- Στο Μουσείο του Βατικανού στην Ρώμη της Ιταλίας ευρίσκεται στάμνος (αρσεν. ο στάμνος = η στάμνα), ερυθρόμορφου ρυθμού, ο οποίος εικονίζει την θανάτωση του Ορφέα. Ο Ορφέας ήτο μυθικός αοιδός, ποιητής και μουσικός, υιός του θεού Απόλλωνος. Οι γυναίκες που τον δολοφονούν είναι, σύμφωνα με μια παράδοση που την ακολουθεί ο Αισχύλος, Βάκχες, Βακχίδες, ιέρειες του θεού Διονύσου, αν και εδώ δεν φέρουν θύρσους.
Βλέπε Ψδ. Ερατοσθ. 24 : «Ο Ορφέας τον μεν Διόνυσον ουκ ετίμα, υφ΄ ού ήν δεδοξασμένος, τον δε Ήλιον μέγιστον των θεών ενόμιζεν, όν και Απόλλωνα προσηγόρευε. Όθεν ο Διόνυσος οργισθείς αυτώ, έπεμψε τας Βασσαρίδας, ως φησίν ο Αισχύλος, ο των τραγωδιών ποιητής, αι διέσπασαν αυτόν και τα μέλη έρριψαν…». Αι δε Μούσαι, συναγαγούσαι, έθαψαν επί τοις καλουμένοις Λειβήθροις». (= Ο Ορφέας δεν είχε σε εκτίμηση τον θεό Διόνυσο, παρόλο ότι ο Διόνυσος τον ανέδειξε και του προσέφερε δόξα. Προσέτι ο Ορφέας θεωρούσε τον Ήλιο ως μέγιστον των θεών, τον οποίο (΄Ηλιο) προσαγόρευε – επωνόμαζε- προσφωνούσε Απόλλωνα. Γι΄ αυτό ο Διόνυσος εξοργίστηκε και έστειλε τις Βασσαρίδες, οι οποίες τον σκότωσαν, τον διαμέλισαν και τα μέλη του σώματός του τα πέταξαν διασκορπίζοντας αυτά. Οι Μούσες τα περισυνέλεξαν και τα έθαψαν στα Λείβηθρα της αρχαίας ελληνικής Μακεδονίας).
Στην ελληνική μυθολογία οι Βασσαρίδες, ή Βασσάραι ήσαν νύμφες και ακόλουθοι του θεού Διονύσου, οι οποίες ταυτίζονταν με τις Μαινάδες και τις Βάκχες ή Βακχίδες. Ήσαν τροφοί και ακόλουθοι του Διονύσου. Στην αρχαία ελληνική Μακεδονία οι ακόλουθοι αυτές ονομάζονταν Μιμαλλώνες και Κλωδώνες. Στην υπόλοιπη Ελλάδα εχρησιμοποιείτο ο όρος Βασσαρίδες. Οι Βασσαρίδες κατά την διάρκεια τελετών χόρευαν έξαλλα στους ρυθμούς τυμπάνων και αυλών.
Αι Βάσσαι ήτο αρχαία τοποθεσία στην Φιγαλεία της Αρκαδίας, όπου υπήρχε ο ναός του Επικουρείου Απόλλωνα, ο οποίος ναός ήτο έργο του αρχιτέκτονα Ικτίνου, ο οποίος κατασκεύασε και τον Παρθενώνα. Τον ναό τούτο του Επικουρείου Απόλλωνος τον επεσκέφθην προ έτους, ήτοι το 2025. Ο ναός ούτος ευρίσκεται κοντά στο χωριό Βάσσες, συνδυάζει τρεις ρυθμούς (δωρικό, ιωνικό, κορινθιακό), διαθέτει εντυπωσιακή αρμονία, είναι επιβλητικός, χαρακτηρίζεται ως ο «Παρθενών» της Πελοποννήσου και ανακηρύχθηκε το έτος 1986 ως μνημείο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς. Όλες οι φωτογραφίες που κομίζω και παρουσιάζω στην παρούσα δεκάδα είναι εκ του ναού του Επικουρείου Απόλλωνος στις Μάσσες Αρκαδίας.
Τα Λείβηθρα ή Λίβηθρα ή Λείβηθρον ήσαν αρχαία ελληνική μακεδονική πόλη της Πιερίας, κοντά στον Όλυμπο, νοτιοδυτικά του Δίου (το Δίον) της Ελληνικής Μακεδονίας. Ο ποταμός Συς πλημμύρισε και κατέστρεψε την πόλη αυτή (Στράβων Θ, 410 – Παυσ. Θ, 35). Για τα Λείβηθρα και για τον τάφο του Ορφέα, καθώς και για άλλους μύθους σχετικούς με τον θάνατο του Ορφέα, βλέπε Παυσανία 9, 30, 5.
- Στο Αρχαιολογικό Μουσείο του Βερολίνου της Γερμανίας ευρίσκεται αγγείο, ερυθρόμορφου ρυθμού, των τελευταίων αρχαϊκών χρόνων, ήτοι τέλη 6ο αιώνος και αρχές 5ου αιώνος π.Χ., ήτοι 530 π.Χ.- 470 π.Χ., (Αρχαϊκή Εποχή από 750 π.Χ.-480 π.Χ.). Στην ερυθρόμορφη αγγειογραφία του υπάρχει παράσταση, σύμφωνα με την οποία ολόκληρο το σώμα του άτυχου βασιλέως των Θηβών Πενθέως φαίνεται διαμελισμένο. Ο Πενθεύς είχε αντιταχθεί στην οργιαστική λατρεία του Διονύσου και κατακρεουργήθηκε από τις Μαινάδες, ιέρειες και ακολούθους του θεού Διόνυσου. Η πρώτη από δεξιά Μαινάδα κρατάει το κεφάλι του Πενθέως και το ένα πόδι του, η Μαινάδα στο κέντρο της αγγειογραφίας κρατάει τον κορμό του σώματος του Πενθέως και το ένα χέρι του και η τρίτη Μαινάδα αριστερά στην ίδια αγγειογραφία κρατάει το άλλο χέρι του Πενθέως και το άλλο πόδι του.
- Στο Μουσείο του Παλέρμο της Ιταλίας ευρίσκεται κρατήρας του ζωγράφου Πανός (470 π.Χ.), στον οποίο εικονίζεται σκηνή κώμου, γλεντιού. Αυλητής παίζει τον αυλό του. Ο θεός Διόνυσος, γυμνός, χορεύει κρατώντας σκύφο στο αριστερό του χέρι και έχοντας στον ώμο του αριστερού του χεριού τον χιτώνα του. Ανάμεσα στον αυλητή και τον Διόνυσο εικονίζεται κύων, σκύλος, που παρακολουθεί τον Διόνυσο ορχούμενο, χορεύοντα.
- Στο Αρχαιολογικό Μουσείο του Μονάχου της Γερμανίας ευρίσκεται αρχαία ελληνική κύλιξ του 6ου αιώνος π.Χ., 600 π.Χ.-500 π.Χ., Στο εσωτερικό της κύλικος τούτης ο αγγειογράφος Εξηκίας απεικονίζει τον θεό Διόνυσο μόνο επάνω σε καράβι. Η εικόνα φαίνεται εμπνευσμένη από τον ομηρικό ύμνο, δηλαδή από την Οδύσσεια του Ομήρου. Ο ιστός, το κατάρτι του καραβιού φέρει από την βάση του στο πλοίο κλάδους αμπέλου ελισσόμενους πέριξ αυτού (του ιστού) και φορτωμένους με βότρυς, τσαμπιά και φύλλα αμπέλου. Οι κλάδοι αυτοί αμπέλου με βότρυς και φύλλα καλύπτουν τον ουρανό του πλοίου ως αλεξιβρόχιο ή αλεξήλιο, δηλ. ως ομπρέλα. Ο ίδιος ο θεός Διόνυσος φέρει εις την κεφαλήν του βασιλικό διάδημα βασιλικό στέφο, στέφανο. Πέριξ του καραβιού εικονίζεται πλήθος δελφινιών. Τα δελφίνια συμβολίζουν πειρατές που κατά τον ύμνο πηδούν τρομαγμένοι στο πέλαγος όταν αντιλαμβάνονται την παρουσία του θεού Διονύσου στο καράβι. Από τα ψάρια ιερό ψάρι του Διονύσου ήτο το δελφίνι.
Ο θεός Διόνυσος γεννήθηκε ή μάλλον ξαναγεννήθηκε από τον μηρόν του Δία, εξ ού και το επίθετον του «μηρορραφής». Ο πατέρας του Δίας τον έραψε στον μηρό του για να ολοκληρωθεί η κύηση, μετά τον θάνατο της μητρός του Σεμέλης. Η Σεμέλη ήτο κόρη του βασιλιά των Θηβών Κάδμου και της Αρμονίας. Ήτο μητέρα του Διονύσου εκ του Διός.
- Στο Αρχαιολογικό Μουσείο του Μονάχου στην Γερμανία ευρίσκεται αρχαία ελληνική κύλιξ του 5ου αιώνος π.Χ., 500 π.Χ.-400 π.Χ., στην οποία εικονίζεται μία Μαινάδα. Η Μαινάδα αυτή έχει μακριά μαλλιά στο κεφάλι της. Ως περιλαίμιο φέρει δεμένη σε κόμπο δορά (δέρμα) πάνθηρος. Στο δεξιό χέρι της κρατάει θύρσο (=σκήπτρο) και στο αριστερό χέρι της κρατάει το αριστερό πόδι ενός πάνθηρα, τον οποίο σηκώνει στον αέρα. Φορώντας στο λαιμό τους την δορά πάνθηρος οι Μαινάδες έδειχναν ότι είναι πιστές στον θεό Διόνυσο. Τα μαλλιά της Μαινάδας ανεμίζουν στον αέρα και ψηλά στο κεφάλι είναι δεμένα με μορφή φιδιού, η κεφαλή και ο λαιμός του οποίου παριστάνεται ως λοφίο. Πολλές φορές σε αγγειογραφίες παριστάνονται φίδια να ελίσσονται γύρω από τους βραχίονες των Μαινάδων, των ακολούθων και ιερειών του θεού Διονύσου.
- Στο Λονδίνο της Αγγλίας, στο Βρετανικό Μουσείο (British Museum), ευρίσκεται αμφορέας, στα τέλη του 6ου αιώνος π.Χ., ήτοι 530-500 π.Χ., με ερυθρόμορφη αγγειογραφία. Στην ερυθρόμορφη τούτη αγγειογραφία παριστάνεται ο θεός Απόλλων στο κέντρο της παράστασης. Ο Απόλλων κρούει την φόρμιγγα, και προκαλούνται γλυκύτατοι ήχοι. Οι Μούσες τότε αρχίζουν το τραγούδι και οι Χάριτες με τις Ώρες στήνουν χορό. Ο Απόλλων παίζει την κιθάρα του, ευρίσκεται ανάμεσα στην μητέρα του Λητώ και την αδελφή του Άρτεμιν. Χαμηλά στην παράσταση υπάρχουν δύο ζώα, ένα ελάφι και ένας πάνθηρας, που δείχνουν γαληνεμένα, απορροφημένα από την μαγευτική μουσική.
Στον αρχαιολογικό χώρο της κώμης Ξηρολίμνης Δήμου Κοζάνης απεκαλύφθη ανάγλυφη επιτύμβια στήλη, στην οποία παριστάνεται νέος και ακμαίος ο θεός Απόλλων, με καλοχτενισμένη κόμη κρατώντας την κιθάρα του, την οποία φαίνεται να παίζει χρησιμοποιώντας τα δάκτυλά του που δείχνουν να βρίσκονται σε κίνηση ρυθμική. Η επιτύμβια τούτη στήλη ευρίσκεται στην Αρχαιολογική Συλλογή Κοζάνης. Ο Ορφέας, υιός του Απόλλωνος, θεωρούσε τον Ήλιο ως τον μεγαλύτερο από όλους τους θεούς και τον προσφωνούσε Απόλλωνα. Βλέπε ανωτέρω σύμβολο 341.
- Στην Βοστώνη, στο Museum of Fine Arts, στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής ευρίσκεται κύλιξ, γύρω στο 460 π.Χ, λευκού βάθους, στο εσωτερικό της οποίας εικονίζεται παράσταση στην οποία εικονίζεται ο θεός Απόλλων. Είναι στεφανωμένος και ανασύρει το πορφυρό του ιμάτιο δείχνοντας το γυμνασμένο και λυγερό κορμί του. Στρέφει το βλέμμα του προς μία κοπέλα (Μούσα ή Νύμφη), η οποία κάθεται σε βράχια. Η κοπέλα φοράει ποδήρη χιτώνα, χιτώνα δηλαδή που φθάνει μέχρι τους αστραγάλους των ποδιών της, και στο αριστερό της χέρι κρατάει λύρα, μουσικό όργανο. Το δεξιό χέρι της είναι λυγισμένο επάνω στον δεξιό μηρό της και στηρίζει το κεφάλι της δείχνοντας πως είναι σκεπτική.
Ο Ικτίνος ίδρυσε κατά το δεύτερο μισό του 5ου αιώνος π.Χ. και δη από το 420 π.Χ.- 400 π.Χ. προς τιμήν του θεού Απόλλωνος το ναό του Επικουρείου Απόλλωνος, εις τας αρχαίας Μάσσας (νυν Μάσσες) Αρκαδίας, για τον οποίο (ναό) έγινε λόγος και ανωτέρω, βλέπε σύμβολο 341.
Εις την Αρχαιολογική Συλλογή Κοζάνης, που κάποτε πρέπει να γίνει Αρχαιολογικό Μουσείο Κοζάνης, εκτίθεται ανάγλυφη αναθηματική (=αφιερωτική) στήλη με παράσταση του Κιθαρωδού Απόλλωνα, η οποία (στήλη) ευρέθη στην κώμη : ο Τετράλοφος, του Δήμου Κοζάνης, και είναι έργο του 1ου αιώνος π.Χ. (100 – 1 π.Χ.).
Ο όρος Αρχαιολογική Συλλογή! Κοζάνης μου προκαλεί ψυχικό πόνο. Δεν μπορώ να τον αποδεχθώ. Θέλουμε Αρχαιολογικό Μουσείο Κοζάνης σε μεγάλο εκθεματικό Κτήριο, ανάλογης αίγλης με τα αρχαιολογικά ευρήματα και εκθέματα της πόλεώς μας και της περιοχής μας. Ο όρος Αρχαιολογική Συλλογή! Κοζάνης στο μικρό κτήριο, όπου εκτίθενται ελάχιστα εκθέματα, ελλείψει χώρου, ενώ ο κύριος όγκος των αρχαιολογικών ευρημάτων «σαπίζουν» σε κιβώτια, μας προκαλεί αγανάκτηση και ασφυξία. Στο θέμα θα έρχομαι και θα επανέρχομαι μέχρι τη στιγμή που το Υπουργείο Πολιτισμού και η Πολιτεία θα επιδείξει ευαισθησία και θα πραγματοποιήσει το σπουδαίο τούτο έργο.
Απευθύνομαι στην Κυβέρνηση, απευθύνομαι στον Πρωθυπουργό κ. Μητσοτάκη, απευθύνομαι στην Υπουργό Πολιτισμού κ. Μενδώνη. Ο πολιτισμός μας σε πρώτη προτεραιότητα. Όπως ορθώς «παλεύει» η Κυβέρνηση και το Υπουργείο Πολιτισμού – και είμαστε μαζί τους – για την επιστροφή των Γλυπτών του Παρθενώνος και της Καρυάτιδος από το Βρετανικό Μουσείο στο Μουσείο Ακροπόλεως, χωρίς όρους και προϋποθέσεις, δηλαδή χωρίς δανεισμό, έτσι και εμείς εδώ στην Κοζάνη θέλουμε μεγάλο αρχαιοπρεπές κτήριο, στο οποίο θα εκτίθενται όλα τα αρχαιολογικά ευρήματα και το οποίο θα φέρει στην πρόσοψή του την επιγραφή : Αρχαιολογικό Μουσείο Κοζάνης.
- Στο Βερολίνο, στο Staatliche Museum, στην Γερμανία, ευρίσκεται κύλιξ, του 480 π.Χ., ερυθρόμορφου ρυθμού. Στο εσωτερικό της κύλικος τούτης υπάρχει αγγειογραφία. Στην ερυθρόμορφη απεικόνιση παριστάνεται σκηνή από το εργαστήριο το θεού Ήφαιστου. Εικονίζονται ο Ήφαιστος και η Θέτις. Ο Ήφαιστος είναι καθιστός. Κρατάει στο δεξιό χέρι του ένα σφυρί. Με το αριστερό του χέρι προτάσσει ένα κράνος. Η Θέτις, μητέρα του Αχιλλέα, κρατεί ασπίδα και με το δεξιό της κρατάει δόρυ. Στον τοίχο κρέμονται δύο κνημίδες. Από ό,τι φαίνεται ο Ήφαιστος ολοκλήρωσε την κατασκευή της πανοπλίας του Αχιλλέως και την παραδίδει στην μητέρα του Αχιλλέως, Θέτιν.
Κατά τον Όμηρον ο Ήφαιστος ήτο υιός του Διός και της Ήρας. Κατά τον Ησίοδον, βλέπε Θεογονία του, ο Ήφαιστος γεννήθηκε από την Ήρα με παρθενογένεση. Η Ήρα τον γέννησε μόνη της, χωρίς την συμβολή του Δία, ως αντίδραση και από ζήλεια, επειδή ο Δίας είχε γεννήσει μόνος του την θεάΑθηνά.
- Στην Νέα Υόρκη, στο Metropolitan Museum, των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής ευρίσκεται κρατήρας του 440 π.Χ., ο οποίος φέρει αγγειογραφία ερυθρόμορφου ρυθμού. Στην αγγειογραφία αυτή ο Ερμής οδηγεί την Περσεφόνη από κάποιο χάσμα της γης στον Επάνω Κόσμο. Η Εκάτη στο κέντρο με τις δάδες της τους φωτίζει τον δρόμο. Δεξιά εικονίζεται η Δήμητρα, η οποία περιμένει ήρεμη την επιστροφή της θυγατέρας της. Στην εικόνα αναγράφονται τα ονόματα. Όταν η γη έγινε ξηρή, μη γόνιμη, από την οργή της Δήμητρας, για την αρπαγή της κόρης της Περσεφόνης από τον Πλούτωνα, και οι άνθρωποι κινδύνευαν να αφανιστούν, συμφώνησαν ο Πλούτωνας και η Δήμητρα τους τέσσερεις (4) μόνο μήνες του έτους να μένει η Περσεφόνη στον Άδη και τους υπόλοιπους οκτώ (8) μήνες να αναβαίνει στο φως του ήλιου. Κατ΄ άλλους, έξι μήνες ήτο η παραμονή της Περσεφόνης στον Άδη και έξι (6) μήνες η διαμονή της με την μητέρα της Δήμητρα στον επάνω κόσμο.
- Στο Μουσείο Λούβρου (Louvre) στο Παρίσι της Γαλλίας ευρίσκεται θραύσμα σκύφου (=ποτηριού, κούπας), γύρω στα 475 π.Χ.-470 π.Χ., ερυθρόμορφου ρυθμού, που φέρει ερυθρόμορφη αγγειογραφία. Στην απεικόνιση αυτή παριστάνεται ο Θησέας. Έλεγαν πως ο Θησέας, ο σπουδαίος αυτός ήρωας της Αττικής, ήταν γνήσιος υιός του Ποσειδώνος και πως δεν ήταν υιός του Αιγέα. Ο Θησέας ανεδείχθη σε σοφό και ξακουστό βασιλιά της Αθήνας. *Ερευνητής – Μελετητής – Αναλυτής 7-10-2026
