Η περίοδος αυτή, 1973-1976, συνιστά την κατεξοχήν πολιτική περίοδο του Μάνου Λοΐζου. Γι΄αυτήν του την περίοδο, επικρίθηκε πως ανάλωσε το τάλαντό του στην στρατευμένη τέχνη. Προσωπικά δεν συμφωνώ. Εισήλθε σε αυτήν, όντας από το 1971-72, ιδρυτικό μέλος της Ένωσης Μουσικοσυνθετών Στιχουργών Ελλάδος (Ε.Μ.Σ.Ε.). Η αγωνιστική του δραστηριότητα, θα επιδράσει και στην δημιουργία. Από την άλλη, η ανήσυχη φύση του και η τάση προς το καινούργιο και τον πειραματισμό, δεν άφησε αλώβητο ούτε τον στιχουργικό τομέα. Αποφάσισε να κάνει το επόμενο βήμα μακριά από το φίλο του Λευτέρη. Η πρώτη του ανάλογη συνεργασία, πραγματοποιήθηκε με έναν ποιητή και στιχουργό εξίσου πολιτικό, όσο και ερωτικό, τον Δημήτρη Χριστοδούλου. Σύμφωνα με μαρτυρία του Λ. Παπαδόπουλου, συνιστούσε ένα παλαιό απωθημένο του. Της ιδίας, περίπου, εποχής, του 1973, ήταν και το άλλο απωθημένο του, ο κομμουνιστής ποιητής Ναζίμ Χικμέτ. Κατά το ίδιο έτος, καλλιτεχνικά, είχαμε την προβολή του με κάθε προφύλαξη γυρισμένου «Θιάσου» του Θ. Αγγελόπουλου. Παράλληλα ηχογραφήθηκε στο Λονδίνο η «Μεγάλη Αγρυπνία» των Ε. Καραΐνδρου – Κ. Χ. Μύρη. Στην Ελλάδα μεταξύ άλλων είχαν εκδοθεί το «Ηλιοσκόπιο» των Σ. Κουγιουμτζή – Γ. Θέμελη, οι «Άπονες Εξουσίες» του Μ. Θεοδωράκη με ερμηνευτή τον Στ. Καζαντζίδη και ο δρομικός «Βυζαντινός Εσπερινός» των Α. Καλδάρα – Λευτέρη Παπαδόπουλου. Το θεατρικό «Μεγάλο μας τσίρκο» του Ι. Καμπανέλλη θριαμβεύει..και κατεβάζεται… Πολιτικά οι αντιδράσεις ξεκινούν το Φλεβάρη από τη Νομική. Το Μάιο το αντιτορπιλικό «Βέλος» διαφεύγει Ιταλία, εν συνεχεία το μνημόσυνο του Γ. Παπανδρέου και το Πολυτεχνείο κ.τ.λ. Ο Μάνος συλλαμβάνεται για 10 ημέρες αλλά τελικά αφήνεται ελεύθερος. Δεν χάνει χρόνο και βάζει μπρος την ηχογράφηση με τον ποιητή στο τέλος του χρόνου. Το υλικό είναι από καιρό έτοιμο. Μάλιστα η πρώτη σχετική ηχογράφηση, θα ακουστεί στην ταινία «Μαύρο – Άσπρο» του Ν. Ζερβού, αρχές του 1973. Πρόκειται για το τραγούδι «Βγήκαμε κάποτε στο δρόμο», την πρώτη μορφή του «Καλημέρα Ήλιε» με την Χαρούλα Αλεξίου. Προφανώς δεν θα πέρναγε με τους πρώτους στίχους την τότε λογοκρισία, ιδίως μετά το Πολυτεχνείο. Έως τότε, η κύρια δισκογραφία του δεν είχε βασική γυναικεία παρουσία, ίσως γιατί είχε, διαρκώς, κατά νου, μόνο την Μαρία Φαραντούρη (η οποία φυσικά δεν μπορούσε να έρθει στην Ελλάδα). Συνεπώς αφού «πενία τέχνας κατεργάζεται», οδηγήθηκε στην λύση της άπειρης Αλέκας Αλιμπέρτης και της εκ του λαϊκού προερχομένης Χαρούλας Αλεξίου. Ο δίσκος βγαίνει τον Απρίλιο του 1974, ωστόσο λόγω των διώξεων κυκλοφορεί επί της ουσίας με την μεταπολίτευση. Στους στίχους του Χριστοδούλου αντανακλάται η μελαγχολία και το συγκεκαλυμμένο πίσω από τις λέξεις-βιτρίνα: Μια καλημέρα είν΄αυτή πές΄την κι΄ας πέσει χάμω/ παλάτια χτίζουν οι θεοί κι΄εμείς πάνω στην άμμο ή τι να το κάνεις το κορμί που το τσακίζει ο πόνος, αν δεν ανοίξει στην καρδιά του ουρανού ο δρόμος. Στην μουσική του Λοΐζου ανιχνεύεται η δυναμική και η αισιοδοξία παρά τις δύσκολες στιγμές. Η μεγάλη επιτυχία του, είναι, βέβαια, το καπηλευμένο «Καλημέρα Ήλιε». Ο Σμοκοβίτης θα κληθεί να το τραγουδήσει σε νέους στίχους του Μάνου, αφού ηχογραφήθηκε ο υπόλοιπος δίσκος. Ένα τραγούδι που όπως σχολιάζει ο Κ. Γανωσέλης, ξεκινάει με εισαγωγή φλάουτου σαν βολιβιανή μελωδία, κινείται σε 2/4 και αλλάζει σε 3/4 χαρακτηρίζοντάς το «πραγματικό θρίαμβο» και «εξαιρετικό μουσικό κομμάτι». Εξαιρετικά όμως και πολλά από τα λοιπά του δίσκου: «Μια καλημέρα» και «Τι να το κάνεις το κορμί» με την Αλεξίου εμφανώς βελτιωμένη σε σχέση με την κινηματογραφική πρώτη συνεργασία. Ο Σμοκοβίτης ερμήνευσες έξοχα και δωρικά το «Χτύπησαν αργά την πόρτα» και τα «Δώδεκα παιδιά» και η Αλιμπέρτη αξιόλογη και με εμφανείς επιρροές από τη Φαραντούρη στο «Θα έρθει μόνο μια στιγμή». Ο ίδιος ο συνθέτης τραγουδά στο «Κανένας δεν μου μίλησε».
Με την μεταπολίτευση, πρώτο μέλημα του Μάνου ήταν η έκδοση του υλικού που δεν μπορούσε να εκδοθεί αλογόκριτο, ώστε στη συνέχεια να δημιουργήσει για πρώτη φορά ελεύθερα αυτό που ήθελε. Φυσικά η αγορά κατακλύζεται από 100δες πολιτικά τραγούδια και κυρίως τα απαγορευμένα του Μίκη. Υπό το πρίσμα αυτό θα παρουσιαστούν κατά τον Νοέμβρη του 1974 τα «Τραγούδια του δρόμου». Ένας αμιγώς πολιτικός δίσκος, με πολλά τραγούδια υπαρκτά, ήδη, από τη δεκαετία του 60΄. Ο Αχιλλέας Θεοφίλου, θρυλικός παραγωγός της ΜΙΝΟΣ, έχει σε γενικές γραμμές χαρακτηρίσει την ηχογράφηση ως κάτι που έπρεπε να γίνει, αλλά όχι νέο, αφού στις αντιφρονούσες παρέες όλα τα τραγούδια ήταν χιλιοτραγουδισμένα, πλην τυπικά ανέκδοτα. Εδώ συνυπάρχουν δεύτερες εκτελέσεις, όπως ο «Δρόμος» της Κ. Μητροπούλου (1η εκτέλεση Σούλα Μπιρμπίλη 1965), αλλά και το ομώνυμο «Τραγούδι του δρόμου» του 1962. Απαντούν μνήμες από τα χρόνια της ναζιστικής κατοχής και με αναφορά στη δικτατορία, όπως ο «Αρχηγός» και τα «Συρματοπλέγματα» του Λ. Παπαδόπουλου και το «Ακκορντεόν» της Γ. Νεγρεπόντη. Έχουμε τα θρυλικά «Στρατιώτης» και «3ος Παγκόσμιος» με τον νεοφανή, τότε, Β. Παπακωνσταντίνου, αλλά και τον «Τσέ» με τον ίδιο τον Λοΐζο. Μέσα σε αυτά το πειραματικό και με μουσικές διαφωνίες «Μη με ρωτάς».
Το 1975 εκδίδει τα «Νέγρικα» που όμως είχε διαμορφώσει το 66-67΄. Κυρίως, όμως, ετοιμάζεται για τον πλέον πολιτικό δίσκο του. Φυσικά αναφερόμαστε στα «Τραγούδια μας», σε στίχους Φώντα Λάδη και τον Γιώργο Νταλάρα. Όταν ο Γ. Μαρκόπουλος έχει παρουσιάσει μέσα σε ελάχιστους μήνες την «Θητεία», τους «Μετανάστες» και τα «Ανεξάρτητα», ενώ και ο Λεοντής το «Καπνισμένο Τσουκάλι» του Γ. Ρίτσου. Τι ανταγωνισμός αλήθεια ! Ο δίσκος αυτός βγήκε με ενστάσεις από τον Μ. Μάτσα (μάλλον για το αντίστοιχα πεπληρωμένο της αγοράς), τις αντιρρήσεις του Γ. Νταλάρα για το «Στη διαδήλωση», που τελικά κόβεται (κυκλοφόρησε σε 45ρι με τον Μπάμπη Αντωνίου), όπως και ο «Άνεργος» (κυκλοφόρησε τουλάχιστον στην επανέκδοση της ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗΣ). Ο στιχουργός, έγραψε έχοντας υπόψιν την τοπική παράδοση και όχι μόνο το διεθνιστικό πνεύμα. Αναφέρεται όμως στο εν γένει προοδευτικό κίνημα και όχι ειδικά στο Κ.Κ.Ε. Εδώ να πούμε, πως ούτε ο Λοΐζος είχε προσχωρήσει στο Κ.Κ.Ε., άσχετα αν ήταν αριστερός, χωρίς βέβαια παρωπίδες. Ωστόσο ως είθισται τα τραγούδια οικειοποιούνται: Το κόκκινο εργατικό «Δέντρο» από το Κ.Κ.Ε., τραγούδια με στίχους όπως το Όλοι μέρα στα λιμάνια, στα μηχανουργία από τους απεργούς, τότε, της ΛΑΡΚΟ. Σε εκπομπή του Παπαστεφάνου, δίδεται από ανώτερο της Ε.Ρ.Τ. η ρητή εντολή για μη αναμετάδοση τραγουδιών του δίσκου. Έτσι η υπέροχη «Τσιμινιέρα», με την σθεναρή αντίδραση του Γ. Νταλάρα, θα παιχτεί τελικά, αλλά μόνο ένα τμήμα της. Η διφωνία του Λοΐζου στον Νταλάρα κατά την πρόβα, πολύ καλύτερη, από την επίσημη ηχογράφηση. Ο δίσκος θα γνωρίσει μεγάλη επιτυχία, σήμα κατατεθέν έως σήμερα των κοινωνικών αγώνων και αδικιών.
Συνεχίζεται…
Κόττης Κωνσταντίνος
konstantinosoa@yahoo.gr
