Μια νέα πραγματικότητα αναδύεται σταδιακά στην περιοχή της Δυτικής Μακεδονίας, που αποτέλεσε για δεκαετίες ένα από τα βασικότερα ηλεκτροπαραγωγικά κέντρα της χώρας. Μια περιοχή πλούσια σε κοιτάσματα λιγνίτη, που έδωσε ενέργεια, φως, θέρμανση όχι μόνο στους κατοίκους της, αλλά σε ολόκληρη την Ελλάδα. Οι εποχές όμως αλλάζουν και ο λιγνίτης, που εκτός από τα θετικά του έχει και πολλά αρνητικά, με κυριότερο τη ρύπανση και επιβάρυνση του περιβάλλοντος, έχει πλέον τεθεί στο περιθώριο του ενεργειακού μείγματος, με το φυσικό αέριο και τις ΑΠΕ να έχουν πάρει τη θέση του ως κυρίαρχες πηγές.
Μια μεγάλη ιστορία
Η καθοριστική συμβολή του ωστόσο στον εξηλεκτρισμό και την ανάπτυξη της χώρας δεν μπορεί να διαγραφεί. Λίγα μόλις χρόνια μετά την ίδρυση της Δημόσιας Επιχείρησης Ηλεκτρισμού (ΔΕΗ) τον Αύγουστο του 1950, είχε καταστεί αναγκαία η αξιοποίηση των λιγνιτοφόρων κοιτασμάτων λόγω της αύξησης της τιμής του πετρελαίου. Η συστηματική εκμετάλλευσή τους άρχισε το 1951 από το υπόγειο Ορυχείο Αλιβερίου, επεκτάθηκε το 1955 στο λεκανοπέδιο της Πτολεμαΐδας και το 1969 στη λεκάνη της Μεγαλόπολης. Ηδη από το τέλος της δεκαετίας του ’60, πάνω από το 95% του πληθυσμού είχε ηλεκτροδοτηθεί με ηλεκτρική ενέργεια που παραγόταν κατά 80% από εγχώριους πόρους και κυρίως από λιγνίτη, ο οποίος δικαίως αναδείχθηκε σε «εθνικό καύσιμο».
Σύμφωνα με τα στοιχεία της ΔΕΗ, μέχρι το 2010, για 60 χρόνια, παρήχθησαν 1,7 δισεκατομμύρια τόνοι λιγνίτη, που ισοδυναμούν με περίπου 215 εκατομμύρια τόνους πετρελαίου, τροφοδοτώντας 21 ηλεκτροπαραγωγικές μονάδες εγκατεστημένης ισχύος 5.287 MW, ενώ εξοικονομήθηκε συνάλλαγμα 82 δισ. ευρώ (σε τιμές 2010). Παράλληλα, η λιγνιτική δραστηριότητα συντήρησε 15.000 θέσεις εργασίας.
Κεντρικό ρόλο στο όλο εγχείρημα διαδραμάτισε το Λιγνιτικό Κέντρο Δυτικής Μακεδονίας, που περιλάμβανε τα λιγνιτωρυχεία Κύριου Πεδίου, Καρδιάς, Νότιου Πεδίου και Αμυνταίου, στα οποία κυριαρχούσαν τα τεράστια μηχανήματα έργου, όπως οι καδοφόροι εκσκαφείς διαφορετικής δυναμικότητας, οι αποθέτες υλικών και εκατοντάδες φορτωτές, μπουλντόζες, φορτηγά κ.ά. Αρκεί να αναφερθεί ότι από μόνο του το λιγνιτωρυχείο Νότιου Πεδίου ήταν το μεγαλύτερο της Νότιας Ευρώπης, καταλαμβάνοντας έκταση 72.000 στρεμμάτων, το οποίο με 50.000 τόνους ημερησίως «κινούσε» τις πέντε μονάδες του Ατμοηλεκτρικού Σταθμού (ΑΗΣ) του Αγίου Δημητρίου.
Η αλλαγή σελίδας
Την τελευταία 15ετία, με φανερά τα σημάδια της κλιματικής αλλαγής, η πλάστιγγα άρχισε να γέρνει προς άλλες ενεργειακές πηγές. Με την είσοδο του φυσικού αερίου και των ΑΠΕ στην ηλεκτροπαραγωγή, την εφαρμογή της αγοράς δικαιωμάτων εκπομπών CO₂, καθώς και τις περιβαλλοντικές υποχρεώσεις από την ευρωπαϊκή και εθνική νομοθεσία, ο ρόλος του λιγνίτη μειώθηκε σταδιακά, οδηγώντας τελικά στη στρατηγική προτεραιότητα της απολιγνιτοποίησης. Ενα πολύπλευρο και απαιτητικό εγχείρημα εθνικής σημασίας και τεραστίων διαστάσεων, με το οποίο η Ελλάδα κατέχει πρωτοπόρα θέση εντός της Ε.Ε. Προς αυτή την κατεύθυνση η πρόκληση ήταν διπλή.
Αφενός ο σχεδιασμός και η εφαρμογή συγκεκριμένης πολιτικής για τη μετάβαση των λιγνιτικών περιοχών στην επόμενη μέρα, κάτι ιδιαίτερα δύσκολο δεδομένου ότι για τις περιοχές αυτές -και κυρίως τη Δ. Μακεδονία- η ανάπτυξη και η απασχόληση για δεκαετίες ολόκληρες συνδέθηκε με τη λιγνιτική δραστηριότητα. Αφετέρου ο μετασχηματισμός της ίδιας της ΔΕΗ που είχε δομήσει όλο σχεδόν το παραγωγικό της οικοδόμημα στις λιγνιτικές μονάδες.
Ετσι, το 2021 ιδρύθηκε η πλήρως ελεγχόμενη από το Δημόσιο Μετάβαση ΜΑΕ, η οποία δραστηριοποιείται στον τομέα της δίκαιης αναπτυξιακής μετάβασης και της αξιοποίησης αποκατεστημένων γαιών με αντικείμενο την παραλαβή και αξιοποίηση των εδαφών που προηγουμένως αποτελούσαν απαλλοτριωμένες από τη ΔΕΗ εκτάσεις. Σκοπός του εν λόγω φορέα είναι, μεταξύ άλλων, η διαφοροποίηση της παραγωγικής βάσης των πρώην λιγνιτικών περιοχών, η αναβάθμιση και αξιοποίηση των εδαφών, τα οποία περιλαμβάνονται στις Ζώνες Απολιγνιτοποίησης, ο ανασχεδιασμός των επιχειρηματικών προοπτικών ανάπτυξής τους, η προσέλκυση, υποστήριξη και προώθηση επενδύσεων και επενδυτικών συνεργασιών, η εκτέλεση και διαχείριση έργων υποδομής και ανάπτυξης κ.ά.
Σε ενημερωτική ημερίδα της Μετάβαση ΜΑΕ, που έγινε στις 4 Μαρτίου στην Κοζάνη για την πρόοδο της Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης και τις νέες προοπτικές αξιοποίησης των εκτάσεων στις λιγνιτικές περιοχές, ο αρμόδιος αναπληρωτής υπουργός Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών Νίκος Παπαθανάσης ανακοίνωσε ότι αναμένεται η ενεργοποίηση νέου προγράμματος ενίσχυσης για πολύ μικρές επιχειρήσεις, καθώς και ότι θα επαναληφθούν προσκλήσεις χρηματοδότησης για μικρές, μεσαίες και μεγάλες επιχειρήσεις με στόχο την ενίσχυση του επενδυτικού ενδιαφέροντος στη Δυτική Μακεδονία.
Από την πλευρά της, η διευθύνουσα σύμβουλος της Μετάβαση Δέσποινα Γκαράνη παρουσίασε τη στρατηγική της εταιρείας για τη Δυτική Μακεδονία, υπογραμμίζοντας ότι η περιοχή βρίσκεται πλέον στο επίκεντρο της εθνικής πολιτικής για καθαρή ενέργεια και βιώσιμη ανάπτυξη. Ακόμη, αναφέρθηκε στα στοιχεία για τις διαθέσιμες εκτάσεις καθώς η Μετάβαση διαχειρίζεται συνολικά περίπου 97.000 στρέμματα, εκ των οποίων περισσότερα από 50.000 βρίσκονται στη Δυτική Μακεδονία. Οπως τόνισε, ήδη έχουν δημοσιευτεί τέσσερις ανοιχτές προσκλήσεις μίσθωσης -τρεις στην Πτολεμαΐδα και μία στο Αμύνταιο- με στόχο την προσέλκυση επενδυτών που επιθυμούν να αναπτύξουν παραγωγικές δραστηριότητες. Ο τελικός σχεδιασμός αξιοποίησης θα καθοριστεί από τα Ειδικά Πολεοδομικά Σχέδια που βρίσκονται σε εξέλιξη και θα προσδιορίσουν τις χρήσεις γης και τις δραστηριότητες που μπορούν να αναπτυχθούν σε κάθε περιοχή.
Στις επιτρεπόμενες χρήσεις περιλαμβάνονται ενεργειακές δραστηριότητες, αγροτική παραγωγή, βιομηχανικές μονάδες και άλλες οικονομικές δραστηριότητες, με στόχο τη δημιουργία ενός νέου παραγωγικού οικοσυστήματος για τη μεταλιγνιτική περίοδο. Στην εκδήλωση παρουσιάστηκαν επίσης τα διαθέσιμα χρηματοδοτικά εργαλεία της Ελληνικής Αναπτυξιακής Τράπεζας, τα οποία μπορούν να υποστηρίξουν νέες επιχειρηματικές πρωτοβουλίες και επενδύσεις στις περιοχές μετάβασης.
Πράσινη ενέργεια και data centers
Παράλληλα, τα τελευταία χρόνια βρίσκεται σε εξέλιξη ο μετασχηματισμός του Ομίλου ΔΕΗ, που βασίζεται στη δημιουργία ενός καθαρού και ευέλικτου χαρτοφυλακίου παραγωγής μέσω επενδύσεων σε Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ) και της απ-ανθρακοποίησης, με την απόσυρση των λιγνιτικών μονάδων έως το τέλος του 2026. Ο μετασχηματισμός σηματοδοτεί, μεταξύ άλλων, την αναβάθμιση της Δυτικής Μακεδονίας σε κόμβο πράσινης ενέργειας και υψηλής τεχνολογίας. Στο πλαίσιο αυτό, αξίζει να αναφερθεί ότι τον Μάιο του 2021 η ΔΕΗ προχώρησε στην οριστική διακοπή λειτουργίας του ΑΗΣ Καρδιάς Κοζάνης, του παλαιότερου (μετά τον ΑΗΣ Πτολεμαΐδας) λιγνιτικού εργοστασίου της. Ακόμη, τον περασμένο φθινόπωρο υποβλήθηκε το επίσημο αίτημα της ΔΕΗ για τη μετατροπή της τελευταίας και πιο σύγχρονης λιγνιτικής μονάδας, της «Πτολεμαΐδα V», σε μονάδα φυσικού αερίου. Ειδικότερα, η μετατροπή της «Πτολεμαΐδα V» σε μονάδα φυσικού αερίου ισχύος 440 MW θα ξεκινήσει εντός του 2026.
Την ίδια ώρα, με ταχείς ρυθμούς και εντός χρονοδιαγραμμάτων προχωρούν στη Δυτική Μακεδονία τα έργα ΑΠΕ της ΔΕΗ, πυρήνας των οποίων είναι οι περιοχές γύρω από τους ΑΗΣ Πτολεμαΐδας, Καρδιάς, Αγίου Δημητρίου και Αμυνταίου. Με την ολοκλήρωσή τους, τα φωτοβολταϊκά clusters της περιοχής -τα μεγαλύτερα σε ολόκληρη την Ευρώπη- θα παράγουν σχεδόν 3.150 GWh ηλεκτρικής ενέργειας, ποσότητα που αντιστοιχεί σε περισσότερο από το 6% της ετήσιας κατανάλωσης ενέργειας σε ολόκληρη την ηπειρωτική Ελλάδα.
Συγκεκριμένα, αξιοποιώντας τις εκτάσεις των παλιών λιγνιτωρυχείων των ΑΗΣ Πτολεμαΐδας, Καρδιάς και Αγίου Δημητρίου, εγκαθίστανται φωτοβολταϊκοί σταθμοί συνολικής ισχύος 1.190 MW, η κατασκευή του μεγαλύτερου μέρους των οποίων έχει ήδη ολοκληρωθεί, ενώ κάποια έργα βρίσκονται ήδη σε λειτουργία. Με την πλήρη αποπεράτωσή τους η ΔΕΗ θα παράγει μόνο από τους σταθμούς αυτούς περίπου 1.800 GWhe ετησίως, πράσινη ενέργεια ικανή να καλύψει τις ανάγκες σχεδόν 450.000 νοικοκυριών, αποτρέποντας ταυτόχρονα την έκλυση 900.000 tn CO₂ στην ατμόσφαιρα. Σε αυτούς τους σταθμούς περιλαμβάνεται και η ναυαρχίδα του αναπτυξιακού προγράμματος της εταιρείας με το φωτοβολταϊκό πάρκο ισχύος 550 MW. Επιπλέον, σε συνεργασία με τη γερμανική RWE AG, προχωρά η κατασκευή των φωτοβολταϊκών σταθμών ισχύος 940 MW στην περιοχή του Αμυνταίου, πλησίον του ΑΗΣ Αμυνταίου, που με την ολοκλήρωσή τους θα παράγουν περίπου 1.350 GWh ετησίως, καλύπτοντας τις ανάγκες περισσότερων από 300.000 νοικοκυριών, αλλά και αποτρέποντας την έκλυση σχεδόν 675.000 tn CO₂.
Σημαντική θέση στο επενδυτικό πλάνο της ΔΕΗ Ανανεώσιμες κατέχουν τα έργα αποθήκευσης ενέργειας, με την εγκατάσταση αρχικά δύο σταθμών μπαταριών (BESS) σε Πτολεμαΐδα (περιοχή ΑΗΣ Καρδιάς) και Μελίτη, συνολικής εγκατεστημένης ισχύος 98 MW και χωρητικότητας 196 MWh. Η συμβολή τους θα είναι κρίσιμη για τη βέλτιστη χρήση των φωτοβολταϊκών σταθμών, επιτρέποντας την αποθήκευση ενέργειας κατά τις ώρες όπου καταγράφεται πλεόνασμα παραγωγής και την απόδοσή της μετά τη δύση του ήλιου όταν παρατηρείται έλλειμμα παραγωγής, ενισχύοντας παράλληλα την ευστάθεια του συστήματος.
Η ΔΕΗ έχει ανακοινώσει ότι θα επενδύσει στην περιοχή περίπου 940 εκατ. ευρώ για έργα αποθήκευσης ενέργειας 860 MW, που θα δημιουργήσουν πάνω από 1.300 θέσεις εργασίας κατά την κατασκευή και εκατοντάδες κατά τη λειτουργία. Μεταξύ αυτών ξεχωρίζουν τα δύο αντλησιοταμιευτικά projects: στο ορυχείο Καρδιάς, με δυναμικότητα παραγωγής 320 MW για 8 ώρες, και στο ορυχείο Νοτίου Πεδίου με δυναμικότητα παραγωγής 240 MW για 12 ώρες. Περαιτέρω, προγραμματίζονται και νέες μονάδες αποθήκευσης με μπαταρίες συνολικής εγκατεστημένης ισχύος 300 MW.
Πέραν της μετατροπής της λιγνιτικής περιοχής σε κέντρο παραγωγής πράσινης ενέργειας, στο επίκεντρο της στρατηγικής της ΔΕΗ βρίσκεται η δημιουργία ενός AI giga factory στη Δυτική Μακεδονία, project που εντάσσεται στο ευρύτερο σχέδιο μετασχηματισμού της περιοχής σε ισχυρό κόμβο ψηφιακών υποδομών και εφαρμογών Τεχνητής Νοημοσύνης. Στο πλαίσιο αυτό, εδώ και μήνες είναι σε εξέλιξη διεργασίες σε διάφορα επίπεδα.
Υπενθυμίζεται ότι τον Φεβρουάριο το θέμα συζητήθηκε κατά τη συνάντηση του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη με τον διευθυντή του Γραφείου Επιστήμης και Τεχνολογικής Πολιτικής του Λευκού Οίκου Μάικλ Κράτσιος στο περιθώριο του AI Impact Summit στο Νέο Δελχί.
Η ΔΕΗ εξάλλου έχει ανακοινώσει την προοπτική για το στήσιμο κέντρου δεδομένων αρχικά 300 MW, με δυνατότητα κλιμάκωσης ακόμη και προς το 1 GW. Πρόκειται για επένδυση εκτιμώμενου ύψους 2,3 δισ. ευρώ, η οποία, σύμφωνα με πληροφορίες, έχει προσελκύσει το ενδιαφέρον από «βαριά ονόματα» της διεθνούς αγοράς που δραστηριοποιούνται στο πεδίο των data centers και των υπηρεσιών cloud μεγάλης κλίμακας. Αν και δεν έχουν δημοσιοποιηθεί συγκεκριμένες εταιρείες, εκτιμάται ότι συνομιλίες γίνονται με κάποιους από τους λεγόμενους hyperscalers.
Τέτοιοι πολυεθνικοί παίκτες είναι όμιλοι όπως οι Google, Meta (Facebook), OpenAI, Amazon, Microsoft, Oracle κ.ά. Σύμφωνα με τον αρχικό σχεδιασμό, προβλέπεται η ανάπτυξη κτιριακών εγκαταστάσεων επιφάνειας τουλάχιστον 50.000 τ.μ. στον χώρο όπου λειτουργούσε ο ΑΗΣ Αγίου Δημητρίου. Πάντως, οι συζητήσεις φέρεται να έχουν ξεφύγει πλέον από το διερευνητικό επίπεδο και να έχουν προχωρήσει στην εξέταση ειδικότερων παραμέτρων, όπως η διαθεσιμότητα των κατάλληλων υλικών και εξοπλισμού στην ελληνική αγορά, κάτι που δείχνει έμπρακτο ενδιαφέρον από πλευράς των τεχνολογικών κολοσσών. Τέτοια mega projects βέβαια χρειάζονται και τον απαιτούμενο χρόνο ωρίμανσης, αλλά με βάση όσα έχουν γίνει γνωστά, ο στόχος είναι να οριστικοποιηθεί το πλάνο έως τα τέλη του 2026.
Το στίγμα σχετικά με το γιγαντιαίο εγχείρημα μετασχηματισμού που προωθεί η ΔΕΗ στην περιοχή της Δυτικής Μακεδονίας είχε δώσει πρόσφατα, μιλώντας στο οικονομικό φόρουμ του Νταβός, ο επικεφαλής της Επιχείρησης Γιώργος Στάσσης. Οπως είχε τονίσει, μεταξύ άλλων, το data center, το οποίο η ΔΕΗ είναι έτοιμη να ξεκινήσει να κατασκευάζει μόλις συμφωνήσει με τους hyperscalers που θα το χρησιμοποιούν, θα είναι από τα μεγαλύτερα στην Ευρώπη και θα μεταμορφώσει τον χαρακτήρα της περιοχής δίνοντας νέα πνοή ανάπτυξης, καθώς γύρω του θα δημιουργηθεί ένα οικοσύστημα τεχνολογίας. Διευκρίνισε ακόμη ότι η παροχή ενέργειας στην εν λόγω υποδομή θα είναι ανεξάρτητη και δεν θα επιβαρύνει το ενεργειακό σύστημα της χώρας.
Πηγή: newmoney
