Η Αναστασία Κοτζακόλιου φιλοξένησε στην «ΡΑΔΙΟΕΦΗΜΕΡΙΔΑ» του True Story Radio τον ακαδημαϊκό ερευνητή, συγγραφέα και μεταφραστή Δρ. Ανδρέα Σαμαλτάνο, σε μια συζήτηση για την οθωμανική περίοδο, την απελευθέρωση του 1912, τη συνύπαρξη των πληθυσμών και την ιστορική μνήμη της Πτολεμαΐδας.
Ο Δρ. Σαμαλτάνος εξαρχής επισήμανε ότι για αρκετές από αυτές τις πτυχές της τοπικής ιστορίας δεν υπάρχουν επαρκή ιστορικά τεκμήρια, ωστόσο όπως ανέφερε πριν από τη απελευθέρωση ζούσαν 11.700 Έλληνες και 28.000 Μουσουλμάνοι, όπως αναφέρουν τα μετέπειτα στοιχεία του Ελληνικού Στρατού.
Κάνοντας την ιστορική αναδρομή στα γεγονότα της απελευθέρωσης, όπως εξήγησε, οι διαθέσιμες μαρτυρίες κάνουν λόγο για διαφοροποιήσεις στις αντιδράσεις του πληθυσμού στα Άνω και Κάτω Καϊλάρια. Τα Άνω Καϊλάρια, όπως είπε παραδόθηκαν όταν οι κάτοικοι είδαν τον Ελληνικό Στρατό να εμφανίζεται στο ύψωμα της περιοχής του Προαστίου. Αντίθετα, στα Κάτω Καϊλάρια εκδηλώθηκε αντίσταση, με πυροβολισμούς κατά των ελληνικών δυνάμεων.
Μάλιστα, σύμφωνα με την περιγραφή του, η πυροβολαρχία της V Μεραρχίας πραγματοποίησε βολές, γεγονός που οδήγησε στην παράδοση και των Κάτω Καϊλαρίων. Στη συνέχεια, τμήματα του ελληνικού στρατού εισήλθαν στην πόλη, προχώρησαν στον αφοπλισμό των κατοίκων και ανέλαβαν τον έλεγχο της περιοχής. Ανέφερε επίσης ότι υπάρχουν καταγραφές για Βλατσιώτες που κατέβηκαν στην περιοχή την ημέρα άφιξης του Ελληνικού Στρατού, προκειμένου να προσφέρουν βοήθεια.
Η εξέλιξη, ωστόσο, δεν ήταν τόσο απλή όσο θα μπορούσε να υποθέσει κανείς από τα γεγονότα της πρώτης ημέρας. Όπως ανέφερε ο ερευνητής, τις επόμενες ημέρες ο ελληνικός στρατός κινήθηκε προς το Αμύνταιο και τη Φλώρινα, όπου συνάντησε ισχυρή αντίσταση. Μετά την υποχώρησή του, η επιστροφή του στην περιοχή των Καϊλαρίων συνδέθηκε με νέες συγκρούσεις, καθώς μέρος του μουσουλμανικού πληθυσμού συμμετείχε στην αντίσταση μαζί με τον οθωμανικό στρατό.
Η συνύπαρξη του Χριστιανικού και Ορθόδοξου πληθυσμού
Σε ό,τι αφορά την κοινή διαβίωση των Χριστιανών και Μουσουλμάνων που ζούσαν στην περιοχή πριν από την απελευθέρωση, βάσει των γενικότερων στοιχείων για την Οθωμανική Αυτοκρατορία, ο Δρ. Σαμαλτάνος περιέγραψε ένα κοινωνικό σύστημα στο οποίο η θρησκευτική ιδιότητα διαδραμάτιζε καθοριστικό ρόλο στη θέση των ανθρώπων. Όπως εξήγησε, οι μουσουλμάνοι και οι χριστιανοί δεν απολάμβαναν τα ίδια δικαιώματα, ενώ η φορολογία αποτελούσε έναν από τους βασικούς μηχανισμούς μέσω των οποίων λειτουργούσε η οθωμανική διοίκηση.
«Κύριο μέλημα των κατακτητών ήταν να εισπράττουν χρήματα από τον Χριστιανικό πληθυσμό και να τους βάζουν να εργάζονται για αυτούς», είπε χαρακτηριστικά.
Από τη συζήτηση δεν έλειψαν οι αναφορές στο παιδομάζωμα. Ο ερευνητής ανέφερε ότι επρόκειτο για πρακτική που εφαρμόστηκε σε διάφορες περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και εκτίμησε ότι θα πρέπει να εξεταστεί και η πιθανότητα να επηρέασε την ευρύτερη περιοχή των Καϊλαρίων. Παράλληλα, υπογράμμισε ότι απαιτείται ειδική τεκμηρίωση για να εξαχθούν ασφαλή συμπεράσματα σχετικά με την τοπική της διάσταση.
Τα σχολεία, η Βλάστη και το Εμπόριο
Ερωτώμενος για το κατά πόσο η εκπαίδευση και η συμβολή γειτονικών κοινοτήτων βοήθησαν τους χριστιανικούς πληθυσμούς να διατηρήσουν την ταυτότητά τους, ο Δρ. Σαμαλτάνος αναφέρθηκε στη Βλάστη, στο Εμπόριο και σε άλλες κοινότητες που είχαν αναπτύξει οικονομική και κοινωνική δραστηριότητα. Εξήγησε ότι για την περιοχή υπάρχουν καταγραφές ύπαρξης σχολείων που χρονολογούνται από την περίοδο αμέσως μετά την απελευθέρωση και οι οποίες προσφέρουν στοιχεία για την εκπαιδευτική κατάσταση που επικρατούσε.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασε στη συνέντευξη, στα Καϊλάρια λειτουργούσαν ελληνικά σχολεία για τους χριστιανούς, ενώ ο μουσουλμανικός πληθυσμός διέθετε εκπαιδευτικές δομές θρησκευτικού χαρακτήρα, με πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Έκανε, επίσης, αναφορά στην παρουσία ρουμανικού σχολείου για συγκεκριμένες πληθυσμιακές ομάδες.
Το παζάρι της Παρασκευής και η εμπορική σημασία της περιοχής
Ένα από τα ιδιαίτερα ενδιαφέροντα σημεία της συνέντευξης αφορούσε την ονομασία και τον εμπορικό ρόλο των Καϊλαρίων.
Ο Δρ. Σαμαλτάνος αναφέρθηκε σε καταγραφές των οθωμανικών αρχείων, στις οποίες εμφανίζεται η ονομασία «Τζουμά Παζαρί», που σημαίνει «παζάρι της Παρασκευής» το οποίο λειτουργούσε στην περιοχή χωρίς να είναι γνωστή η ακριβής του τοποθεσία. Όπως εξήγησε, οι αναφορές αυτές ανάγονται στον 17ο αιώνα και αποτελούν σημαντική ένδειξη για τη σταδιακή ανάδειξη της περιοχής σε διοικητικό και εμπορικό κέντρο.
Η γεωγραφική θέση των Καϊλαρίων ευνοούσε τη διέλευση ταξιδιωτών και εμπορικών καραβανιών που κινούνταν ανάμεσα στη Φλώρινα, το Μοναστήρι, άλλες βαλκανικές περιοχές και τη Θεσσαλονίκη.
Αναφορές έγιναν και στην οικονομική πορεία της περιοχής και στις διαφορές που παρουσίαζε σε σχέση με άλλες πόλεις της Δυτικής Μακεδονίας.
Ο Δρ. Σαμαλτάνος εξήγησε ότι η Κοζάνη που ήταν Χριστιανική πόλη και είχε αναπτυχθεί εμπορικά νωρίτερα, αξιοποιώντας τις οικονομικές της δραστηριότητες και το εμπόριο προϊόντων όπως ο κρόκος και τα ζώα. Μάλιστα, κατάφεραν οι Κοζανίτες έμποροι κατάφεραν να «μεταφέρουν» εκεί και τον Δικαστή, δωροδοκώντας τον, με αποτέλεσμα να προσελκυστούν και έμποροι στην περιοχή.
Αντίθετα, η ουσιαστική οικονομική ανάπτυξη των Καϊλαρίων και της μετέπειτα Πτολεμαΐδας, σύμφωνα με την εκτίμησή του, συνδέθηκε σε μεγάλο βαθμό με την εγκατάσταση των προσφύγων και τις αλλαγές που ακολούθησαν την ανταλλαγή των πληθυσμών. Σε ό,τι αφορά την ονομασία της περιοχής ως Καϊλάρια δεν υπάρχει καμία γνώση για την προέλευση του ονόματος που είναι αντικείμενο ερευνών και των Τούρκων ερευνητών.
Σε ό,τι αφορά τη συνύπαρξη των κατοίκων μετά την απελευθέρωση του 1912 και μέχρι την ανταλλαγή των πληθυσμών, ο Δρ. Σαμαλτάνος επισήμανε ότι η ελληνική κυβέρνηση επιδίωξε να εντάξει τις νέες περιοχές στο ελληνικό κράτος και να διασφαλίσει την ομαλή λειτουργία τους. Στο πλαίσιο αυτό, όπως είπε, υπήρξε ισχυρή στρατιωτική παρουσία, ενώ επιχειρήθηκε η ενσωμάτωση των μουσουλμανικών πληθυσμών στη νέα διοικητική πραγματικότητα, με αποτέλεσμα να μην δημιουργούνται προβλήματα. Ένα πολύ ενδιαφέρον στοιχείο που τέθηκε ήταν ότι οι Τούρκοι προτιμούσαν να υπηρετήσουν στον Ελληνικό Στρατό και όχι στον Αγγλικό ή τον Γαλλικό, παρά την απαίτηση των ξένων δυνάμεων.
Η καταστροφή των Μνημείων
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην περιορισμένη διατήρηση οθωμανικών μνημείων και άλλων ιστορικών καταλοίπων στην Πτολεμαΐδα, με τον Δρ. Σαμαλτάνο να χαρακτηρίζει σημαντική παράλειψη το γεγονός ότι ελάχιστα στοιχεία αυτής της περιόδου έχουν διασωθεί στην πόλη και στην ευρύτερη περιοχή. Όπως εξήγησε, η διατήρησή τους δεν θα αποτελούσε απλώς αναγνώριση της ιστορίας των μουσουλμανικών πληθυσμών που έζησαν εκεί, αλλά και διάσωση ενός μέρους της ιστορίας των ίδιων των χριστιανών κατοίκων. «Είναι λάθος αυτό, όχι μόνο ως συνέχεια αλλά γιατί δημιουργήθηκαν και από Έλληνες. Καταστρέψαμε και τη δική μας ιστορία», σημείωσε.
Με αυτή την προσέγγιση, ο ερευνητής ανέδειξε την ανάγκη να αντιμετωπίζεται η πολιτιστική κληρονομιά ως αναπόσπαστο μέρος της ιστορίας του τόπου, ανεξάρτητα από την πολιτική ή θρησκευτική ταυτότητα της περιόδου στην οποία ανήκει.
- Ο Δρ. Ανδρέας Σαμαλτάνος είναι παραγωγός της εκπομπής “ΕΔΩ ΓΡΑΦΟΥΜΕ ΙΣΤΟΡΙΑ” η οποία μεταδίδεται κάθε Πέμπτη 21:00-22:00 και σε επανάληψη κάθε Κυριακή στις 11:00.
