Η καρκινογένεση στον ανθρώπινο οργανισμό, αποτελεί ένα πολύπλοκο γεγονός και μια μακροχρόνια διαδικασία που διακρίνεται σε τέσσερις επιμέρους φάσεις:
Τη φάση πρόκλησης, την τοπική φάση, τη φάση διήθησης και τη φάση διασποράς.
Φάση πρόκλησης
Οι επιστήμονες σήμερα, έπειτα από πολύχρονες μελέτες, κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η φάση πρόκλησης του καρκίνου διαρκεί 15-30 έτη. Αυτό συνεπάγεται ότι χρειάζεται μακροχρόνια έκθεση σε καρκινογόνους περιβαλλοντικούς παράγοντες, ώστε να αρχίσει η διαδικασία της καρκινογένεσης. Σε μερικές, όμως, περιπτώσεις μπορεί να είναι, συντομότερη, όπως είναι η προσβολή από ακτινογενή λευχαιμία (περίπου 2 έτη) ή οι γενετικά καθορισμένοι όγκοι της βρεφικής ηλικίας, οι οποίοι υπάρχουν αφανώς από τη στιγμή της γέννησης και η εξέλιξη τους είναι μετά από μικρό διάστημα.
Τοπική φάση
Τα περισσότερα γνωστά στοιχεία που αφορούν την τοπική φάση, είναι από μελέτες στον καρκίνο τραχήλου της μήτρας. Σήμερα πιστεύεται ότι η προοδευτική βαριά δυσπλασία μετατρέπεται, στην πλειοψηφία των περιπτώσεων, σε in situ καρκίνωμα, ενώ το τελευταίο, έπειτα από μια πολύπλοκη διαδικασία που η διάρκεια του φτάνει τα δέκα ή περισσότερα έτη, καταλήγει σε διηθητικό καρκίνο.
Φάση διήθησης
Στη φάση αυτή, τα κύτταρα εμφανίζουν κακοήθη χαρακτηριστικά, πολλαπλασιάζονται με ταχύτατους ρυθμούς και έχουν τη δυνατότητα να διασπάσουν τη βασική μεμβράνη, να εισχωρήσουν στους γειτονικούς ιστούς και να φτάσουν μέχρι τα αγγεία του αίματος ή της λέμφου.
Φάση διασποράς
Στη φάση αυτή τα καρκινικά κύτταρα διηθούν όλο και περισσότερους ιστούς γύρω από την περιοχή της αρχικής ανάπτυξης, αυξάνοντας κατακόρυφα την πιθανότητα μεταστάσεων. Τα νεοπλασματικά κύτταρα μεμονωμένα ή κατά ομάδες μεταφέρονται, με τη βοήθεια του αίματος και του λεμφικού συστήματος, σε απομακρυσμένα σημεία του οργανισμού, προκαλώντας διάσπαρτες μεταστάσεις.
Τα αίτια του καρκίνου
Ανεξάρτητα από το γεγονός, ότι ο όρος καρκίνος περιλαμβάνει περισσότερες από 200 διαφορετικούς τύπου νόσου και απασχολεί εκατομμύρια ανθρώπους σε όλον τον πλανήτη, τα αίτιά του παραμένουν άγνωστα και μυστηριώδη για μια μεγάλη κατηγορία ανθρώπων. Η επιστήμη, όμως, διαπίστωσε σήμερα μια σειρά από παράγοντες που, όπως αποδείχθηκε, μπορεί να ευθύνονται για την έναρξη της διαδικασίας καρκινογένεσης στον άνθρωπο.
Ποιοι είναι οι ατομικοί παράγοντες που αυξάνουν την πιθανότητα προσβολής από καρκίνο;
Οι κυριότεροι παράγοντες που έχουν σχέση με τις ατομικές συνήθειες και τον τρόπο ζωής του ατόμου:
Κάπνισμα: ο καρκίνος του πνεύμονα ήταν σπάνια μορφή νόσου πριν την εξάπλωση των παραγώγων του καπνού, τα οποία εντοπίστηκαν ότι περιέχουν 4.000 τοξικές και 43 αποδεδειγμένα καρκινογόνες ουσίες.
Σεξουαλική ζωή: υπάρχουν ορισμένοι σεξουαλικά μεταδιδόμενοι ιοί που έχουν σχέση με την ανάπτυξη καρκίνου, ενώ συσχετίσεις έχουν βρεθεί και με την ηλικία έναρξης της σεξουαλικής ζωής.
Υπερβολική κατανάλωση οινοπνεύματος: αποτελεί παράγοντα που μπορεί να ευθύνεται για όγκους κυρίως της κεφαλής, του ήπατος και του παγκρέατος.
Διατροφικοί παράγοντες-παχυσαρκία: υπερβολική κατανάλωση τροφών πλούσιων σε λίπος και φτωχών σε φυτικές ίνες, αποτελούν παράγοντα κινδύνου για καρκίνο του παχέος εντέρου, αλλά και του μαστού και του ενδομητρίου.
Λήψη ορισμένων ορμονών: η λήψη ορμονών για ιατρικούς λόγους που αποβλέπουν στην θεραπεία διαφόρων καταστάσεων, μεγαλώνουν τον κίνδυνο προσβολής από συγκεκριμένες μορφές καρκίνου, όπως αυτός του ενδομητρίου.
Ποιοι είναι οι εξωτερικοί παράγοντες που αυξάνουν την πιθανότητα προσβολής από καρκίνο;
Οι κυριότεροι παράγοντες που αφορούν σε επιδράσεις εξωγενών συνθηκών, που δεν εξαρτώνται από τη θέληση και τις συνήθειες του ατόμου είναι:
Γενετικοί παράγοντες-κληρονομικότητα: οι τυχαίες ή οι προκαλούμενες μεταλλάξεις ορισμένων γονιδίων δύναται να προκαλέσουν έναρξη της διαδικασίας καρκινογένεσης, ενώ έχει παρατηρηθεί ότι μερικοί τύποι καρκίνου παρουσιάζονται με μεγαλύτερη συχνότητα σε μέλη οικογενειών
-ηλικία: άτομα ηλικίας άνω των 55 ετών εμφανίζουν αυξημένο κίνδυνο καρκινογένεσης
-χημικές ουσίες: καρκινογενετικές ιδιότητες εμφανίζουν προϊόντα της πίσσας και του άνθρακα, αμίαντος, βενζόλιο, κάδμιο, νικέλιο, ουράνιο κ.α.
-υπεριώδης ακτινοβολία: η υπερβολική έκθεση στην ακτινοβολία του ήλιου μπορεί να ευθύνεται για την ανάπτυξη καρκίνων του δέρματος.
-Ιονίζουσα ακτινοβολία-ακτίνες Χ: οι ιονίζουσες ακτινοβολίες είναι στην πλειοψηφία των περιπτώσεων ιδιαίτερα επικίνδυνες, ενώ οι μεγάλες δόσεις ακτίνων Χ δύναται να προκαλέσουν σοβαρές ζημιές στο γενετικό υλικό των κυττάρων.
-Ιατρογενείς χημικοί παράγοντες: είναι διάφοροι διαγνωστικοί ή θεραπευτικοί παράγοντες ή ουσίες, που αυξάνουν τον κίνδυνο προσβολής από ορισμένες μορφές καρκίνου.
-Επαγγελματική έκθεση: διάφοροι παράγοντες που απαντώνται στους εργασιακούς χώρους, μπορούν να προκαλέσουν καρκίνο των εκτεθειμένων τμημάτων του σώματος, όπως είναι το δέρμα και το αναπνευστικό σύστημα
-ανοσολογικές συνθήκες: έχει παρατηρηθεί ότι οι ανεπάρκειες στον ανοσοποιητικό μηχανισμό έχουν σχέση με την εμφάνιση ορισμένων καρκίνων
παράσιτα-ιοί: η μόλυνση από τροπικά παράσιτα ή ορισμένους ιούς, δύναται να προκαλέσουν, σε συνδυασμό με άλλους παράγοντες, ενεργοποίηση της διαδικασίας καρκινογένεσης
Ποιοι παράγοντες καθορίζουν την ανάπτυξη καρκίνου;
Γενικά, ο κίνδυνος να χτυπηθεί κάποιος άνθρωπος από καρκίνο ορίζεται από την απάντηση στις ερωτήσεις:
Ποιος είναι: γενετική σύνθεση-στοιχεία κληρονομικότητας
Που ζει: περιβαλλοντικοί παράγοντες-καρκινογόνες ουσίες
Πως ζει: προσωπικός τρόπος ζωής-καθημερινές συνήθειες
Ταξινόμηση όγκων
Οι όγκοι, όσον αφορά στην κατάταξή τους, μπορούν να ταξινομηθούν σε μία από τις βασικές κατηγορίες, οι οποίες είναι τα καρκινώματα, τα σαρκώματα, τα λεμφώματα, οι λευχαιμίες και το πολλαπλό μυέλωμα.
Καρκινώματα
Είναι συμπαγείς όγκοι του επιθηλιακού ιστού, του ιστού δηλαδή που σκεπάζει τις εξωτερικές επιφάνειες, όπως είναι τα στρώματα του δέρματος ή τις εσωτερικές κοιλότητες του σώματος, όπως είναι το στομάχι και η μήτρα.
Σαρκώματα
Είναι συμπαγείς όγκοι που αναπτύσσονται στους ιστούς που δομούν, υποστηρίζουν ή συνδέουν τα όργανα μεταξύ τους, όπως είναι ο σκελετός, οι μυς, οι τένοντες, τα νεύρα, οι χόνδροι, οι σύνδεσμοι, ο λιπώδης ιστός, ο συνδετικός ιστός, και τα αιμοφόρα ή λεμφικά αγγεία του σώματος. Ένα όργανο που έχει χτυπηθεί από καρκίνωμα είναι δυνατόν να προσβληθεί και από σάρκωμα, εφόσον υπάρχει συνδετικός ιστός, όπως είναι το σάρκωμα που αναπτύσσεται στα τοιχώματα των αιμοφόρων αγγείων του παγκρέατος.
Λεμφώματα
Είναι όγκοι που αναπτύσσονται στους λεμφαδένες, οι οποίοι είναι μικροί αδένες που αποτελούν τη λεμφική κυκλοφορία, ένα σύστημα αγγείων που διακινεί τη λέμφο σε όλα τα σημεία του σώματος, σε στενή σύνδεση και συνεργασία με την κυκλοφορία του αίματος. Η λέμφος είναι ένα υποκίτρινο υγρό, που περιέχει τα Τ και τα Β λεμφοκύτταρα, τα οποία έχουν σχέση με την άμυνα του οργανισμού.
Λευχαιμίες
Είναι όγκοι διαφόρων τύπων, που προσβάλλουν τα κύτταρα του αίματος στο σημείο δημιουργίας τους, στο μυελό των οστών. Όλοι οι καρκίνοι του αίματος διαχέονται και δε σχηματίζουν συμπαγείς μάζες. Η πλειοψηφία των λευχαιμιών αφορά τα λευκά αιμοσφαίρια του αίματος, ενώ σπανιότερα αφορούν τα ερυθρά αιμοσφαίρια ή τα αιμοπετάλια.
Πολλαπλό μυέλωμα
Είναι καρκίνος που αναπτύσσεται στα πλασματοκύτταρα, τα οποία είναι Β λεμφοκύτταρα που παράγουν ανοσοσφαιρίνες.
Ρυθμός ανάπτυξης όγκου
Ο ρυθμός ανάπτυξης αποτελεί μια σημαντική παράμετρο που αφορά την ταχύτητα κατά την οποία πολλαπλασιάζονται και διαφοροποιούνται τα καρκινικά κύτταρα. Περιλαμβάνει τρεις κατηγορίες, ανάλογα με την ομοιότητα που παρουσιάζουν τα καρκινικά κύτταρα με τον ιστό, από τον οποίο είναι η προέλευση τους.
Τι είναι η διαφοροποίηση ενός όγκου;
Είναι η διαδικασία ωρίμανσης των καρκινικών κυττάρων, σύμφωνα με την οποία τα κύτταρα του όγκου μπορεί να εμφανίζουν μεγάλη, μικρή ή αμελητέα ομοιότητα με τα κύτταρα του ιστού από τον οποίο προέρχονται.
Ποιοι όγκοι καλούνται “καλής διαφοροποίησης”;
Τα καρκινικά κύτταρα ενός ιστού που μελετώνται από τον ιατρό παθολογοανατόμο εμφανίζουν μεγάλη ομοιότητα με τα κύτταρα του ιστού ή του οργάνου όπου αρχικά αναπτύσσονται.
Ποιοι όγκοι καλούνται “φτωχής διαφοροποίησης”;
Είναι όγκοι, των οποίων τα κύτταρα στο μικροσκόπιο εμφανίζουν πολύ μικρή ομοιότητα με τα κύτταρα του φυσιολογικού ιστού προέλευσής τους.
Ποιοι όγκοι καλούνται “αδιαφοροποίητοι”;
Σε μερικές περιπτώσεις είναι δύσκολη ή και αδύνατη η ταυτοποίηση του φυσιολογικού ιστού από τον οποίο προέρχονται τα καρκινικά κύτταρα. Ο παθολογοανατόμος, δεν είναι σε θέση στο κοινό μικροσκόπιο να διακρίνει τον ιστό ή το όργανο αρχικής δημιουργίας και ανάπτυξης του καρκίνου και επομένως η διάγνωση στηρίζεται αφενός στο χειρούργο, ο οποίος και θα βρει την επίμαχη περιοχή, αφετέρου στο εργαστηριακό γιατρό, ο οποίος με ειδικές διαγνωστικές μεθόδους θα επιχειρήσει να προσδιορίσει την εστία προέλευσης.
Βαθμός κακοήθειας όγκου
Πρόκειται για ένα σύστημα κατάταξης των όγκων ανάλογα με την εικόνα των κυττάρων στο μικροσκόπιο, που αφορά κυρίως το ρυθμό ανάπτυξης και ωρίμανσης των καρκινικών κυττάρων. Το σύστημα αυτό κατάταξης αναφέρεται στο βαθμό ανωμαλιών που εμφανίζουν τα καρκινικά κύτταρα, σε σύγκριση με τα φυσιολογικά.
Ποιοι παράγοντες προσδιορίζουν το βαθμό κακοήθειας ενός όγκου;
Τρεις είναι οι παράγοντες που προσδιορίζουν τον βαθμό κακοήθειας:
1.Ο καθορισμός της ταχύτητας διπλασιασμού των κυττάρων: είναι η εύρεση του αριθμού των κυτταρικών διαιρέσεων στη μονάδα του χρόνου
2.Ο βαθμός διαφοροποίησης: πόσο μοιάζει ο όγκος με τον ιστό προέλευσής του
3.Ο πυρηνικός και κυτταρικός πολυμορφισμός: είναι οι ποικιλομορφίες στο σχήμα, το μέγεθος και τη χρώση του πυρήνα, καθώς και η εμφάνιση ανωμάλου σχήματος καρκινικών κυττάρων.
