Η δολοφονία τουμεταλλουργού Ιάκωβου Γρηγοράντη και του μητροπολήτη Χαλδίας Σίλβεστρου Λαζαρίδη
Στην πρωτοπορία της ελληνικής επανάστασης του 1821 προσχώρησαν πολλοί επώνυμοι και ανώνυμοι Έλληνες του Πόντου. Δύο προσωπικότητες όμως από τους πρόκριτους της ποντιακής κοινωνίας πλήρωσαν με τη ζωή τους την μύησή τους στη Φιλική εταιρία που πραγματοποιείται στιν αρχές του 1820, λίγο πριν την έναρξη της επανάστασης στο Ιάσιο από τον Αλέξανδρο Υψηλάντη.
Ο ένας πρόκριτος, ο Ιάκωβος Γρηγοράντηςαρχιμεταλλουργός , μυείται στη Φιλική εταιρία το 1820. Στην μύησή του συμβάλλει ο επαναστάτης μητροπολίτηςΑργυρούπολης Σίλβεστρος. Ο Ιάκωβος Γρηγοράντης από τα έσοδα των μεταλλείων χρηματοδοτεί την ελληνική επανάσταση με 12000 χρυσές λίρες. Την πράξη του αυτή θα την πληρώσει με τη ζωή του το καλοκαίρι του 1829 αμέσως μετά την απελευθέρωση της Ελλάδας. Οι Τούρκοι βρίσκουν ευκαιρία και καταγγέλλουν τον Ιάκωβο Γρηγοράντη ( Γρηγοριάδη) ως φιλικό. Τον έχουν καταγγείλει για επαναστάτη οι Τούρκοι πρόκριτοι της Αργυρούπολης, Σατουλάχ Αγάςκαι Χασάν Αγάς.
Κατόπιν εντολής εξαγριωμένοι Τούρκοι καταστρέφουν τα αρχεία και τη βιβλιοθήκη της μονής Χουτουρά. Ένα απόσπασμα από τρεις τούρκους δημίους κατευθύνεται στο σπίτι του με σκοπό να τον σκοτώσει,αλλά αυτός κατορθώνει μαζί με τον αδελφό του Ισαάκ να δραπετεύσουν με δύο άλογα. Οι Τούρκοι τους κυνηγούν μέχρι το χωριό των Γαβράδων, την Άτρα.
Ας αφήσουμε όμως τον Παύλο Πολατίδη, αυτόπτη μάρτυρα, να μας διηγηθεί την αποτρόπαια δολοφονία του πόντιου φιλικού.
Οι Γρηγοράντεσούμωσαν με τ’ άλογα ‘ς σηνΆτραν , ετέρεσαν απ’ οπίς οι τουρκάντ’ θ’ εφτάν’ ατς…. Και άμανεσέβανε ‘ς ση Πολατίδη τ’ οσπίτ’ απές.
Οι Τουρκάντ είδαν ατς και επερικύκλωσαν τ’ οσπίτ’ και θα βάλν’ ατοφωτίαν.
Ο Γρηγοράντης κ’ εθέλεσεν να εφτάει κακόν ‘ς σον Πολάτ’. Έρθεν ‘ς σηνπόρταν να εβγαίνοξουκά…! η χατζή – Κερεκήεπήενσουμάτ’ και λέει ατον: Αφέντα, μ’ εβγαίντς θα σκοτών’νε ‘σεν….! Μ’ εβγαίντς, λέω ‘σε, κ’εκράτεσεν το μαντάλ…με το χέρ’ ν ατς..!
Αφς ατό, είπενατεν ο Γρηγοράντης κ’ εχαμογέλασεν …!εγροίξεν το τέλος ατ ..!
Εξέβενοξουκά με το κιφάλ’ ψηλά και πάει σουμάτουν..ατότεείνας Τούρκος ερρούξεναπάν ατ’ και απ’ οπίσ’ με την κάμανεσκότωσενατον .
Ο αδελφός ατ’, οάχαρον ο Ισάκς, εφόρτωσενατον κ’εκατήβεν ‘ς σηνΑργυρούπολην.
Άμαν το μαύρον το χαπάρερρούξεν ‘ς σ’ όλεν την Αργυρούπολην. Οι ρωμαίοι έκλαψαν κ’ έτσουξαν το παλληκάρ νατουν.
Η θεία η Πολατάβα πάντα έλεεν: ΄΄ Τη Γιακώφ Αγά τα αίματα ους να έφυγαμ’ ‘ς σο κατωθύρ τη πόρτας απάνέστεκαν…!΄΄
Παρόμοια τύχη είχε ο νεαρός μητροπολίτης Χαλδίας,ο Σίλβεστρος ΄Β Λαζαρίδης, που γεννήθηκε στην Τσίτη ή Σίδη της Αργυρούπολης το 1794.
Ο Σίλβεστρος Λαζαρίδηςεγγράφεται στην ιερατική σχολή της μονής Γουμερά και παίρνει την πρώτη του μόρφωση. Το 1812 σπουδάζει στο φροντιστήριο της Αργυρούπολης και χειροτονείται ιεροδιάκονος στο στη μητρόπολη. Το 1819 εμπνευσμένος από τις ιδέες της ελληνικής επανάστασης χειροτονείται μητροπολίτηςΧαλδίας,ύστερα από την επίμονη απαίτηση των προκρίτων της Αργυρούπολης κα ιδιαίτερα των Ιάκωβου Γρηγοράντη, Γεωργίου Τσίπογλη, και ΔημήτρηΣίρπιλα, σε ηλικία μόλις 23 ετών. Την ίδια χρονιά ο μητροπολίτηςμε το πρόσχημα της υποστήριξης της μονής Σινάσυγκεντρώνει8οοο γρόσια από την επαρχία και 4000 από την Αργυρούπολη και τα στέλνει στην Φιλική εταιρία.
Το 1829 και αμέσως μετά την υποδοχή, που επιφύλαξε στους Ρώσους, συνελήφθη από τους Τούρκους και φυλακίστηκε. Στη φυλακή από τις κακουχίες ή από δηλητηρίαση αρρώστησε βαριά και γι αυτόν το λόγοτου επέτρεψαν να αποσυρθεί και να πεθάνει στη μονή της Γουμεράςτον Αύγουστο του 1830. Μετά από επιθυμία του ενταφιάστηκε πίσω από το άγιο βήμα της Μονής.
Το 1832 οι Τούρκοι θα εξοντώσουν και τον δεύτερο συνεργάτη του Σίλβεστρου, αρχιμεταλλουργό Δημήτρη Σίρπιλα.
Οι απόγονοι του Σίλβεστρου μετά το αποτρόπαιο αυτό γεγονός φοβούμενοι θα διαφύγουν προς τα ελληνικά χωριά του Άκ –Νταγ- Μαντέν και του Κεσκίν Ματέν, διατηρώντας ωστόσο το επώνυμο Λαζαρίδης. Κάποιοι γόνοι της οικογένειας θα μεταναστεύσουν δυτικότερα στο ποντιακό μεταλλείο του Κεσκίν Μαντέν και θα υιοθετήσουν προς τιμήν του ηρωικού τους κληρικού το όνομα Σίλβεστρος ονομαζόμενοι Σιλβεστριάδης. Μετά την προσφυγιά θα εγκατασταθούν στη Δράμα,στην Αθήνα και την Πτολεμαΐδα. Ένας από τους απογόνους ,ο Σίλβεστρος Ιωσηφίδης, εγκαταστάθηκε πρόσφυγας στοΑνατολικό.
Η συμβολή όλων των Ελλήνων με κάθε τρόπο και μέσο στην επιτυχία της ελληνικής επανάστασης του 1821 φαίνεται πως υπήρξε πάνδημη και καθολική. Πρωτοπόροι σ’ αυτόν τον αγώνα υπήρξαν οι έλληνες δάσκαλοι και οι κληρικοί.
Συμμετείχε όμως καθοριστικά ο ελληνισμός της διασποράς και της περιφέρειας, που μέσα από την απελευθέρωση της Ελλάδας διέβλεπενα δικαιώνονται τα εθνικά του οράματα και οι προσδοκίες του. Ο ελληνισμός του Πόντου σε όλη την επαναστατική περίοδο τάχθηκε ολόψυχα με τους Υψηλάντες και τους ιερολοχίτες στην πρώτη γραμμή της ελληνικής επανάστασης…!
