Η Παρασκευή και 13 δεν είναι απλώς μια ημερομηνία που «ακούγεται» περίεργα. Είναι ένα παγκόσμιο pop σύμβολο κακοτυχίας, ένας μικρός μηχανισμός άγχους που μπορεί να επηρεάσει επιλογές, ταξίδια, ακόμα και το πώς βλέπουμε τα τυχαία στραβοπατήματα της ημέρας. Το ενδιαφέρον είναι ότι η φήμη της δεν έρχεται από μια και μοναδική ιστορική «πηγή», αλλά από το πώς ενώθηκαν, με τον καιρό, δύο ξεχωριστές προκαταλήψεις: η κακή φήμη της Παρασκευής και η κακή φήμη του αριθμού 13.
Η «χαλάστρα» στο τέλειο 12
Ο αριθμός 13 έχει φορτωθεί με συμβολισμούς επειδή «σπάει» τη συμμετρία του 12, που σε πολλούς πολιτισμούς και παραδόσεις συνδέεται με πληρότητα και τάξη (12 μήνες, 12 ζώδια, 12 άθλοι του Ηρακλή, 12 μαθητές). Έτσι, το 13 λειτουργεί εύκολα ως «το παραπάνω», το άβολο, το απρόβλεπτο, αυτό που διαταράσσει το σχήμα.
Ο ίδιος ο φόβος του 13 έχει και όνομα: «triskaidekaphobia», όρος που έχει καταγραφεί ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα (αναφέρεται σε χρήση το 1910).
Γιατί η Παρασκευή θεωρείται «δύσκολη» μέρα
Η Παρασκευή έχει αποκτήσει αρνητικό βάρος σε τμήματα της δυτικής παράδοσης, σε μεγάλο βαθμό μέσα από θρησκευτικούς συνειρμούς και λαϊκή αφήγηση που έδεσε τη μέρα με «βαριά» γεγονότα. Αυτό δεν σημαίνει ότι υπάρχει μία ενιαία, παγκόσμια θεολογική γραμμή. Σημαίνει ότι η Παρασκευή είχε ήδη «υλικό» για να θεωρείται άβολη, πριν κολλήσει πάνω της το 13.
Οι Ναΐτες και ο μύθος που ακούγεται τέλειος αλλά δεν εξηγεί την αρχή
Είναι γεγονός ότι την Παρασκευή 13 Οκτωβρίου 1307 ο Φίλιππος Δ΄ της Γαλλίας διέταξε μαζικές, συντονισμένες συλλήψεις Ναϊτών, ανοίγοντας έναν διωγμό με βασανιστήρια και εκτελέσεις που σημάδεψε την εποχή. Τότε δεν είχε ήδη καθιερωθεί η «Παρασκευή και 13» ως ενιαίος κακότυχος συνδυασμός. Η ιδέα ότι «από τους Ναΐτες ξεκίνησε η γρουσουζιά» είναι μεταγενέστερη αφήγηση που ταιριάζει ιδανικά στο δράμα της ιστορίας τους και ενισχύθηκε πολύ από τη μυθοπλασία.
Το 1907 και το βιβλίο που έδωσε σενάριο στον φόβο
Το μεγάλο «άλμα» στη μοντέρνα φαντασία συχνά αποδίδεται στο 1907, όταν κυκλοφόρησε το μυθιστόρημα «Friday, the Thirteenth» του Thomas W. Lawson. Η βασική ιδέα είναι αποκαλυπτική: ένας κυνικός παίκτης εκμεταλλεύεται τη δεισιδαιμονία για να δημιουργήσει πανικό. Με άλλα λόγια, η Παρασκευή και 13 παρουσιάζεται ως εργαλείο μαζικής ψυχολογίας.
Δεν είναι τυχαίο ότι φορείς όπως η Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου υπογραμμίζουν πόσο δύσκολο είναι να βρεθεί ισχυρή ένδειξη ότι ο συγκεκριμένος συνδυασμός είχε «καταραμένη» φήμη πολύ πριν από αυτή τη νεότερη περίοδο.
Το Χόλιγουντ που έκανε τη δεισιδαιμονία παγκόσμιο brand
Από το σημείο που η λαϊκή κουλτούρα μυρίστηκε ιστορία τρόμου, το πράγμα απογειώθηκε. Η κινηματογραφική σειρά «Friday the 13th» («Παρασκευή και 13») από το 1980 και μετά λειτούργησε σαν παγκόσμιος ενισχυτής: ακόμα κι αν δεν πίστευες στην πρόληψη, ήξερες το «σήμα» της.
Τι λέει η επιστήμη και γιατί «φαίνεται» να συμβαίνει κάτι
Η δεισιδαιμονία δεν χρειάζεται πραγματικά περισσότερα ατυχήματα για να επιβιώσει. Της αρκεί η τάση του ανθρώπου να θυμάται έντονα ό,τι επιβεβαιώνει αυτό που ήδη φοβάται. Έτσι, ένα στραβό παρκάρισμα, ένα χαμένο λεωφορείο ή μια κακή είδηση γίνονται πιο «σημαντικά» όταν πέφτουν πάνω στη φορτισμένη ημερομηνία.
Υπάρχουν και μελέτες που προσπάθησαν να δουν αν εμφανίζεται μετρήσιμη διαφορά. Ένα γνωστό παράδειγμα είναι το άρθρο στο BMJ με τίτλο «Is Friday the 13th bad for your health?», που εξέτασε δεδομένα (οδήγηση, αγορές, ατυχήματα) στο Ηνωμένο Βασίλειο και συζήτησε πιθανές ερμηνείες, από σύμπτωση μέχρι συμπεριφορικές αλλαγές λόγω φόβου.
Αυτό το σημείο είναι το πιο ενδιαφέρον: ακόμα κι αν δεν υπάρχει «μαγεία», η πεποίθηση μπορεί να αλλάξει συμπεριφορά, άρα να αλλάξει και στατιστικές. Η πρόληψη λειτουργεί σαν αυτοεκπληρούμενος μηχανισμός για κάποιους, όχι σαν υπερφυσικός νόμος.
Πώς λέγεται η φοβία της Παρασκευής και 13
Ο φόβος της ημέρας έχει δύο γνωστούς όρους στα Αγγλικά: «paraskevidekatriaphobia» και «friggatriskaidekaphobia». Ο πρώτος πατάει πάνω στην Ελληνική λέξη «Παρασκευή» και στο «δεκατρία», ο δεύτερος συνδέεται με τη Frigg, από όπου προέρχεται το «Friday» στην Αγγλική ονομασία της ημέρας.
Γιατί στην Ελλάδα λέμε «Τρίτη και 13»
Το «γρουσούζικο» δεν είναι ίδιο παντού. Σε Ελλάδα και σε Ισπανόφωνες κουλτούρες κυκλοφορεί έντονα η «Τρίτη και 13», ενώ αλλού η κακή φήμη χτυπά άλλους αριθμούς ή άλλες μέρες. Ο πιο διαδεδομένος λόγος για τον οποίο η Τρίτη και 13 θεωρείται κακότυχη στην Ελλάδα έχει τις ρίζες του στην αποφράδα ημέρα, αυτήν της Άλωσης της Κωνσταντινούπολης. Η Πόλις εάλω Τρίτη 29 Μαΐου 1453. Το άθροισμα της χρονολογίας αυτής, δηλαδή 1+4+5+3, βγαίνει 13.
Αυτό δείχνει κάτι απλό: οι προλήψεις είναι πολιτισμικά προϊόντα, όχι παγκόσμιο φυσικό φαινόμενο.
Πώς να το δεις ψύχραιμα χωρίς να «σβήσεις» το μυστήριο
Αν η Παρασκευή και 13 σε αγχώνει, έχει νόημα να θυμάσαι δύο πράγματα. Πρώτον, η φήμη της είναι σε μεγάλο βαθμό νεότερη κατασκευή που μεγάλωσε από αφήγηση, δημοσιότητα και ποπ κουλτούρα.
Δεύτερον, αυτό που κάνει τη μέρα να μοιάζει «περίεργη» είναι συχνά το φίλτρο με το οποίο κοιτάμε τα γεγονότα: η ίδια ημερομηνία μπορεί να είναι απολύτως ουδέτερη για τον έναν και βασανιστική για τον άλλο, επειδή ο δεύτερος περιμένει να πάει κάτι στραβά.
