Στο Μαρτύριο του Αγίου Δημητρίου Θεσσαλονίκης, πέρα από το χαριτόβρυτο σκήνωμα του Αγίου (του οποίου o εντοπισμός οφείλεται στην συμβολή της αρχαιολόγου Μαρίας Θεοχάρη), εμπεριέχονται και άλλα ταφικά σημεία. Προς τα βόρεια, στη συμβολή νάρθηκα και κυρίως ναού, υπερυψωμένα και εντοιχισμένα, απαντά το ταφικό μνημείο του πρόκριτου της πόλης και χορηγού του ναού Λουκά Σπαντούνη. Χρονολογείται στα 1481 (σ.σ.: ελάχιστα πριν ο Άγιος Δημήτριος υφαρπαχθή από τους Τούρκους και μετατραπεί σε ισλαμικό τέμενος). Έχει γλυπτή διακόσμηση, μάλλον κατασκευασμένο στην Ιταλία και φέρει επίγραμμα σε ιαμβικό τρίμετρο, στο οποίο διαβάζουμε στην αρχή: ΑΥΧΗΜΑ ΔΕΙΧΘΕΙΣ ΤΟΥ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΓΕΝΟΥΣ ΤΩ ΠΡΟΪΟΝΤΙ ΤΟΥ ΤΩΝ ΑΡΕΤΩΝ ΚΥΚΛΟΥ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΑΤΡΙΔΑ ΑΠΟΒΕΒΛΗΚΩΣ ΟΙΜΟΙ (!) ΤΗΣ ΒΑΡΒΑΡΙΚΗΣ ΟΥ ΜΕΤΕΣΧΕΣ ΚΗΛΙΔΟΣ.
Πολύ κοντά στο μνημείο του Σπαντούνη (αλλά επιδαπέδια), έχει τοποθετηθεί το σκήνωμα του Αγίου Γρηγορίου Καλλίδη, μητροπολίτη Ηρακλείας και Ραιδεστού. Μετά την μικρασιατική καταστροφή ήρθε στην Ελλάδα και την Θεσσαλονίκη, χωρίς να αναλάβει προσωποπαγή μητρόπολη, κατά την κατ΄ οικονομία ποιμαντική της εποχής. Εκοιμήθη στις 23 Ιουλίου του 1925. Κατά την ανακομιδή του από τα ιστορικά κοιμητήρια της Ευαγγελιστρίας Θεσσαλονίκης, τα τίμια λείψανά του βρέθηκαν εν ευωδία, ενώ υπήρξαν πολλές αναφορές, τότε, για Σημεία. Στις 22 Μαΐου του 2003 έγινε η αγιοκατάταξή του από το Οικουμενικό Πατριαρχείο.
Στα ανατολικά του ναού προς το εγκάρσιο κλίτος και βόρεια του ιερού, υπάρχει το σκήνωμα της Αγίας Ανυσίας. Προφανώς πρόκειται για τα οστά που βρέθηκαν, όταν κατά την 4η Ιουλίου του 1980 και κατά την διάνοιξη της καθέτου οδού της 3ης Σεπτεμβρίου που τέμνει το ανατολικό αρχαίο κοιμητήριο, βρέθηκε μαρτυριακή βασιλική με τάφο και λείψανα. Με βάση νομίσματα, χρονολογήθηκε από το 347-48 και έπειτα. Η Αγία και μάρτυς, ούσα εκ Θεσσαλονίκης άθλησε κατά τον βίο της στον διωγμό των Διοκλητιανού και Μαξιμιανού. Δεν είναι, όμως, καθόλου αβάσιμο να υποθέσουμε, πως υπήρξε και αυτή θύμα της παρουσίας του Γαλερίου στην πόλη και άρα εκτελεσμένη περί το 306. Τιμάται την 30η Δεκεμβρίου. Τέλος όχι πολύ μακριά από το σκήνωμα της Αγίας, υπάρχει αγίασμα και σφραγισμένη οπή. Η τελευταία έχει αναγνωρισθεί ως το φρέαρ όπου οι Χριστιανοί έθαψαν προσωρινά το σκήνωμα του Αγίου Δημητρίου μετά την εκτέλεσή του.
Ιδιαίτερη και ενδιαφέρουσα βυζαντινή προσθήκη στο ναό, αποτελεί παρεκκλήσιο που προστέθηκε στον ανατολικό άξονα του μνημείου, νότια του ιερού. Αφιερώθηκε στον Άγιο Ευθύμιο και οικοδομήθηκε περί το 900. Αν και μικρό σχετικά, ανήκει στον αρχιτεκτονικό τύπο της τρίκλιτης Βασιλικής, με υπερυψωμένο το κεντρικό κλίτος. Εξωτερικά φέρει ωραιότατη πλινθοπερίβλητη τοιχοδομία και αρχαϊκά χαρακτηριστικά, είναι δε εσωτερικά αρκετά σκοτεινό. Η είσοδος, γίνεται μέσα από τον Άγιο Δημήτριο.
Ο Ναός του Αγίου Δημητρίου Θεσσαλονίκης, είναι διάσημος διεθνώς για τα αναθηματικά ψηφιδωτά του. Απαντούν, όμως, σε αυτόν και σημαντικές τοιχογραφίες. Μεγάλης αξίας τοιχογραφικό σύνολο, αποτελεί αυτό που φιλοτεχνήθηκε στο παρεκκλήσιο του Αγίου Ευθυμίου. Εξιστορήθηκε το 1303, με χορηγία του βυζαντινού ζεύγους Μιχαήλ (πρωτοστράτορος) και Μαρίας Γλαβά Ταρχανειώτου. Στις επιφάνειες, παρότι δεν είναι μεγάλες, πραγματοποιήθηκαν γνωστοί εικονογραφικοί κύκλοι, όπως το Δωδεκάορτο, ο Κύκλος των Θαυμάτων του Κυρίου – Χριστολογικός Κύκλος, Υμνογράφοι και ο Αφιερωματικός του Αγίου Ευθυμίου. Οι τοιχογραφίες, παρότι σώζονται, σχεδόν, στο σύνολό τους, έχουν υποστεί ως ένα βαθμό αλλοιώσεις. Ως προς τους δημιουργούς, σύμφωνα με την εκτίμηση του μελετητή του μνημείου κ. Ε. Ν. Τσιγαρίδα, στο πρόγραμμα συμμετέχουν όχι ένας καλλιτέχνης (κάτι που αρχικά δίνεται ως εντύπωση), αλλά δύο, οι οποίοι, όμως, είναι μέλη του ίδιου εργαστηρίου. Ο ίδιος καθηγητής έχει ταυτίσει τον ένα από τους δύο καλλιτέχνες, με τον θρυλικό παλαιολόγειο ζωγράφο Μανουήλ Πανσέληνο, γνωστό από τις τοιχογραφίες του Πρωτάτου Αγίου Όρους κατά το 1290-95.
Στον υπόλοιπο ναό, ειδικά μετά την φωτιά του 1917, ελάχιστα πράγματα διασώζονται. Μια από τις παλαιότερες βυζαντινές παραστάσεις στον Ελλαδικό χώρο, είναι αυτή που αφηγείται την είσοδο στην πόλη κάποιου ύπατου αξιωματούχου και μετά φωτοστεφάνου. Λόγω του έντονου φυσικού φωτισμού της περιοχής, δύσκολα διακρίνεται στο φως της ημέρας. Από τον Σωτηρίου είχε αποδοθεί χρονολογικά περί το 900 και ερμηνεύθηκε ως η είσοδος στην πόλη του Λέοντος του Σοφού. Όμως, σήμερα, η παράσταση θεωρείται προ-εικονομαχική, φιλοτεχνημένη περί το 700 ή τις αρχές του Η΄ αιώνος και ταυτισμένη με την είσοδο του Ιουστινιανού του Β΄ στην πόλη κατά το 688.
Μια δεύτερη σπανιότατη στο ύφος παράσταση, είναι μια μεγάλη αλλά σε σημαντικό βαθμό φθαρμένη Σταύρωση, που βρίσκεται βόρεια του τριβήλου στα δυτικά του ναού. Πολύ κοντά υπάρχει μια συμβολική παράσταση του ανθρώπου που καταδιώκεται από τέρας που επιγράφεται «ΜΟΝΟΚΕΡΩ». Τέλος ας αναφερθεί και μια όψιμη παλαιολόγεια παράσταση. Βρίσκεται στον 1ο πεσσό της κεντρικής δυτικής τοξοστοιχία. Απεικονίζει τον Άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά και σε μικρότερη αναλογία – μέγεθος τον Άγιο Ιωάσαφ. Δεδομένης της κοιμήσεως του Αγίου Γρηγορίου, χρονολογείται μετά το 1359. Από κάποιους μελετητές ο Άγιος Ιωάσαφ αποτελεί σύμβολο του Ιωάννου Κατακουζηνού, ο οποίος έγινε μοναχός με το όνομα Ιωάσαφ.
Κόττης Κωνσταντίνος
konstantinosoa@yahoo.gr
