*Δικηγόρου/www.argiriadis.gr
Η λαγνεία με τα παραμύθια δεν αποτελεί χαρακτηριστικό γνώρισμα μόνον του πρώην πρωθυπουργού. Και ο τωρινός ακολουθεί την ίδια μανιέρα. Για πολλοστή φορά εξαγγέλθηκαν μέτρα για την «πάταξη της αισχροκέρδειας», αλλά μόνον την συλλογική μνήμη προσπαθούν να πατάξουν. Τούτο διότι όλοι θυμόμαστε ότι αντίστοιχα μέτρα πολλάκις εξαγγέλθηκαν αλλά ουδόλως αντιμετώπισαν ούτε το φαινόμενο της ακρίβειας ούτε εκείνο της αισχροκέρδειας.
Καταρχάς, ας ξεκαθαρίσουμε τις έννοιες γιατί οι ποικιλώνυμοι δημοσιολογούντες τις έχουν ταυτίσει μπερδεύοντας την κοινή γνώμη. Ακρίβεια, πληθωρισμός και αισχροκέρδεια έχουν διαφορετικό εννοιολογικό υπόβαθρο. Ο πληθωρισμός αναφέρεται στη γενική αύξηση των τιμών των αγαθών και υπηρεσιών σε μια οικονομία κατά τη διάρκεια μιας χρονικής περιόδου. Είναι ουσιαστικά ένας δείκτης της μείωσης της αγοραστικής δύναμης του χρήματος. Διαμορφώνεται από τη ζήτηση, το κόστος παραγωγής και τη νομισματική πολιτική ενός κράτους.
Η ακρίβεια, από την άλλη πλευρά, αναφέρεται στην αύξηση των τιμών συγκεκριμένων αγαθών και υπηρεσιών. Προφανώς, οι λόγοι που συντελούν σε αυτήν είναι αντίστοιχοι με εκείνους που διαμορφώνουν τον πληθωρισμό. Ωστόσο, επειδή εστιάζεται σε συγκεκριμένες υπηρεσίες και προϊόντα οφείλεται πρωτίστως σε συνθήκες που νοθεύουν τον ανταγωνισμό και δευτερευόντως σε έκτακτες συνθήκες (πανδημία, πόλεμος, οικολογική καταστροφή κλπ). Η νόθευση του ανταγωνισμού συμβαίνει όταν επιχειρήσεις, αντί να ανταγωνίζονται με βάση την τιμή, την ποιότητα και την καινοτομία, υιοθετούν πρακτικές που περιορίζουν την ελευθερία επιλογής των καταναλωτών και εμποδίζουν την είσοδο νέων παικτών (οριζόντιες συμπράξεις (τα περιώνυμα «καρτέλ»), κατάχρηση δεσπόζουσας θέσης, κάθετοι περιορισμοί και πρακτικές αθέμιτου ανταγωνισμού).
Η αισχροκέρδεια, τέλος, εμφανίζεται όταν η ανήθικη και υπερβολική κερδοσκοπία κυριαρχεί στην αγορά όταν η τελευταία κλονίζεται από την εκμετάλλευση έκτακτων γεγονότων (πόλεμος κλπ). Προφανώς, κάθε έκτακτο γεγονός οδηγεί στην ακρίβεια, καθώς διαταράσσεται η εφοδιαστική αλυσίδα, αλλά αισχροκέρδεια υφίσταται όταν οι πωλητές προϊόντων ή υπηρεσιών εκμεταλλεύονται την ανάγκη που δημιουργήθηκε από το έκτακτο γεγονός. Πρωτίστως, αφορά προϊόντα πρώτης ανάγκης (διατροφή, ενέργεια, υγεία).
Πώς αντιμετωπίζεται η αισχροκέρδεια παγκοσμίως; Με κρατική παρέμβαση. Στην Ελλάδα, όλως αλυσιτελώς, προσπαθούμε τα τελευταία χρόνια να αντιμετωπίσουμε την ακρίβεια με μέτρα που κανονικά λαμβάνονται μόνον σε περιπτώσεις αισχροκέρδειας (δηλαδή διοικητικά μέτρα που αφορούν το περιθώριο κέρδος των επιχειρήσεων, αντί μέτρων που διασφαλίζουν τον ελεύθερο ανταγωνισμό). Και τώρα που πρέπει να αντιμετωπίσουμε την αισχροκέρδεια υιοθετούμε πάλι τα ίδια αναποτελεσματικά μέτρα.
Για την αντιμετώπιση της αισχροκέρδειας η μια λύση, παγκοσμίως, είναι, πράγματι, ο διοικητικός έλεγχος του περιθωρίου κέρδους (profit margin cap). Θεσπίζεται ένα συγκεκριμένο ποσοστό κέρδους που πρέπει να έχουν οι επιχειρήσεις (αυτό που εξήγγειλε η κυβέρνηση). Ωστόσο, τούτο στην πράξη είναι δυσέφικτο να ελεγχθεί όταν μεσολαβούν διάφορες επιχειρήσεις – πολλές φορές ελεγχόμενες από τα ίδια οικονομικά συμφέροντα – μεταξύ παραγωγού και καταναλωτή. Εάν αντί για δύο ενδιάμεσους προσθέσουμε τέσσερις και διατηρήσουμε το ίδιο περιθώριο κέρδους για τον καθένα γίνεται αντιληπτό ότι η τελική τιμή αυξάνεται και δεν περιορίζεται.
Αντιθέτως, η δόκιμη λύση σε περιπτώσεις αισχροκέρδειας είναι η διατίμηση. Δηλαδή ο διοικητικός προσδιορισμός ανώτατης τιμής πώλησης (price cap) που προφανώς λαμβάνει υπόψη του το εύλογο κέρδος του επιχειρηματία. Με αυτόν τον τρόπο υποχρεώνει τον τελευταίο να λειτουργήσει κοστοστρεφώς και δεν έχει κίνητρο να αυξήσει τους «μεσάζοντες». Ο κίνδυνος στην περίπτωση αυτή είναι η πρόκληση τεχνητής έλλειψης αγαθών από την αγορά. Αυτό, όμως, μπορεί να αντιμετωπιστεί με τους ελέγχους των αρμόδιων υπηρεσιών λαμβάνοντας πάντοτε υπόψη ότι η διατίμηση έχει ημερομηνία λήξης. Διαρκεί όσο υπάρχουν έκτακτες συνθήκες στην αγορά (συνήθως για λίγους μήνες) και όχι για πάντα. Συνεπώς, δεν προλαβαίνουν οι απανταχού σπεκουλαδόροι να δημιουργήσουν συνθήκες τεχνικής έλλειψης.
Εν κατακλείδι, υπάρχει λύση για την αντιμετώπιση της αισχροκέρδειας. Όχι, όμως, αυτή που για άλλη μια φορά επιλέχθηκε…
