Ένα ευρύτερο πρόγραμμα παρεμβάσεων για την προστασία και ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς των Πρεσπών βρίσκεται σε εξέλιξη ή σε φάση προετοιμασίας, με το συνολικό ύψος των έργων να προσεγγίζει τα 2 εκατ. ευρώ. Στο επίκεντρο βρίσκονται η νησίδα του Αγίου Αχιλλείου, ιστορικοί ναοί και μοναστηριακά μνημεία, τα μονοπάτια της περιοχής, αλλά και η Αρχαιολογική Συλλογή Αγίου Γερμανού, με στόχο τη σύνδεση της πολιτιστικής προστασίας με την επισκεψιμότητα και την τοπική ανάπτυξη.
Η πορεία των παρεμβάσεων βρέθηκε στο επίκεντρο της περιοδείας της υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη στην Περιφερειακή Ενότητα Φλώρινας, με πρώτο σταθμό τις Πρέσπες. Σύμφωνα με το Υπουργείο Πολιτισμού, ο σχεδιασμός πραγματοποιείται σε συνεργασία με την Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας και περιλαμβάνει τόσο την αποκατάσταση επιμέρους μνημείων όσο και ένα συνολικότερο σχέδιο διαχείρισης του πολιτιστικού αποθέματος της περιοχής.
Σχεδόν 2 εκατ. ευρώ για παρεμβάσεις στον Άγιο Αχίλλειο
Σημαντικό μέρος του σχεδιασμού αφορά τη νησίδα του Αγίου Αχιλλείου στη Μικρή Πρέσπα, όπου συγκεντρώνεται ένα ιδιαίτερα σημαντικό σύνολο αρχαιολογικών και βυζαντινών μνημείων.
Για τη Μονή της Παναγίας Πορφύρας έχουν ήδη εγκριθεί μελέτες αποκατάστασης και ανάδειξης των αρχιτεκτονικών καταλοίπων, καθώς και συντήρησης του τοιχογραφικού διακόσμου. Ο συνολικός προϋπολογισμός της παρέμβασης ανέρχεται σε 950.000 ευρώ, με χρηματοδότηση από το Υπουργείο Πολιτισμού και την Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας μέσω Προγραμματικής Σύμβασης Πολιτιστικής Ανάπτυξης. Φορέας υλοποίησης είναι η Εφορεία Αρχαιοτήτων Φλώρινας.
Η Μονή ιδρύθηκε στις αρχές του 16ου αιώνα, ενώ το καθολικό της χρονολογείται, σύμφωνα με σχετική επιγραφή, στο 1524. Ιδιαίτερη σημασία παρουσιάζουν οι τοιχογραφίες της, στις οποίες καταγράφονται επιδράσεις από τις σχολές της Καστοριάς και της Αχρίδας.
450.000 ευρώ για τον Ναό των Αγίων Αποστόλων
Παράλληλα, στον σχεδιασμό περιλαμβάνεται η αποκατάσταση και ανάδειξη του Ναού των Αγίων Αποστόλων, στη δυτική πλευρά της νησίδας. Το έργο έχει προϋπολογισμό 450.000 ευρώ και προβλέπεται να χρηματοδοτηθεί μέσω της Ολοκληρωμένης Χωρικής Επέμβασης για την αξιοποίηση των λιμνών και των ποταμών της Δυτικής Μακεδονίας.
Για το μνημείο έχουν εγκριθεί η αρχιτεκτονική και η στατική μελέτη, καθώς και η διερεύνηση των παλαιότερων οικοδομικών του φάσεων. Η σχετική πρόσκληση χρηματοδότησης από τη Διαχειριστική Αρχή της Περιφέρειας Δυτικής Μακεδονίας αναμένεται, σύμφωνα με το Υπουργείο, εντός του Σεπτεμβρίου 2026.
Ο ναός παρουσιάζει διαφορετικές οικοδομικές φάσεις, από τους ρωμαϊκούς έως τους μεσοβυζαντινούς χρόνους. Η αρχική του φάση τοποθετείται πιθανότατα γύρω στο έτος 1000, ενώ τον 13ο αιώνα μετασκευάστηκε σε τρίκλιτη βασιλική.
Παρεμβάσεις και στον Ναό του Αγίου Γεωργίου
Εργασίες επισκευής και καθαρισμού προγραμματίζονται και στον Ναό του Αγίου Γεωργίου, ένα μονόχωρο μνημείο του 15ου αιώνα στη νησίδα του Αγίου Αχιλλείου. Οι παρεμβάσεις έχουν στόχο την προστασία του κτίσματος και τη βελτίωση της εικόνας και της ανάδειξής του.
Στην ίδια περιοχή δεσπόζει η Βασιλική του Αγίου Αχιλλείου, ένα από τα σημαντικότερα βυζαντινά μνημεία των Πρεσπών. Ο ναός οικοδομήθηκε στα τέλη του 10ου αιώνα και λειτούργησε ως επισκοπικός ναός έως τις αρχές του 15ου αιώνα. Στο μνημείο διατηρούνται μεταξύ άλλων τμήματα τοιχογραφιών, καθώς και στοιχεία που συνδέονται με τις παλαιότερες ιστορικές περιόδους της περιοχής.
Η ίδια η νησίδα παρουσιάζει διαχρονική κατοίκηση. Στη δυτική και νοτιοδυτική ακτή έχουν εντοπιστεί κατάλοιπα ελληνιστικού και ρωμαϊκού οικισμού που ταυτίζεται με την αρχαία Λύκα, ενώ κατά τη μεσοβυζαντινή και υστεροβυζαντινή περίοδο η σημερινή νησίδα αποτελούσε περιτειχισμένη χερσόνησο με ακρόπολη στη θέση «Κάλε».
Νέα χρήση για το παλιό Δημοτικό Σχολείο
Στον ευρύτερο σχεδιασμό εντάσσεται και το παλιό Δημοτικό Σχολείο Αγίου Αχιλλείου. Ο Δήμος Πρεσπών διαθέτει ώριμη μελέτη προϋπολογισμού 400.000 ευρώ για την αποκατάσταση και επανάχρηση του κτιρίου.
Στόχος είναι να δημιουργηθεί κέντρο ενημέρωσης για τη νησίδα και τα μνημεία της. Η πρόταση αναμένεται να ενταχθεί στο πρόγραμμα LEADER και να υλοποιηθεί μέσω Προγραμματικής Σύμβασης Πολιτιστικής Ανάπτυξης με το Υπουργείο Πολιτισμού.
Μονοπάτια και διαδρομές σύνδεσης
Ξεχωριστή παρέμβαση αφορά τη βελτίωση των μονοπατιών και των διαδρομών σύνδεσης στην περιοχή. Ο Δήμος Πρεσπών έχει ολοκληρώσει σχετική μελέτη ύψους 120.000 ευρώ, με χρηματοδότηση από την Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας.
Η έναρξη του έργου προβλέπεται εντός του Σεπτεμβρίου 2026. Στόχος είναι να βελτιωθεί η πρόσβαση και να δημιουργηθεί καλύτερη σύνδεση μεταξύ των σημείων φυσικού και πολιτιστικού ενδιαφέροντος.
Παράλληλα, το Υπουργείο Πολιτισμού εξετάζει την εκπόνηση συνολικού διαχειριστικού σχεδίου για τη νησίδα του Αγίου Αχιλλείου. Το σχέδιο αναμένεται να εξετάσει συνολικά ζητήματα χωροταξίας, οικονομικών δραστηριοτήτων, περιβαλλοντικής διαχείρισης, προσβασιμότητας και διαδρομών σύνδεσης, αντί οι παρεμβάσεις να αντιμετωπίζονται αποκλειστικά ως μεμονωμένα έργα αποκατάστασης.
Τα ασκηταριά και οι βραχογραφίες στους Ψαράδες
Ιδιαίτερη θέση στο πολιτιστικό τοπίο των Πρεσπών κατέχουν τα ασκηταριά και οι βραχογραφίες στην παραλίμνια περιοχή των Ψαράδων.
Μεταξύ των σημαντικότερων μνημείων βρίσκονται οι βραχογραφίες της Παναγίας Βλαχερνίτισσας του 15ου αιώνα, της Παναγίας των Πάντων Χαρά με επιγραφή του 1372 και του Αγίου Νικολάου του 1827.
Στην ίδια περιοχή διατηρούνται τα ασκηταριά της Μικρής Αναλήψεως, της Παναγίας Ελεούσας, του Αγίου Αθανασίου και της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος, με ναΐσκους, κελιά και υπολείμματα τοιχογραφιών που χρονολογούνται από τον 15ο έως τον 17ο αιώνα. Το σύνολο έχει και έντονη διασυνοριακή διάσταση, καθώς αντίστοιχα μνημεία συναντώνται στην ευρύτερη γεωγραφική περιοχή των Πρεσπών.
Αλλαγές και στην Αρχαιολογική Συλλογή Αγίου Γερμανού
Σε εξέλιξη βρίσκεται επίσης ο σχεδιασμός για την Αρχαιολογική Συλλογή Αγίου Γερμανού, η οποία ιδρύθηκε το 1995 και στεγάζεται σε διώροφο κτίριο του 1913.
Μέσω του προγράμματος Interreg IPA CBC «Ελλάδα–Δημοκρατία Βόρειας Μακεδονίας 2014–2020» υλοποιήθηκε έργο ύψους 90.577 ευρώ για τον εμπλουτισμό και την αποκατάσταση της συλλογής, καθώς και για τη δημιουργία υποδομών προσβασιμότητας για άτομα με αναπηρία.
Η μουσειολογική πρόταση αναμένεται να ολοκληρωθεί και να εγκριθεί έως τον Οκτώβριο του 2026, ενώ μέχρι το τέλος του έτους προβλέπεται να έχει ολοκληρωθεί και η μουσειογραφική μελέτη. Ο προγραμματισμός του Υπουργείου προβλέπει την έκθεση της συλλογής έως το τέλος Μαρτίου 2027.
Πολιτισμός και αναπτυξιακός σχεδιασμός
Η κεντρική κατεύθυνση του προγράμματος είναι η αντιμετώπιση των μνημείων όχι μόνο ως χώρων που απαιτούν συντήρηση, αλλά ως στοιχείων που μπορούν να ενταχθούν ενεργότερα στην τουριστική, πολιτιστική και οικονομική δραστηριότητα της περιοχής.
Η Λίνα Μενδώνη, κατά την επίσκεψή της, συνέδεσε τον σχεδιασμό στις Πρέσπες με την προσπάθεια ενίσχυσης των τοπικών κοινωνιών και της αναπτυξιακής προοπτικής της περιφέρειας μέσω του πολιτισμού. Στην περιοδεία συμμετείχαν, μεταξύ άλλων, ο βουλευτής Φλώρινας Σταύρος Παπασωτηρίου, ο περιφερειάρχης Δυτικής Μακεδονίας Γιώργος Αμανατίδης, ο δήμαρχος Πρεσπών Γιώργος Στεργίου, η γενική γραμματέας Πολιτισμού Ολυμπία Βικάτου και η έφορος Αρχαιοτήτων Φλώρινας Χριστίνα Ζιώτα.
Με τα έργα που έχουν ήδη δρομολογηθεί, εκείνα που αναζητούν χρηματοδότηση και τις παρεμβάσεις που βρίσκονται ακόμη σε επίπεδο σχεδιασμού, οι Πρέσπες διαμορφώνουν ένα από τα σημαντικότερα σύνολα πολιτιστικών παρεμβάσεων που βρίσκονται αυτή την περίοδο σε εξέλιξη στη Φλώρινα, με ιδιαίτερη έμφαση στον Άγιο Αχίλλειο και στη σύνδεση των μνημείων με το φυσικό περιβάλλον και την επισκεψιμότητα της περιοχής.
