Ο Μιχάλης Μπλέτσας, διοικητής της Εθνικής Αρχής Κυβερνοασφάλειας και διευθυντής Πληροφορικής στο MIT Media Lab, σε πρόσφατη παρέμβασή του σε εκδήλωση του Διεθνούς Πανεπιστημίου Ελλάδος, χαρακτήρισε τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ως «το χειρότερο ναρκωτικό που έχει ανακαλυφθεί ποτέ». Αναφέρθηκε συγκεκριμένα στον Μαρκ Ζούκερμπεργκ και στη Meta, κάνοντας λόγο για «την τέλεια μηχανή χειραγώγησης και επηρεασμού συνειδήσεων». Παραδέχθηκε μάλιστα ότι νιώθει τύψεις, καθώς ο ίδιος συνέβαλε –μαζί με τον Νίκολας Νεγκροπόντε – στη διάδοση του ευρυζωνικού δικτύου στην Ελλάδα, προκειμένου να μπορούν οι ίδιοι να επικοινωνούν ευκολότερα στις διακοπές τους, χαρακτηρίζοντας εκείνη την κίνηση… εγωιστική.
Η σύγχρονη ψηφιακή κουλτούρα δομείται επάνω σε προσχηματικές εμπειρίες εγγύτητας, ικανοποίησης και αλληλεπίδρασης. Το Facebook, ως πρωτογενές μοντέλο κοινωνικής πλατφόρμας, ενορχήστρωσε έναν νέο ρυθμό ζωής: στιγμιαία ευχαρίστηση, επιβράβευση μέσω «likes», παρακολούθηση του άλλου, δυνατότητα κατασκευής ταυτότητας. Ο χρήστης μετατρέπεται σε θεατή και εκθέτη ταυτόχρονα. Ο εθισμός εδώ δεν αφορά μια συγκεκριμένη ουσία, αλλά την ίδια την κατασκευή ενός εγώ που εξαρτάται από την απεικόνισή του.
Καταγράφεται, έτσι, μια κρίσιμη μετατόπιση: η σχέση με το διαδίκτυο μετασχηματίζεται από εργαλείο πληροφόρησης και επικοινωνίας σε μηχανισμό κατοπτρισμού και επιβεβαίωσης της ύπαρξης. Αν και η Ψυχιατρική δεν έχει αναγνωρίσει επισήμως τον «εθισμό στο διαδίκτυο» ως διακριτή κλινική οντότητα (παρά μόνον μέσω επιμέρους κατηγοριών όπως η «διαταραχή ενασχόλησης με τα ηλεκτρονικά παιχνίδια»), η εμπειρική πραγματικότητα φανερώνει συμπεριφορές ανοχής, στερητικού συνδρόμου, καταναγκαστικής χρήσης και απώλειας ελέγχου.
Νευροβιολογικά, η χρήση των ψηφιακών μέσων κοινωνικής δικτύωσης ενεργοποιεί το σύστημα ανταμοιβής μέσω της ντοπαμίνης, όπως και τα περισσότερα ναρκωτικά. Δεν είναι η ίδια η χαρά που προκαλεί τη διέγερση, αλλά η προσδοκία της, η αναμονή της αποδοχής, ο παλμός της κοινωνικής επιβεβαίωσης. Σε νευρωνικό επίπεδο, κάθε ειδοποίηση λειτουργεί σαν μικρή ένεση νοήματος. Η προσδοκία κοινωνικής αποδοχής λειτουργεί ως ενεργοποιητής, και κάθε σήμα από την πλατφόρμα μοιάζει με δόση προσωρινής ανακούφισης από το άγχος της αποσύνδεσης. Βιοψυχολογικά, η ελκυστικότητα της χρήσης δεν εδράζεται στη συσκευή καθαυτή, αλλά στη συμβολική υπόσχεση που ενσωματώνει: ότι ο χρήστης είναι σημαντικός, συνδεδεμένος, επιθυμητός. Το σύστημα προσφέρει τη διαρκή προσδοκία κάλυψης ενός εσωτερικού κενού, το οποίο ωστόσο παραμένει απρόσιτο.
Η συνεχής ψηφιακή διέγερση λειτουργεί ως άμυνα απέναντι στη σιωπή. Υπαρξιακά, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης συγκροτούν ένα αδιάλειπτο σκηνικό απόσπασης, που παρακάμπτει τη συνάντηση με τη μοναξιά, με το απροσδιόριστο, με ό,τι δεν λέγεται. Το υποκείμενο απομακρύνεται από τον εαυτό του μέσα από μια ροή διαρκούς δραστηριότητας, χωρίς πραγματική εγγύτητα ή παύση. Η προσκόλληση δεν έχει στόχο τη χαρά, αλλά τη διαφυγή.
Αναδύεται έτσι η δυνατότητα μιας ουσιαστικότερης κατανόησης του φαινομένου, όχι μέσα από νομικές ή ιατρικές κατηγοριοποιήσεις, αλλά ως ανθρωπολογική, υπαρξιακή και ψυχοκοινωνική συνθήκη. Η σχέση με πλατφόρμες όπως το Facebook, το Instagram ή το TikTok διαπλέκεται με τη δομή του υποκειμένου που τις προσλαμβάνει, τις ενσωματώνει, τις καθιστά αναγκαίες. Μέσα σε αυτό το πλέγμα, η τεχνολογία αναλαμβάνει τη λειτουργία ενός τοξικού αντικειμενικού άλλου, χωρίς τον οποίο καθίσταται δυσχερής η συγκρότηση της σκέψης, της εσωτερικότητας, της σιωπής.
Ανθρωπολογικά, η εικονική παρουσίαση του εαυτού σε πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης οικοδομεί μια νέα μορφή κοινωνικότητας, βασισμένη στην επιτέλεση ταυτότητας μπροστά σε κοινό. Ο Ζούκεμπεργκ δεν κατασκεύασε απλώς ένα εμπορικό προϊόν. Διαμόρφωσε ένα σύστημα σχέσεων, ένα νέο συμβολικό περιβάλλον, όπου η απουσία γίνεται διαρκής παρουσία. Το ανθρώπινο βλέμμα μετατρέπεται σε αλγόριθμο, και το συναίσθημα γίνεται μετρήσιμο σε αριθμούς αντιδράσεων.
Η ψηφιακή παρουσία κατέλαβε τον χώρο της κοινωνικής σχέσης, και η έννοια της ταυτότητας μετατοπίστηκε από το «ποιος είμαι» στο «πώς εμφανίζομαι». Το υποκείμενο έγινε χρήστης και θεατής ταυτόχρονα, εγκλωβισμένο σε μια αέναη προσπάθεια να διατηρήσει το ψηφιακό του περίγραμμα ζωντανό και αρεστό.
Στο κοινωνιολογικό επίπεδο, η χρήση των social media συνδέεται με την εμπέδωση ενός αποπολιτικοποιημένου, εξατομικευμένου ελέγχου. Το υποκείμενο βιώνει την ψευδαίσθηση δημιουργικής αυτονομίας, ενώ στην πραγματικότητα εντάσσεται σε δομές επιτήρησης, αλγοριθμικής καθοδήγησης και προτυποποιημένης χειραγώγησης της προσοχής. Η κατανάλωση περιεχομένου προσλαμβάνει τη μορφή συμμετοχής, ενώ η ένταξη σε ένα ψηφιακό περιβάλλον συνεχούς διάδρασης οδηγεί στην αναπαραγωγή μιας συλλογικής ψευδαίσθησης ταύτισης, ενός παγκόσμιου, ετεροκατευθυνόμενου ψευδο-εμείς.
Δεν ανταποκρίνονται όλοι οι χρήστες στα κριτήρια εθισμού, ούτε η συστηματική χρήση συνιστά καθεαυτή ψυχοπαθολογία. Ωστόσο, το συγκεκριμένο ψηφιακό περιβάλλον φαίνεται να έχει σχεδιαστεί έτσι ώστε να ενισχύει τη δυναμική της προσκόλλησης, λειτουργώντας ως σταθερή υπόσχεση νοήματος και αποδοχής. Ίσως εκεί να εντοπίζεται το πιο ανησυχητικό στοιχείο: δεν έχουμε να κάνουμε με ένα ναρκωτικό περιθωριακής χρήσης, αλλά με ένα κυρίαρχο πλέγμα καθημερινής συνύπαρξης που διαμορφώνει την ψυχοκοινωνική εμπειρία των πολλών.
Αντώνης-Μάριος ΠαΠαγιώτης, e-κοδόμος.
Δόκιμος Ψυχολόγος / Υπό διαμόρφωση Ψυχοθεραπευτής – σε μακρά θεραπεία με την ακαδημαϊκή κοινότητα
Ο ίδιος, κινείται μεταξύ ετερόκλητων ακαδημαϊκών και επαγγελματικών πεδίων, με σταθερό προσανατολισμό στην ψυχολογία και την ψυχοθεραπεία. Η εμπειρία του στον ανθρωπιστικό τομέα αποδεικνύεται μετασχηματιστική, ενώ η ενεργή του παρουσία στον χώρο της επικοινωνίας, του πολιτικού και ψηφιακού μάρκετινγκ συνεχίζει να τροφοδοτεί τις συνθετικές του αναζητήσεις. Τα ερευνητικά του ενδιαφέροντα εστιάζουν στις ψυχολογικές, κοινωνικές και πολιτισμικές επιπτώσεις των τεχνολογικά διαμεσολαβημένων αλληλεπιδράσεων.
