Η Μάχη στον Φαρδύκαμπο Σιάτιστας . Η απαρχή. Η συνεισφορά των Χρήστου Φιλίππου (Φιλιππάκου) και Μανώλη Δαμουλάκη, σ’ ένα Πανευρωπαϊκό γεγονός- Γράφει ο Ηλίας Χασιώτης  Ιστορικός Ερευνητής Δυτικής Μακεδονίας

Είναι γενικά παραδεκτό, ότι το σαμποτάζ-ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοπόταμου κοντά στην Λαμία, την νύκτα της 25/26 Νοεμβρίου του 1942, η τριήμερη μάχη του Φαρδύκαμπου στην Σιάτιστα 3-6 Μαρτίου 1943 και το χτύπημα του Γερμανικού τρένου στην Βεύη Φλώρινας από μαθητές του τότε εξατάξιου Γυμνασίου στις 21 Μαΐου 1943 είχαν εθνικό-ενωτικό χαρακτήρα, απετέλεσαν γεγονότα με πανεθνική και πανευρωπαϊκή σημασία και συνετέλεσαν στην εξύψωση του ηθικού των καταπτοημένων ευρωπαϊκών λαών, μέσω του Ραδιοφωνικού Σταθμού B.B.C. Λονδίνου.

Σοβαροί ιστορικοί μελετητές, Καρασάββας Δημ., Καρύκας Π., Αβτζιγιάννης κ.λ.π., καθώς και καπετάνιοι της Αντίστασης, όπως οι Κυρατζόπουλος Δημ. (Φωτεινός), Γκανάτσιος Βασίλης (Χείμαρρος), Παπαϊωάννου Αλεξ., λένε ότι «η μάχη στον Φαρδύκαμπο, ήταν νίκη που μπροστά της επισκιάζεται και μένει πολύ πίσω ο Γοργοπόταμος, ο οποίος δεν ήταν τίποτα άλλο παρά ένα σαμποτάζ, που δεν είχε καμία επίπτωση στην τροφοδοσία των Γερμανοϊταλών στην Βόρεια Αφρική, γιατί η μάχη στο Ελ-Αλαμέιν είχε ήδη λήξει νικηφόρα για τους συμμάχους στις 4-5 Νοεμβρίου 1942. Αντίθετα, ο Φαρδύκαμπος ήταν μάχη και νίκη εκ παρατάξεως, τριήμερη μάχη σε ανοικτό πεδίο με άνισους όρους, κατά την οποία πιάσθηκε αιχμάλωτο από αντάρτες ένα ολόκληρο ΙΤΑΛΙΚΟ ΤΑΓΜΑ, γεγονός που δεν συνέβη πουθενά στην Ευρώπη. Ο φίλος ιστορικός Παπαδημητρίου Χρ. ονομάζει την νίκη στον Φαρδύκαμπο Παλλαϊκή Εξέγερση, σπάνιο και πρωτοφανές φαινόμενο πατριωτικής έξαρσης».

Α. ΤΕΚΜΗΡΙΑ-ΑΠΑΡΧΗΣ ΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ. Ο ΠΡΟΪΣΤΑΜΕΝΟΣ ΚΑΙ ΥΠΑΛΛΗΛΟΙ ΤΟΥ ΤΑΧΥΔΡΟΜΕΙΟΥ-ΤΗΛΕΓΡΑΦΕΙΟΥ ΑΜΥΝΤΑΙΟΥ (Τ.Τ.Τ.)

1. Ο Καπετάνιος της Αντίστασης Γκανάτσιος Βασίλης(Χείμαρρος), γράφει «στις αρχές του 1943 το Ιταλικό Τάγμα που είχε έδρα του τα Γρεβενά δυνάμεως περίπου 1000 ανδρών βρίσκονταν σε δύσκολη θέση από απόψεως εφοδιασμού. Στην Καστοριά ετοιμάζονταν εφοδιοπομπή 10 αυτοκινήτων με τρόφιμα και πυρομαχικά. Στις 3-3-1943 από το Αμύνταιο μεταδίδεται τηλεφωνικώς, ότι σκοπός των Ιταλών είναι να πάνε και στην Σιάτιστα…μέσω Αμυνταίου».
2. Ο Αλέξανδρος Ρόσιος(Καπετάν Υψηλάντης) γράφει, «ήταν 3 Μάρτη 1943, ήλθε ένα παιδί στην τάξη, όπου έκανα μάθημα στο Γυμνάσιο και με ειδοποίησε να πάω στο τηλεγραφείο. Παρακάλεσα τα παιδιά να μη θορυβούν ώσπου να επιστρέψω…πληροφορία από το Αμύνταιο από τον Τριατατικό Γεώργιο Στεργίου, που μας διαβιβάσθηκε μέσω Κοζάνης, έλεγε ότι ένας Ιταλικός λόχος με 10 αυτοκίνητα κινείται μέσω Κοζάνης προς Σιάτιστα…».
3. Λιτός στον λόγο του, ο υποστράτηγος ε.α. Βήττος Χρ. γράφει «στις 3 Μαρτίου 1943 η οργάνωση ΕΑΜ Σιάτιστας πληροφορήθηκε τηλεφωνικά από υπαλλήλους του τηλεγραφείου Αμυνταίου, ότι φάλαγγα 10 αυτοκινήτων..».
4. Ο Μάνιος Παναγ. Διευθυντής Βιβλιοθήκης Σιατίστης, στην ομιλία του το 2004 στην επέτειο της μάχης του Φαρδύκαμπου λέγει, «οι Τριατατικοί μας (Σιατιστινοί) που υπηρετούσαν στο Αμύνταιο, μυημένοι στην Εθνική Αντίσταση, Γιώργης Στεργίου και Ιωάννης Μάλαμας πήραν την πληροφορία…».
5. Ο πάντοτε γλαφυρός, προικισμένος με χιούμορ επιχειρηματίας αείμνηστος Χρήστος Φιλίππου(Φιλιππάκος), που έδρασε στο Βίτσι και Βόϊο με το ψευδώνυμο Βάνιας διηγείται στον γράφοντα «οργανώθηκα στο ΕΑΜ το καλοκαίρι του 1941. Τότε με εντολή του θρυλικού γραμματέα του ΕΑΜ Θανάση Χατζή οι Σιέμπης Αλεξ. και Χαραλαμπίδης Χαρ. (Αθάνατος) κάνανε οργάνωση στην Φλώρινα και εγώ με τους Βακαλόπουλο Παναγ. και Γεωργίου Γιάννη οργάνωση στο Αμύνταιο. Εγώ τότε διατηρούσα παντοπωλείο-ποτοπωλείο κοντά στον σιδηροδρομικό σταθμό. Το πρωί στις 3 Μαρτίου ήλθαν στο μαγαζί οι επιστρατευμένοι Ιταλοί οδηγοί στρατιωτικών αυτοκινήτων του λόχου μεταφορών Αλφρέδος, Γιοβάνης και Βενιαμίν, που συχνά έρχονταν στο ποτοπωλείο. Συζητώντας ανέφεραν ότι με δέκα Γερμανικά αυτοκίνητα, μετέφεραν για Γρεβενά πολεμικό υλικό από την Καστοριά και τρόφιμα από την περιφέρεια Αμυνταίου. Τα αυτοκίνητα συνόδευε ένας λόχος από Ιταλούς στρατιώτες. Αμέσως μετέφερα την πληροφορία στο Ταχυδρομείο-Τηλεγραφείο, που τότε στεγάζονταν στο ισόγειο του αρχοντικού της οικογένειας του ιατρού Τουλίκα στην πλατεία αγοράς του Αμυνταίου στους οργανωμένους στην αντίσταση φίλους μου υπαλλήλους Γεώργιο Στεργίου και Ιωάννη Μάλαμα, που κατάγονταν από την Σιάτιστα».
6. Ο γράφων ευτύχησε να είναι ο κυριότερος συνεργάτης του γνωστού και πέραν των ελληνικών ορίων σκηνοθέτη Χρήστου Σκούρα κατά το γύρισμα του ντοκιμαντέρ «Κρίνα Στο Χιόνι» που αφορά εγκλήματα των Γερμανικών Αρχών Κατοχής στο Νομό της Φλώρινας. Για τις ανάγκες του ντοκυμαντέρ πήραμε συνέντευξη τριών ωρών από τον αείμνηστο επί εννέα φορές βουλευτή Φλωρίνης Δημοσθένη Θεοχαρίδη, ο οποίος σε ηλικία 102 ετών, με πνευματική διαύγεια εφήβου μας είπε: «εγώ στα 1941-1944 ήμουν ο εκπρόσωπος του Αγροτικού Κόμματος στο ΕΑΜ Νομού Φλώρινας. Είχα φίλο και ήμουνα σε στενή επαφή με τον Μανώλη Δαμουλάκη, ο οποίος ως προϊστάμενος του τότε Ταχυδρομείου-Τηλεγραφείου Αμυνταίου μου προσέφερε πολύτιμες υπηρεσίες με τους υπαλλήλους του. Ο Μανώλης Δαμουλάκης Κρητικός στην καταγωγή, είχε παντρευτεί την εκπαιδευτικό Φρόσω Κωτσοπούλου».

Β. Η ΤΡΙΗΜΕΡΗ ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΦΑΡΔΥΚΑΜΠΟΥ

1. Η ΕΝΕΔΡΑ . Το βράδυ της ίδιας ημέρας 3-3-1943, όταν ήλθε το μήνυμα από το Αμύνταιο, ο τότε φιλόλογος και έφεδρος Ανθυπολοχαγός Ρόσιος Αλεξ. (Υψηλάντης) μέλος του ΕΛΑΣ, ο έφεδρος Ανθυπολοχαγός Χαρισιάδης Δημ. (Καραϊσκάκης) και ο ομώνυμος Ανθυπολοχαγός Κατσόγιαννος Στέλιος με τους άνδρες τους, πιάνουν θέσεις στο γεφύρι της Μπότσικας στον δρόμο που πάει στην Σιάτιστα, αλλά οι Ιταλοί δεν εμφανίζονται, γιατί διανυκτέρευσαν στην Κοζάνη.
2. Η ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΒΙΓΛΑΣ 4-3-1943. Ανάμεσα στις Νότιες υπώρειες του όρους Σινιάτσικο (Άσκιο) και Βόρειες του Βούρινου (Βέντζια) σχηματίζονται τα στενά Μπογάζι (Μπάρα) στον δρόμο προς Γρεβενά. Εδώ στην θέση ΒΙΓΛΑ μετακινούνται ξημερώματα οι δικοί μας και στις 8 το πρωί εμφανίζονται στον ορίζοντα, στην στενωπό οι Ιταλοί. Ακολουθεί σκληρή μάχη σώμα με σώμα που κράτησε 3 ώρες. Τελικά αιχμαλωτίζονται 132 Ιταλοί στρατιώτες μαζί και ο ανθέλληνας Αυρήλιος, φρούραρχος Νεάπολης, που τουφεκίσθηκε αυθημερόν. Το τελευταίο όχημα της φάλαγγας, που ήταν έξω από τον κλοιό της ενέδρας, έκανε στροφή επί τόπου, επέστρεφε στην Κοζάνη και από εκεί ενημέρωσε το Σύνταγμα Καστοριάς και το τάγμα Γρεβενών.

Πολύτιμα λάφυρα : Δυο βαριά πολυβόλα, σφαίρες και χειροβομβίδες.

Αυθημερόν κατά τις 2 το μεσημέρι ξεκινά από τα Γρεβενά ένα Ιταλικό τάγμα με τρία πυροβόλα, πολυβόλα, όλμους και 650 άνδρες κατά της Σιάτιστας,  στρατοπεδεύει πριν την γέφυρα του Αλιάκμονα και προετοιμάζεται πυρετωδώς για την σύγκρουση της επόμενης ημέρας.

3. Η ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΦΑΡΔΥΚΑΜΠΟΥ 5-3-1943. Από ελληνικής πλευράς, από τα μεσάνυχτα, αρχηγός των δυνάμεων ο σε τιμητική αποστρατεία ταγματάρχης Κοντονάσης Ιωάννης, με βοηθούς τον μόνιμο υπολοχαγό Μπουλογιάννη Κοσμά της ΠΑΟ και τον ΕΛΑσίτη έφεδρο υπολοχαγό Κυρατζόπουλο Δημ.(Φωτεινό) εγκατέστησαν Σταθμό Διοίκησης στην Ιερά Μονή Κοιμήσεως Θεοτόκου στο Μικρόκαστρο, όπου υπήρχε τηλέφωνο και μπορούσε να επικοινωνήσει με Νεάπολη-Τσοτύλι-Γρεβενά-Σιάτιστα. Αποδέκτες του καλέσματος εκατοντάδες. Καταφθάνουν στον Φαρδύκαμπο η ομάδα Τασσιανόπουλου Δημ.-Γκανάτσιου Βασίλη(Χείμαρρου) από τα Γρεβενά με 40 άνδρες και 50 εφεδροελασίτες, από το Βούρινο (Βέντζια) το συγκρότημα Ζυγούρα Δημ. (Παλαιολόγου), από το Βόϊο, η ομάδα ΑΣΤΡΑΠΗ του Θεοχαρόπουλου Νικ. (Σκοτίδα), από την Νεάπολη η Διμοιρία του 28^ου Σ.Π. με τον Κώστα Παπαναστασίου (ΑΡΗ), από Βορρά η ομάδα Παπαγιαννόπουλου-Ευαγγελόπουλου και από Ανατολικά οι Σιατιστινοί και άνδρες του 16^ου Συντάγματος Βερμίου. Πραγματικός Παλλαϊκός Ξεσηκωμός μας διηγείται σε συνέντευξη στην Βιβλιοθήκη στην Τούμπα Θεσσαλονίκης ο Γκανάτσιος Βασίλης, από παντού κατέφθασαν ενισχύσεις. Τελικά στις 6 Μαρτίου 1943, ΠΙΑΣΤΗΚΕ ΑΙΧΜΑΛΩΤΟ ΟΛΟΚΛΗΡΟ ΤΟ ΙΤΑΛΙΚΟ ΤΑΓΜΑ ΓΡΕΒΕΝΩΝ ΣΤΟΝ ΦΑΡΔΥΚΑΜΠΟ 4 χιλιόμετρα Νοτιοδυτικά της Σιάτιστας.

Γ. ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Εκπληκτική περιγραφή της μάχης, πέραν των αναγραφομένων στην γνωστή βιβλιογραφία (10), έχουμε από τον Καρασάββα Ιορδάνη, πατέρα του φίλου συγγραφέα-εκδότη Καρασάββα Δημήτρη και τον Παπαναστασίου Κώστα (ΑΡΗ) γιό του ιερέα Παπαπέτρου της Κέλλης ανθυπολοχαγού στον λόχο του περίφημου Γιώργη Γιαννούλη. Ο  αντάρτης τότε και αργότερα συμβολαιογράφος και συγγραφέας Σιδηρόπουλος Νίκος στο βιβλίο του Μέρες Κατοχής, που από τον αείμνηστο φιλόλογο Καργάκο Σαράντη χαρακτηρίζεται ως βιβλίο μνήμης, αναφέρει τον Καρασάββα ως τον νεαρότερο αντάρτη του Βερμίου. Ο Παπαναστασίου Κώστας (ΑΡΗΣ) έχει δώσει στον γράφοντα δακτυλόγραφο Ημερολόγιο με τίτλο «Το Αντάρτικο στην Δυτική Μακεδονία», όπου κλείνει την Μάχη του Φαρδύκαμπου με τα παρακάτω λόγια: Πιάστηκε αιχμάλωτο τελικά ολόκληρο το Ιταλικό τάγμα Γρεβενών γεγονός που η λαϊκή μούσα το έκανε τραγούδι που ακούγεται ακόμα και σήμερα στα Μακεδονικά Βουνά «και εξακόσιοι τρεις Ιταλοί πιάσθηκαν παρευθύς και τράβα στο Ζουμπάνι (Πεντάλοφο) να τους δεις». Το γεγονός αυτό μεταδόθηκε τον Μάρτιο του 1943, από το Αγγλικό Β.Β.C. και τα συμμαχικά ραδιόφωνα και διαλαλήθηκε η νίκη σε όλους τους σκλαβωμένους λαούς της Ευρώπης, ως παράδειγμα αρετής και αγώνα κατά του κατακτητή.

Υ.Γ. Ιδιαίτερες  ευχαριστίες οφείλονται στον θεολόγο Γεώργιο Τρυφωνόπουλο,  του οποίου ο παππούς Γεώργιος Τρυφωνόπουλος (Τζόνες) ήταν στενός φίλος του συμπαθέστατου Χρήστου Φιλίππου (Φιλιππάκο).