄». Και φυσικά το σημείο ήτο κάτω ακριβώς από το υπό κατασκευή γεφύρι.
12β Στης Άρτας το γεφύρι, προσδιορίζεται επίσης το ακριβές σημείο που «έπεσε το δακτυλίδι» : «το δακτυλίδι τόπεσε στην πρώτη την καμάρα».
13α Στης Τρίχας το γεφύρι, μέσα στο ποτάμι η γυναίκα του πρωτομάστορα κατέβηκε προς τον βυθό πέντε οργιές τραγουδώντας, κι άλλες πέντε μοιρολογώντας αντιλαμβανόμενη τι θα επακολουθούσε, «πέντε οργέας κατηβαίν΄ και με την τραγωδίαν, και άλλα πέντε κατηβαίν΄ με τη μοιρολοίαν».
13β Στης Άρτας το γεφύρι, η γυναίκα του πρωτομάστ ορα καλά – καλά δεν κατέβηκε κι ούτε στη μέση έφθασε, άρχισαν να την «εντοιχίζουν» :
«Μηδέ καλά κατέβηκε, μηδέ στη μέσ΄ επήγε.
-Τράβα, καλέ μ΄, τον άλυσο, τράβα την αλυσίδα,
τι όλον τον κόσμο ανάγειρα και τίποτες δεν ήβρα.
Ένας πιχάει με το μυστρί , κι άλλος με τον ασβέστη,
Παίρνει κι ο πρωτομάστορας και ρίχνει μέγα λίθο».
14α Στης Τρίχας το γεφύρι, η γυναίκα του πρωτομάστορα διαβλέπει από μόνη της το ριζικό της και τον θάνατό της, τον διαισθάνεται και κλαίει όχι για τα κάλλη και τα νιάτα της, αλλά για το κοιμώμενο μονάκριβο παιδί της, «κι αρ κι πονώ τα κάλλα μου, κι αρ κι πονώ τα νέτα μ΄, πονώ και κλαίω το πουλί μ΄, ντ΄ εφέκα κοιμισμένον».
14β Στης Άρτας το γεφύρι, η γυναίκα του πρωτομάστορα, μη αντιλαμβανόμενη το τραγικό τέλος της, μετά την άκαρπη έρευνα του δακτυλιδιού, ζητεί απ΄ τον σύζυγό της να τραβήξει την αλυσίδα με την οποία ήταν δεμένη : «Τράβα καλέ μ΄ την άλυσσο, τράβα την αλυσίδα, τι όλον τον κόσμον ανάγειρα και τίποτες δεν ηύρα». Την ίδια στιγμή νιώθει την λάσπη, τον ασβέστη και τον μεγάλο λίθο που ρίχνουν οι μάστοροι κι ο πρωτομάστορας κι αρχίζει τις κατάρες : «Ένας πηχάει με το μυστρί, κι άλλος με τον ασβέστη, παίρνει κι ο πρωτομάστορας και ρίχνει μέγα λίθο».
15α Στης Τρίχας το γεφύρι, οι κατάρες της γυναίκας του πρωτομάστορα είναι οι εξής : «Αμόν τρομάζ΄ν τα γόνατα μ΄, να τρομάζ΄ το γεφύρι σ΄, κι άμον ντο σείουν τ΄ ο μαλλα μ΄, να σείουν οι δαβάτοι, κι άμον ντο τρέχνε τα δακρα μ΄, να τρέχει το ποτάμι». (= Όπως τρέμουν τα γόνατά μου να τρέμει το γεφύρι, όπως ανεμίζουν τα μαλλιά μου να σείεται και το γεφύρι, και όπως τρέχουν τα δάκρυά μου, να τρέχει το ποτάμι, δηλ. το νερό του να είναι άφθονο, κυματώδες και αγριεμένο).
15β Στης Άρτας το γεφύρι, οι κατάρες της γυναίκας του πρωτομάστορα είναι οι εξής : «Ως τρέμει το καρυόφυλλο να τρέμει το γιοφύρι, κι ως πέφτουν τα δενδρόφυλλα, να πέφτουν οι διαβάτες».
16α Στης Τρίχας το γεφύρι, ο πρωτομάστορας προτρέπει, νουθετεί την γυναίκα του να δώσει ευχές κι όχι κατάρες, γιατί έχει αδέλφια που είναι στην ξενιτιά που θα ΄ρθουν και θα διαβούν το γεφύρι : «Ευχέθ΄ καλή μ΄, ευχέθ΄ καλή μ΄, ευχέθ΄, μη καταράσαι, αδέλφα έ(χ)εις σην ξενιτειάν, έρχουνταν και δαβαίνε».
16β Στης Άρτας το γεφύρι, ο πρωτομάστορας συμβουλεύει την γυναίκα του ν΄ αλλάξει το λόγο της, δηλ. να δώσει άλλη κατάρα, γιατί έχει αδελφό, -έναν, όχι πολλούς- που είναι στην ξενιτιά, που θάρθει, και ίσως διαβεί το γεφύρι: «Κόρη τον λόγον άλλαξε, κι΄ άλλη κατάρα δώσε, πόχεις μονάκριβο αδερφό, μη τύχη και περάσει».
17α Στης Τρίχας το γεφύρι, η γυναίκα του πρωτομάστορα μετανιώνει και αλλάζει τις κατάρες της στις εξής ευχές: «Άμον ντο στέκ΄ν τα γόνατα μ΄, να στέκει το γεφύρι, κι άμον ντ΄ στέκνε τ΄ όμαλλα μ΄, να στέκνε οι δαβάτοι, κι άμον το στέκνε τα δάκρα μ΄, να στέκει το ποτάμι». ( = Όπως στέκονται σταθερά τα γόνατά μου, έτσι να στέκει και το γεφύρι, όπως στέκονται αταλάντευτα τα μαλλιά μου, έτσι να στέκονται και οι διαβάτες, κι όπως στέκουν τα δάκρυά μου, έτσι να στέκει και το ποτάμι, δηλαδή να ρέει με γλυκό και γάργαρο τρόπο και να είναι αργό και ακίνδυνο).
17β Στης Άρτας το γεφύρι, η γυναίκα του πρωτομάστορα, μετανιώνει, αλλάζει τον λόγο της και δίνει άλλη κατάρα, που στην ουσία είναι ευχή : «Αν τρέμουν τ΄ άγρια βουνά να τρέμει το γιοφύρι, κι αν πέφτουν τ΄ άγρια πουλιά, να πέφτουν οι διαβάτες».
18α Στης Τρίχας το γεφύρι λέγει η γυναίκα του πρωτομάστορα :
Τρι΄ άδελφα έμνες εμείς, κι οι τρεις καταραμένοι,
είνας έχτσεν την Άδισαν, κι άλλε το Δεβασίρι,
κι εγώ η τρισκατάρατος, τη Τρίχας το γεφύρι.
Τουτέστι. Σε τρία γεφύρια του Πόντου θυσιάστηκαν και οι τρεις αδελφές, γυναίκες των πρωτομαστόρων των τριών γεφυριών, ήτοι η μία εκ των τριών αδελφών, γυναίκα του πρωτομάστορα του γεφυριού της Τρίχας, η δεύτερη εκ των τριών αδελφών, γυναίκα του πρωτομάστορα του γεφυριού της Άδισσας, και η τρίτη εκ των τριών αδελφών, γυναίκα του πρωτομάστορα του γεφυριού του Δεβασιρίου.
18β Στης Άρτας το γεφύρι λέγει η γυναίκα του πρωτομάστορα :
Αλίμονο στη μοίρα μας, κρίμα στο ριζικό μας!
Τρεις αδελφάδες ήμαστε, κι οι τρεις κακογραμμένες,
Η μια ΄χτισε το Δούναβη, κι η άλλη τον Αφράτη, (Ευφράτη)
Κι εγώ η πλιο στερνότερη της Άρτας το γιοφύρι.
19α Στης Τρίχας το γεφύρι, η τρίτη εκ των γυναικών αδελφών, που στεριώνει με την θυσία της το γεφύρι τούτο, χαρακτηρίζει τον εαυτό της τρισκατάρατη, δηλ. τρεις φορές καταραμένη, (« κι εγώ η τρισκατάρατος»).
19β Στης Άρτας το γεφύρι, η τρίτη εκ των γυναικών αδελφών, που στεριώνει με την θυσία της το γεφύρι τούτο, λέγει για τον εαυτό της «κι εγώ η πλιο στερνότερη».(= κι εγώ η πιο μικρή από τις αδελφές μου).
Σε ό,τι έχει σχέση με το ποντιακό δημοτικό τραγούδι «Τη(ς) Τρίχας το γεφύρ΄» αναφέρω ότι ο Πόντιος Παντελής Μελανοφρύδης διακρίνει τα ποντιακά δημοτικά τραγούδια σε τρεις (3) χρονικές κατηγορίες :
α) στα δημοτικά ποντιακά τραγούδια προ της πτώσεως της Αυτοκρατορίας του Πόντου και της υπό των Τούρκων αλώσεως της πρωτεύουσας του Τραπεζούντος, ήτοι προ του 1461, όπως είναι το : « Η πάλη του Ακρίτα με τον Χάροντα», το : «Τη(ς) Τρίχας το γεφύρ΄», κ.α.
β) στα ποντιακά δημοτικά τραγούδια κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας από το 1461, ήτοι από τον 15ο αιώνα μ. Χ., μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα μ.Χ., όπως είναι το : « Του Ήλ΄ το κάστρον», το : «Έταιρον κι η Λυγερή», κ.α.
γ) στα νεώτερα ποντιακά δημοτικά τραγούδια ήτοι από τα τέλη του 19ου αιώνα και επέκεινα, όπως είναι τα Κρωμνέϊκα, ήτοι της πόλεως Κρώμνης, και άλλων πόλεων του Πόντου. Βλ. σελ. 11 Εγκυκλοπαίδεια Ποντιακού Ελληνισμού, Πόντος Ιστορία Λαογραφία και Πολιτισμός, Τόμος Α΄, «Στην Οδύσσεια και την Ιλιάδα του Ομήρου αναφέρονται ορισμένοι τόποι της γενικότερης περιοχής του Πόντου, όπως οι πόλεις Κύτωρος (Β 853), Κρώμνα (Β 855), Αιγιαλός (Β 855), Αλύβη (Β 857), Σήσαμος (Β 853), Ερυθίνοι (Β 855). Προσέτι η Κρώμνη μνημονεύεται από τον Όμηρο και στην Ιλιάδα, Ραψωδία Β στίχος 855 : «Κρώμνάν τ΄..».
Ο Πόντιος Ευστάθιος Ευσταθιάδης, εξαιρετικός μας λαογράφος, λέγει για το εν γένει δημοτικό ποντιακό τραγούδι, συμπεριλαμβανομένου και του ακριτικού : «Το ποντιακό δημοτικό τραγούδι είναι γλυκύτατος καρπός της ηρωικής μούσας του ποντιακού λαού».
Επίσης ο ίδιος προσθέτει : «Το ποντιακό δημοτικό τραγούδι είναι το απαύγασμα των ισχυρών και ευγενών συναισθημάτων του ποντιακού λαού. Η ποντιακή μούσα παρακολουθεί τον φορέα της και την πορεία του. Ταυτίζεται με την προσωπικότητά του. Τον συντροφεύει στους θριάμβους και σαν αφετηρία και σαν εθνική συνέχεια».
Επιπροσθέτως ο ίδιος σημειώνει : «Περνά ο ποντιακός λαός κρίσιμες ώρες. Απειλείται με τον θάνατο και σώζεται με το σάλπισμα της μούσας του. Και όταν πεθαίνει, γρήγορα ανασταίνεται. Την ανάστασή του την διαισθάνεται λίγο πριν τον οραματισμό της αλάθητης μούσας του».
Τέλος, ο ίδιος καταλήγει : « Μέσα σ΄ αυτήν, την αλάθητη μούσα του και την ανάστασή του συμπυκνώνεται εθνικό δυναμικό ακατάβλητο. Γίνεται έτσι η μούσα αυτή το μυστικό της Αθανασίας του Ελληνικού Ποντιακού Γένους».
Παραπέμπω στο από 19-3-2026 έργο μου με τίτλο : «Τα ακριτικά τραγούδια του Πόντου», που είναι ανηρτημένο στο διαδίκτυο.
Σε ό,τι έχει σχέση με το δημοτικό τραγούδι «Τη(ς) Τρίχας το γεφύρ΄» αναφέρω ότι κατά τον Νικόλαο Πολίτη (1850-1920), σπουδαίο λαογράφο μας, «στον κάτω κόσμο οι ψυχές πρέπει να περάσουν από το γεφύρι της Τρίχας. Αυτό είναι φτενό σαν τρίχα, και κουνιέται πολύ. Όποια ψυχή δεν μπορεί να περάσει, πέφτει στο ποτάμι που τρέχει από κάτω και χάνεται». (= Οι ψυχές για να πάνε στον Κάτω Κόσμο έπρεπε να περάσουν επάνω από το γεφύρι της Τρίχας. Αυτό είναι λεπτό σαν τρίχα και κουνιέται πολύ. Όποια ψυχή δεν μπορούσε να περάσει και έχανε την ισορροπία της, έπεφτε στο ποτάμι που έτρεχε από κάτω και χανόταν). Βλ. Παραδόσεις, Αθήνα 1904, τόμος Β΄, σελ. 612.
Κατά τον ίδιο λαογράφο μας, Νικόλαο Πολίτη, το γεφύρι της Άρτας «το έκτισε κάπου τριακόσια χρόνια τώρα», δηλαδή σήμερα θα λέγαμε περί το 1600, γιατί αυτά τα έγραψε ο Νικόλαος Πολίτης το 1904, ένας παντοπώλης, μπακάλης, εξ Άρτης, ο Γιάννης Διακογιάννης, που τον αποκαλούσαν Γατοφάγο. Κατά τον Νικόλαο Πολίτη ο παντοπώλης αυτός δεν δέχθηκε να ξοδέψει για την κατασκευή του γεφυριού αυτού κανείς άλλος, ούτε χριστιανός ούτε Τούρκος, αν και του ζήτησαν να βοηθήσουν μερικοί Τούρκοι πλούσιοι.
Κατά τον Νικόλαο Πολίτη, ο Γιάννης αυτός είχε αγοράσει από κουρσάρους κουτιά γεμάτα λάδι. Τα κουτιά αυτά τα είχαν κλέψει οι κουρσάροι από έναν πραγματευτή, έμπορο. Εξωτερικά φαίνονταν πως είχαν λάδι. Περιείχαν όμως λίγο λάδι και ήταν γεμάτες φλουριά, που τα έκρυβε το λάδι. Αυτό σκέφθηκε να κάνει ο πραγματευτής – έμπορος εκείνος, για να μην αντιληφθούν τρίτοι πως έχει πολλά χρήματα. Οι κουρσάροι πιστεύοντας πως τα κουτιά περιείχαν λάδι το πούλησαν στον μπακάλη Γιάννη Διακογιάννη, κι όταν ο ίδιος αργότερα διαπίστωσε περί τινος επρόκειτο, εξεπλάγη.
Ο Γιάννης έγινε πλούσιος με τον τρόπο αυτό και έκτισε το γεφύρι, θέλοντας να κάνει καλό και για να τον θυμούνται οι μεταγενέστεροι. Πήρε τους καλύτερους τεχνίτες και το έκτισε μεγάλο, επιβλητικό και με τέσσερις θόλους. Βλέπε Παραδόσεις, Αθήνα 1904, τόμος Α΄, σελ. 95.
Κατωτέρω παραθέτω τα δύο εμβληματικά δημοτικά τραγούδια μας :
- Τη(ς) Τρίχας το γεφύρ΄
Ακεί περαν σο Δρακολίμν΄ ση Τρίχας το γεφύρι
χίλιοι μαστόρ΄ εδούλευαν και μύριοι μαθητάδες.
Όλεν την μέραν έχτιζαν, τη νύχταν εχαλάουν.
Οι μάστοροι εχαίρουσαν, θε να πλεθύν η ρόγα,
οι μαθητάδες έκλαιαν, τσι κουβαλεί λιθάρα;
Κι ατός ο πρωτομάστορας νουνίζ΄ νύχταν κι ημέραν.
-Ντο δεις με, πρωτομάστορα, και στένω το γεφύρι σ΄;
-Αν δίγω σε τον κύρη μου, άλλον κύρην πα ΄κι έχω!
-Ντο δεις με, πρωτομάστορα, και στένω το γεφύρι σ΄;
-Αν δίγω σε την μάναν μου, άλλον μάναν πα ΄κι έχω!
-Ντο δεις με, πρωτομάστορα, και στέκει το γεφύρι σ΄;
-Αν δίγω σε τ΄ αδέλφα μου , άλλ΄ αδέλφα πα ΄κι έχω!
-Ντο δεις με, πρωτομάστορα,σταλίζω το γεφύρι σ΄;
-Αν δίγω σε και τα πουλα μ΄, άλλο πουλα πα ΄κι έχω!
-Ντο δεις με, πρωτομάστορα, στερένω το γεφύρι σ΄;
-Αν δίγω σε την κάλη μου, καλύτερον ευρήκω!
Μενεί και λέει την κάλην ατ΄ αγλήγορα να έρται.
Κόμαν το Γιάννεν ΄κι έλουσεν και σο κουνίν ΄κι εθέκεν,
Κόμαν ταχτήνα ΄κι έλμεξεν, τα μουσκάρα ΄κι εδέκεν.
Διπλομενεί την έρημον με τ΄ άοικον πουλόπον :
Την Σάββαν ας πάει σο λουτρόν, την Κερεκήν σο γάμον,
και την Δευτέραν το πουρνόν αδά ας ευρισκάται.
Πήγεν την Σάββαν σο λουτρόν, την Κερεκήν σον γάμον,
μυρόλουσεν τον Γιάννεν ατς και σο κουνίν εθέκεν,
τα χτήνα εκαλάλμεξεν, και τα μουσκάρα κόλτσεν,
και την Δευτέραν την πιρνήν σο Δρακολίμν΄ ευρέθεν.
-Καλή μ΄, ακεί, σο Δρακολίμν΄ ρούξεν το δαχτυλίδι μ΄,
εκεί τη κυρου μ΄ το πουγκίν, τη μάνας ιμ λογάριν,
εκεί π΄ εμπαίν και παίρ΄ ατά, ας εσ΄ εμέν και εκείνα.
Πέντε οργέας κατηβαίν΄ και με την τραβωδίαν,
και άλλα πέντε κατηβαίν΄ με την μοιρολο(γ)ίαν :
-Κι αρ ΄κι πονώ τα κάλλα μου κι αρ ΄κι πονώ τα νέτα μ΄
πονώ και κλαίω το πουλί μ΄, ντ΄ εφέκα κοιμισμένον.
Αμόν τρομάζ΄ν τα γόνατα μ΄, να τρομάζ΄το γεφύρι σ΄,
κι άμον ντο σείουν τ ΄ ο μαλλα μ΄, να σείουν οι δαβάτοι,
κι άμον ντο τρέχνε τα δακρα μ΄, να τρέχει το ποτάμι.
-Ευχέθ΄, καλή μ΄,ευχέθ΄ καλή μ΄, ευχέθ΄, μη καταράσαι,
αδέλφα έεις σην ξενιτειάν, έρχουνταν και δαβαίνε.
-Άμον ντο στέκ΄ν τα γόνατα μ΄, να στέκει το γεφύρι,
κι άμον ντ΄στέκνε τα΄όμαλλα μ΄, να στέκνε οι δαβάτοι,
κι άμον το στέκνε τα δακρα μ΄, να στέκει το ποτάμι.
Τρι΄ άδελφα έμνες εμείς, κι οι τρεις καταραμένοι,
είνας έχτσεν την Άδισαν, κι άλλε το Δεβασίρι,
κι εγώ η τρισκατάρατος, τη Τρίχας το γεφύρι.
2. Της Άρτας το γεφύρι
Σαράντα πέντε μάστοροι κι εξήντα μαθητάδες,
Γιοφύριν εθεμέλιωναν στης Άρτας το ποτάμι.
Ολημερίς το χτίζανε, το βράδυ εγκρεμιζόταν.
Μοιριολογούν οι μάστοροι και κλαιν οι μαθητάδες :
-Αλίμονο στους κόπους μας, κρίμα στις δούλεψές μας,
ολημερίς να χτίζουμε, το βράδυ να γκρεμιέται !
Πουλάκι εδιάβη κι έκατσε αντίκρυ στο ποτάμι,
δεν εκελάηδε σαν πουλί μηδέ σαν χελιδόνι,
παρά εκελάηδε κι έλεγε, ανθρώπινη λαλίτσα :
Αν δε στοιχειώσετε άνθρωπο, γιοφύρι δε στεριώνει
και μη στοιχειώσετε ορφανό, μη ξένο μη διαβάτη,
παρά του πρωτομάστορα την όμορφη γυναίκα,
πόρχεται αργά τ΄ αποταχύ και πάρωρα το γιόμα.
Τ΄ άκουσ΄ ο πρωτομάστορας και του θανάτου πέφτει.
Πιάνει μηνάει της λυγερής με το πουλί τ΄ αηδόνι :
-Αργά ντυθεί αργά αλλαχτεί, αργά να πάει το γιόμα,
αργά να πάει και να διαβεί της Άρτας το γιοφύρι.
Και το πουλί παράκουσε κι αλλιώς επήγε κι είπε :
-Γοργά ντύσου, γοργά άλλαξε, γοργά να πας το γιόμα,
γοργά να πας και να διαβείς της Άρτας το γιοφύρι.
Νάτηνε κι εξανάφανεν από την άσπρη στράτα.
Την είδ΄ ο πρωτομάστορας, ραγίζεται η καρδιά του.
Από μακριά τους χαιρετά κι από κοντά τους λέει :
-Γεια σας, χαρά σας, μάστοροι κι εσείς οι μαθητάδες,
μα τι έχει ο πρωτομάστορας κι είναι βαργωμισμένος; (λυπημένος)
-Το δακτυλίδι τόπεσε στην πρώτη την καμάρα,
και ποιος να μπει και ποιος να βγει το δακτυλίδι νά ΄βρει ;
-Μάστορα, μην πικραίνεσαι κι εγώ να πα σ΄ το φέρω,
εγώ να μπω, κι εγώ να βρω, το δακτυλίδι να ΄βρω.
Μηδέ καλά κατέβηκε, μηδέ στη μέση επήγε.
-Τράβα, καλέ μ΄, τον άλυσο, τράβα την αλυσίδα,
τι όλον τον κόσμο ανάγειρα και τίποτες δεν ήβρα.
Ένας πιχάει με το μυστρί , κι άλλος με τον ασβέστη,
Παίρνει κι ο πρωτομάστορας και ρίχνει μέγα λίθο.
-Αλίμονο στη μοίρα μας, κρίμα στο ριζικό μας!
Τρεις αδελφάδες ήμαστε, κι οι τρεις κακογραμμένες,
Η μια ΄χτισε το Δούναβη, κι η άλλη τον Αφράτη, (Ευφράτη)
Κι εγώ η πλιο στερνότερη της Άρτας το γιοφύρι.
Ως τρέμει το καρυόφυλλο να τρέμει το γιοφύρι,
κι ως πέφτουν τα δενδρόφυλλα, να πέφτουν οι διαβάτες.
-Κόρη, τον λόγον άλλαξε, κι άλλη κατάρα δώσε,
πόχεις μονάκριβο αδελφό, μη λάχει και περάσει.
Και αυτή τον λόγον άλλαξε, κι άλλη κατάρα δίνει.
-Αν τρέμουν τα΄ άγρια βουνά, να τρέμει το γιοφύρι,
κι αν πέφτουν τα΄ άγρια πουλιά, να πέφτουν οι διαβάτες,
τι έχω αδελφό στη ξενιτιά, μη λάχει και περάσει.
Το νόημα των δημοτικών τραγουδιών που αναφέρονται σε μεγάλες θυσίες (π.χ. θυσία συζύγου πρωτομάστορα προκειμένου να θεμελιωθεί σπουδαίο γεφύρι) είναι ότι τα μεγάλα έργα απαιτούν μεγάλες θυσίες. Τα παλιά μεγάλα λιθόκτιστα γεφύρια για την εποχή τους αποτελούσαν έργα ζωτικής σημασίας για τον κάθε ελληνικού χρώματος (ελλαδικό, ποντιακό, μικρασιατικό) τόπο και τους ανθρώπους του.
*Ερευνητής – Μελετητής – Αναλυτής 10-11-2026
