Με αφορμή την επιστημονική ημερίδα με θέμα «Οι νέες θεραπείες με βλαστοκυττάρα» που διοργανώθηκε με μεγάλη επιτυχία στην Κοζάνη φιλοξενήσαμε στην εκπομπή «Εις υγείας» του τηλεοπτικού σταθμού WEST την ιατρό, Καθηγήτρια Εμβρυολογίας – Ιστολογίας, κα Κουζή – Κολιάκου και σας παραθέτουμε ένα μικρό απόσπασμα από την ενδιαφέρουσα συζήτηση.
Καταρχήν κ. Κολιάκου πείτε τι είναι τα βλαστοκύτταρα;
Τα βλαστοκύτταρα είναι αρχέγονα κύτταρα τα οποία κάτω από κατάλληλες συνθήκες μπορούν να εξελίσσονται σε κάθε είδος κυττάρου του οργανισμού και μπορούν να αποκαταστήσουν βλάβες οργάνων. Αποτελούν την πλέον ασφαλή και φυσική μέθοδο θεραπείας σήμερα.
Μέχρι σήμερα στην Ευρώπη έχουν πραγματοποιηθεί περισσότερες από 25.000 μεταμοσχεύσεις με τη χρήση αιμοποιητικών αρχέγονων κυττάρων του ομφαλοπλακουντιακού αίματος. Το 70% των μεταμοσχεύσεων αυτών ήταν αυτόλογες, τα βλαστοκύτταρα δηλαδή προέρχονταν από τον ίδιο τον ασθενή και το 30% ήταν αλλογενείς, προέρχονταν δηλαδή από συμβατό δότη, ο οποίος στο 70% των περιπτώσεων προέρχονταν μέσα από την οικογένεια.
Γιατί το ομφαλοπλακουντιακό αίμα του παιδιού είναι τόσο ξεχωριστό;
Η στιγμή της γέννησης είναι μια μοναδική ευκαιρία να συλλέξουμε ανώδυνα και με αφαλή τρόπο βλαστοκύτταρα χρήσιμα για το παιδί και την οικογένειά του. Τα βλαστοκύτταρα που συλλέγουμε από το ομφαλοπλακουντιακό αίμα και τον πλακούντα έχουν μηδενική ηλικία και διατηρούν στο ακέραιο τις θεραπευτικές και αναγεννητικές τους ιδιότητες για διάστημα που ξεπερνάει τα όρια της ανθρώπινης ζωής, εφόσον συντηρηθούν ως μοναδικό και αναντικατάστατο βιολογικό υλικό.
Σε ποιες ασθένειες χρησιμοποιούνται τα βλαστοκύτταρα σήμερα;
Σήμερα, τα βλαστικά κύτταρα χρησιμοποιούνται σε αυτόλογες και αλλογενείς χρήσεις, για τη θεραπεία κακοήθων ασθενειών, ασθενειών του αιμοποιητικού και ανοσοποιητικού συστήματος καθώς και για την αποκατάσταση της λειτουργίας οργάνων. Μόνο για κακοήθεις παθήσεις αν δεν έχει κάποιος δικά του υγιή βλαστοκύτταρα τότε μπορεί να λάβει από ιστοσυμβατό δότη, ο οποίος στην καλύτερη περίπτωση είναι ο υγιής αδελφός του. Για τις αυτοάνοσες παθήσεις, όπως η σκλήρυνση κατά πλάκας, η νεανική ρευματοειδής αρθρίτιδα, η ελκώδης κολίτιδα και η νόσος του Crohn, και ο παιδικός σακχαρώδης διαβήτης χρησιμοποιούνται τα βλαστοκύτταρα του ίδιου του ασθενούς, τα οποία φυλάσσονται πριν την εκδήλωση της νόσου. Στην Ελλάδα, δοκιμάζονται με επιτυχία σε κλινικές μελέτες για τη θεραπεία της καρδιακής ανεπάρκειας μετά από έμφραγμα, της χρόνιας αποφρακτικής πνευμονοπάθειας, της εγκεφαλικής παράλυσης, του αυτισμού και της οστεοαρθρίτιδας.
Είναι όμως αλήθεια πως αν ένα παιδί νοσήσει από λευχαιμία τότε και τα βλαστοκύτταρά του νοσούν και αυτά και δεν θα μπορούμε να τα χρησιμοποιήσουμε;
Τα βλαστοκύτταρα του πλακούντα χρησιμοποιούνται από το ίδιο το παιδί για τη θεραπεία του παιδικού καρκίνου, και της λευχαιμίας. Η λευχαιμία εκδηλώνεται σε οξεία ή χρόνια μορφή. Η οξεία μορφή εκδηλώνεται στα πρώτα έτη της ζωής του παιδιού και για το λόγο αυτόν τα βλαστοκύτταρα του παιδιού πρέπει να ελέγχονται για την ύπαρξη προδιάθεσης ή προλευχαιμικών κλώνων. Εάν δεν βρεθούν προλευχαιμικοί κλώνοι αυτό σημαίνει ότι η προδιάθεση για λευχαιμία εμφανίστηκε μετά τη συλλογή των βλαστοκυττάρων, και ως εκ τούτου το παιδί μπορεί να πάρει τα δικά του βλαστοκύτταρα. Όλες οι μορφές της λευχαιμίας δεν εκδηλώνονται με τη μορφή των προλευχαιμικών κλώνων, αλλά αυτόματα και δεν συνδέονται με παθολογικά ευρήματα στα βλαστοκύτταρα. Άρα στις περιπτώσεις αυτές πάλι το παιδί μπορεί να λάβει τα δικά του βλαστοκύτταρα.
Από τα 100 παιδιά στα βλαστοκύτταρα των οποίων θα ανιχνευτούν προλευχαιμικοί κλώνοι μόνο ένα θα αρρωστήσει από λευχαιμία, ενώ τα υπόλοιπα θα καταπολεμήσουν τους κλώνους με το ανοσοποιητικό τους σύστημα και τελικά θα τους εξαφανίσουν. Η χρόνια μορφή εκδηλώνεται σε πολύ μεγαλύτερη ηλικία, για το λόγο αυτό τα βλαστοκύτταρα δεν εξετάζονται για προδιάθεση και το άτομο μπορεί να χρησιμοποιήσει τα δικά του.
Συνεπώς πότε διατρέχω μεγαλύτερο κίνδυνο στη λευχαιμία όταν πάρω τα δικά μου βλαστοκύτταρα ή αν πάρω ξένο μόσχευμα;
Εάν στα βλαστοκύτταρα δεν ανιχνευτούν προλευχαιμικοί κλώνοι τότε η αυτόλογη χορήγηση των βλαστοκυτάρων είναι επιτυχημένη και δεν συνοδεύεται από κανένα κίνδυνο απόρριψης. Στη βιβλιογραφία αναφέρονται περιπτώσεις παιδιών με λευχαιμία που θεραπεύτηκαν χρησιμοποιώντας τα δικά τους βλαστοκύτταρα του πλακούντα.
Αντίθετα στην αλλογενή μεταμόσχευση υπάρχουν κίνδυνοι οξείας ή χρόνιας απόρριψης του μοσχεύματος με κίνδυνο της ζωής του ασθενούς, λόγω μη απόλυτης ιστοσυμβατότητας. Ο κίνδυνος της απόρριψης απαιτεί τη λήψη ανοσοκατασταλτικών φαρμάκων, τα οποία έχουν πολλές παρενέργειες στον ασθενή, όπως εμφάνιση άλλων μορφών κακοήθων όγκων (λεμφώματα, μελανώματα), υπέρτασης, σακχαρώδους διαβήτη. Στην αυτόλογη χρήση οι ασθενείς κινδυνεύουν από υποτροπή της λευχαιμίας εάν μετά την αρχική χημειοθεραπεία παραμείνουν υπολειμματικά λευχαιμικά κύτταρα στον οργανισμό του. Επειδή τα βλαστοκύτταρα που θα χορηγηθούν στη συνέχεια είναι τα δικά του, δεν αναγνωρίζουν τα υπολειμματικά κύτταρα ως ξένα και τους επιτρέπουν τη συνέχιση του πολλαπλασιασμού τους. Αντίθετα εάν πρόκειται για αλλογενή ιστοσυμβατά βλαστοκύτταρα, επειδή δεν είναι απόλυτα ίδια με τα υπολειμματικά λευχαιμικά κύτταρα τα αναγνωρίζουν ως ξένα και τα καταστρέφουν. Η δράση όμως των βλαστοκυττάρων δεν είναι επιλεκτική μόνο προς τα υπολειμματικά λευχαιμικά κύτταρα, αλλά και προς τα υπόλοιπα κύτταρα του οργανισμού. Όσο ισχυρότερη είναι αυτή η δράση του μοσχεύματος τόσο περισσότερο κινδυνεύει ο ασθενής να καταλήξει, από την οξεία απόρριψη των οργάνων του. Είναι το γνωστό και σύνηθες φαινόμενο της νόσου του μοσχεύματος κατά του ξενιστή. Το ιδανικότερο μόσχευμα θα ήταν εκείνο που θα κατέστρεφε τα υπολειμματικά λευχαιμικά κύτταρα, αλλά ταυτόχρονα θα ήταν φιλικό προς τα υπόλοιπα κύτταρα των οργάνων. Το συμβατό μόσχευμα από υγιή αδελφό θα μπορούσε ως ένα βαθμό να πληροί τις παραπάνω προϋποθέσεις. Στην αυτόλογη και επώνυμη φύλαξη των βλαστοκυττάρων του ομφαλοπλακουντιακού αίματος υπάρχει η δυνατότητα της εξέτασης του δείγματος για την ανίχνευση των προλευχαιμικών κώνων και την ασφαλή χορήγησή τους στις περιπτώσεις που δεν βρεθούν. Είναι γνωστό ότι οι προλευχαιμικοί κλώνου ανιχνεύονται στο 5% των νεογέννητων και μόνο το 1% εξ αυτών θα παρουσιάσουν τη λευχαιμία. Περιβαλλοντικοί παράγοντες, ιώσεις, ακτινοβολίες και διατροφή παίζουν σημαντικό ρόλο στην εκδήλωση της λευχαιμίας. Στην ανώνυμη, δημόσια φύλαξη δεν μπορεί να αναγνωριστεί το δείγμα βλαστοκυττάρων παιδιού που εμφάνισε λευχαιμία και δώρισε τα βλαστοκύτταρα του. Για το λόγο αυτό το 5% των υποτροπών της λευχαιμίας μετά από αλλογενή μεταμόσχευση οφείλεται σε εμφάνιση λευχαιμίας στα βλαστοκύτταρα του δότη, επειδή τα μοσχεύματα στη δημόσια φύλαξη δεν εξετάζονται για ύπαρξη προδιάθεσης.
Σε ποιές περιπτώσεις μπορούν τα αποθηκευμένα βλαστοκύτταρα του παιδιού να χρησιμοποιηθούν και από άλλα μέλη της οικογένειάς μου;
Τα βλαστοκύτταρα του πλακούντα μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε ιστοσυμβατά μέλη της οικογένειας για τη θεραπεία της λευχαιμίας και του καρκίνου. Επίσης μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τη θεραπεία κληρονομικών ασθενειών του αίματος, όπως η μεσογειακή αναιμία. Για τις κληρονομικές ασθένειες του αίματος σε ηλικίες άνω των 16 ετών χρησιμοποιείται σε κέντρα του εξωτερικού η γονιδιακή θεραπεία των ίδιων των βλαστοκυττάρων του ασθενούς, τα οποία στη συνέχεια χορηγούνται και έτσι αποφεύγονται οι κίνδυνοι της αλλογενούς μεταμόσχευσης.
Ποιες είναι οι σημαντικότερες πηγές λήψης βλαστοκυττάρων;
Κατά τη γέννηση
Μετά τον τοκετό μπορούμε να συλλέξουμε βλαστικά κύτταρα από το ομφαλοπλακουντιακό αίμα, τον πλακούντα και τον ιστό του ομφαλίου λώρου. Στις περιπτώσεις των αιματολογικών ασθενειών, η βασική λήψη από το ομφαλοπλακουντιακό αίμα μας εξασφαλίζει μια επαρκή ποσότητα για μικρόσωμους ενήλικες και παιδιά, ενώ η ειδική μέθοδος έκπλυσης – αποστράγγισης του ολόκληρου του πλακούντα μας διπλασιάζει την ποσότητα των βλαστοκύτταρων και στο σύνολο μπορούμε να καλύψουμε τις ανάγκες ενός ενήλικα με μεγάλο σωματικό βάρος.
Η επεξεργασία ολόκληρου του ομφαλίου λώρου (περίπου 50 εκατοστά) μας δίνει το μέγιστο αριθμό των μεσεγχυματικών κυττάρων τα οποία χρησιμοποιούνται στα αυτοάνοσα νοσήματα και στην Αναγεννητική Ιατρική, ενώ στις αιματολογικές θεραπείες χορηγούνται παράλληλα με ξένα μοσχεύματα γιατί μειώνουν τα ποσοστά απόρριψης ενός ξένου μοσχεύματος.
Νεογιλά (πρώτα) Δόντια
Ο πολφός των νεογιλών δοντιών, οι φρονιμίτες, καθώς και δόντια που εξάγονται για ορθοδοντικούς λόγους αποτελούν πηγές λήψης μεσεγχυματικών βλαστοκυττάρων. Αποτελούν μία δεύτερη ευκαιρία για παιδιά που δεν έχουν φυλάξει βλαστοκύτταρα κατά τον τοκετό, να κρυοσυντηρήσουν βλαστικά κύτταρα από τα νεογιλά (πρώτα) δόντια, τα οποία από την ηλικία των 6 ετών αρχίζουν να αντικαθίστανται.
Ενήλικες
Μεσεγχυματικά κύτταρα μπορούν να συλλεγούν από το λίπος των ενηλίκων, το οποίο συλλέγεται με λιποαναρρόφηση, ενώ αιμοποιητικά κύτταρα μπορούν να συλλεγούν από το μυελό των οστών.
Είναι ασφαλή τα βλαστοκύτταρα του πλακούντα ή μπορεί να υπάρξει κάποια επιπλοκή από τη χορήγησή τους;
Τα βλαστοκύτταρα του πλακούντα σήμερα μετά από καταγεγραμμένες 25.000 χορηγήσεις, χωρίς παρενέργειες, θεωρούνται ασφαλή. Επειδή είναι τα βλαστοκύτταρα του παιδιού δεν υπάρχει κίνδυνος μετάδοσης μολυσματικής ασθένειας, ούτε στο ίδιο, ούτε και στα άλλα μέλη της οικογένειας του.
Οι θεραπευτικές εφαρμογές των βλαστικών κυττάρων έφεραν επανάσταση στην ιατρική, ανάλογη με αυτή των αντιβιοτικών. Μας προσφέρουν ένα επί πλέον θεραπευτικό εργαλείο σε κακοήθεις, κληρονομικές και εκφυλιστικές παθήσεις. Η λογική και τεκμηριωμένη χρήση τους αναμένεται να βοηθήσει πολλούς ασθενείς με χρόνια προβλήματα.
ΚΟΥΛΑ ΠΟΥΛΑΣΙΧΙΔΟΥ
