Ο ποντιακός Ελληνισμός, μετά τον ξεριζωμό και την προσφυγοποίησή του στις πόλεις και τα χωριά της ελεύθερης Ελλάδας,μόλις ξεπέρασε τα προβλήματα της προσαρμογής και επιβίωσης, άρχισε να μνημονεύει τις αλησμόνητες πατρίδες του και να αναπαράγει τον πολιτισμό του μέσα από τις εθνικοτοπικές του οργανώσεις.
Ένα από τα πρώτα του μελήματα ήταν να φορέσει και πάλι την εθνική του ενδυμασία, αυτήν που τον οριοθετούσε στην γενέτειρά του ως Ρωμιό ( Ρωμαίο) του Ευξείνου Πόντου.
Όλα τα μεταπροσφυγικά χρόνια στην Ελλάδα,είχε εμπεδώσει την ποντιακή του εικόνα και τον προσδιορισμό με την ανδρική φορεσιά του Ευξείνου Πόντου, που δεν ήταν άλλη από την ποντιακή ζίπκα, με την κουκούλα, τα φυσεκλίκια ,την κάμα και τις μπότες κ.τ.λ.
Ξαφνικά, πριν πέντε χρόνια αντίκρισαν τόσο οι Πόντιοι όσο και οι συνέλληνές τους ποντιακό συγκρότημα, που φορούσε το τουρκικό φέσι με την αντίστοιχη βράκα.
Η αλήθεια είναι, ότι δεν πιστεύαμε στα μάτια μας. Μας φάνηκε τόσο παράξενο..! Πόντιοι,απόγονοι των γενοκτονημένων παππούδωντους, να φορούν και να χορεύουν με τα κατ’ εξοχήν πρότυπα της τουρκικής αμφίεσης…!
Βέβαια αμέσως προσέτρεξαν κάποιοι ΄΄ερευνητές΄΄ για να μας πουν, ότι η αμφίεση δεν σχετίστηκε ποτέ με τα έθνη και τους λαούς. Ιδού το μεγαλύτερο ψέμα της ιστορίας….Όλοι οι λαοί στο χρόνο και στον τόπο είχαν τη δική τους φορεσιά … γι αυτό υπάρχει σε έκδοση και ο άτλαντας των εθνικών ενδυμασιών όλων των λαών του κόσμου.
Ιδιαίτερα για τους Οθωμανούς κατακτητές, αυτοί είχαν ταυτίσει την ενδυματολογική τους συμπεριφορά με το κράτος έθνος ( το μιλέτ), γι αυτό επέβαλαν πάντα στους υπηκόους τους τα ενδυματολογικά τους πρότυπα.
Με νόμο επέβαλαν το σαρίκι, με νόμο επέβαλαν το φέσι, με νόμο επέβαλαν το καπέλο, το κεφάλι όμως παρέμενε το ίδιο ( απόσπασμα ομιλίας ΝεοκλήΣαρή ,Πτολεμαίδα 1987)
Οι τούρκοι άρρενες δεν είχαν λόγους να μην πειθαρχήσουν. Οι υπόλοιπες όμως εθνότητες ένιωθαν την επιβολή του δυνάστη τους ακόμα και ενδυματολογικά.
Οι Πόντιοι της Τραπεζούντας,με εξαίρεση τους τιτλούχους προέδρους, μουχτάρηδες ή εμπόρους και επιχειρηματίες για ευνόητους λόγους συναλλαγών με τους Τούρκους έδειξαν μια καθεστωτική προσαρμογή. Οι περισσότεροι Πόντιοι όμως και ιδιαίτερα οι νέοι, που δεν φοβούνταν να εκφράσουν τα εθνικά τους φρονήματα,όπως αποδεικνύεται και από τις εκατοντάδες φωτογραφίες,δεν πειθάρχησαν στο νόμο και φορούσαν την ανδρική χριστιανική στολή,την ζίπκα με τημαύρη κουκούλα στο κεφάλι…
Ιδιαίτερα μετά την επιβολή του φιρμανιού Χάτιχουμαγιούν,που υπογράφθηκε το 1856 όπου καθιερώθηκε η θρησκευτική ελευθερία των υπηκόων ,οι Πόντιοι καταδίκασαν το σύμβολο της οθωμανικής Τουρκίας που ήταν το τουρκικό φέσι το πετώντας το από το κεφάλι τους και φόρεσαν το χριστιανικό κεφαλομάντηλο ή το ρωσικό παπάχ. Την παραπάνω θέση αποδεικνύει το δίστιχο που ακολουθεί:
Εσκώθανε τα φέσοπα , παπάχα ους σ’ ωτία, εγέντονε το σύνταγμαν , έρθεν ελευθερία…!
Μάλιστα ο συμβολισμός της κουκούλας υπήρξε τόσο δυναμικός για τους νέους, που ανάγκασαν τον λαϊκό ποιητή να βγάλει πλειάδα τραγουδιών ,που εξυμνούσαν την ελληνική ανδροπρέπεια και λεβεντιά του ζιπκοφόρου. Όπως:
Ανάθεμά ‘σε ,σκύλ’ κουτάβ’,
εσέν και την εγάπη σ’,
την κουκούλα μ’ ενέσπαλα
αφκά κι ας σο κρεβάτι σ’.
Απάν‘ς έναν ψηλόνραχίν
επέραν την κουκούλα μ’,
επέρανε τ’ εγκόλπιο μ’,
την ώραν ας ση γούλα μ’….
Απ’ ακεί πέραν έρχεται
γιοσμάς με την κουκούλαν,
τα φυσέκια τυλιγμένος,
Σαντέτεςούς τη γούλαν…
Γιοσμάς και τσαμουρόχτιστος
φορεί και την κουκούλαν,
αρματωμένος σιλαχλούς,
λαγγεύαπέσ’ ‘ς σηνβρούλαν…
Ας είχα χρυσά άρματα
και συρμαλίνκουκούλαν,
και τ’ ώρας ιμ’ και το κεστιάκ’
διπλά ‘ς σ’ εμόν τηγούλαν…
Εγέρασα και ‘κ’ έγρασα
καραπταλίνκουκούλαν,
εγώ ακόμαναδά είμαι
κ’ εσύ κρεμάνς την γούλαν…
Εφόρεσα τα τσάρπουλας,
εσέγκα την κουκούλαν,
ακόμαν ‘κ’ ετραγώδεσα
κ’ εκρέμασες την γούλαν…
Αχπάσκουμαι ‘ς σηνξενιτιάν,
δός‘με και την κουκούλα μ’,
χεμώναςέν,τυλίγουμαι,
και ‘κι κρυών’ η γούλα μ’.
Δύο κορτζόπα έμορφα
τυλίγουνταν‘ς ση γούλα μ’,
σύρκουμαι να χωρίουμαι,
τσερίζ’νε την κουκούλα μ’.
Η αυθόρμητηλαϊκήέκφρασηαποτελεί την αδιαμφισβήτητη μαρτυρία της ιστορικής αλήθειας και καταγράφει τον πολιτιστικό ορθολογισμό. Και αυτή είναι άφθονη και αποκαλυπτική.
Οι παραχαρακτικέςσειρήνες ίσως είναι τόσο αυθαίρετες και επίπλαστες, που δεν μπορούν να αναιρέσουν τα αυτονόητα.
Οι παππούδες μας ένιωθαν Ρωμιοί με τη ζίπκα και την κουκούλα γιατί αυτή υπήρξε η στρατιωτική στολή των Ρώσων χριστιανών ομόδοξών τους, γι αυτό την υιοθέτησαν ως σύμβολό τους τα τελευταία χρόνια στον Πόντο. Την τραγούδησαν διεξοδικά , την φόρεσαν πολεμώντας ως αντάρτες, Μ’ αυτήν φωτογραφήθηκαν, παντρεύτηκαν και την έφεραν στις προσφυγικές τους αποσκευές για να την φορέσουν στην Ελλάδα ως εθνικοτοπική τους ενδυμασία. Ούτε ένα τουρκικό φέσι δεν ήρθε στην Ελλάδα. Όλοι τα πέταξαν ως σύμβολο μίσους και αποστροφής, μόλις το καράβι της προσφυγιάς άρχισε να αρμενίζει προς την ελευθερία.Αμέτρητες οι περιγραφές από Πόντιους και Μικρασιάτες..
Σακάκος Νίκος Κόλδερε Σμύρνης)
Στη νέα τους πατρίδα τόσο οι Πόντιοι όσο και οι Μικρασιάτες το κόκκινο τουρκικό φέσι το φόρεσαν μόνο στα καρναβάλια για να διακωμωδήσουν τον τούρκο δυνάστη τους ….! (Βλέπετε τρεις φωτογραφίες ντοκουμέντα.) Το μοναδικό δίστιχο, που αναφέρεται στο φέσι, είναι από την Κρώμνη και αποδίδεται στην παλικαριά των κρυπτοχριστιανών της περιοχής.
Το φέσι μ’ ‘ς σο γιαναπάν, το πισκίλ ‘κι κείται απάν, τ’ έμορφα τα κόρτσοπα, σκοτούνταν ‘ς σ’ εμέναπάν…
Τέλος θα ήθελα να δημοσιεύσω το συγκλονιστικό πατριωτικό τραγούδι, που τραγουδήθηκε πάνω στα καράβια της προσφυγιάς από τους πόντιους πρόσφυγες προκειμένου να δείξουν την μεγάλη τους αποστροφή στοντουρκισμό.( μαρτυρία Ιωάννη Σιδηρόπουλου από την Γαλίανα του Πόντου, κατοίκου Κομνηνών Πτολεμαΐδας,)
Το ίδιο δίστιχοτραγουδήθηκε και από τον Αμαραντίδη Γιώργο.)
Τα δάκρυα μ’ έξ ‘κ’ εβγάλ’ ατα,θα σύρ’ ατά απ’ απές ι,
ας σο κιφάλ’ ιμ’ έχασα, το τούρκικον το φέσ’ ι….!
Φωτό
1οςΣαντέτες αντάρτης Πιπερίδης Ισαάκ 1910
2η Πόντιος προεδρική φρουρά
3ηΑβδούλ Χαμίτ ο τελευταίος τούρκος σουλτάνος.
4η βιβλία τουρκικά περιγράφουν την ταύτιση τους με το φεσι.
5η Τουρκική τουριστική αφίσα με τα πέντε τουρκικά σύμβολα.
