Χαρίτων Καρανάσιος
Κάθε χρόνο τέτοιες μέρες –επέτειος του 1821– ακούγονται και γράφονται διάφορες ανοησίες από «ειδικούς» επί παντός επιστητού. Αν εκφράζω λοιπόν άποψη εδώ, το πράττω από αίσθημα προσωπικής ευθύνης, ως φιλόλογος-ιστορικός της Ιστορίας του Νέου Ελληνισμού. Αυτό είναι το αντικείμενο της επιστήμης και επαγγέλματός μου.
Βασικές παρατηρήσεις: Δεν διαβάζουμε Ιστορία ως δικαστές, για να κατηγορήσουμε τους προγόνους μας, ούτε τη χρησιμοποιούμε ιδεοληπτικά για να κατακεραυνώσουμε κάποιους «κακούς» Έλληνες ή τους Τούρκους (έξω το συναίσθημα από την Ιστορία), αλλά για να μάθουμε από τα λάθη και να κατανοήσουμε το σήμερα. Επίσης: η κριτική για τη στάση της Εκκλησίας δεν σημαίνει αντικληρικαλιστικό μένος, και απαξίωση της Εκκλησίας ως διοίκηση και πίστης. Απλώς, η Εκκλησία ως διακυβέρνηση των ραγιάδων είχε τη μεγαλύτερη ευθύνη, όπως ακριβώς σήμερα οι πολιτικοί. Κάτι ακόμη: Επί δεκαετίες Εκκλησία και Πολιτεία προέβαλλαν μια «εθνική» άποψη για την ελληνική ιστορία, καθώς οι καιροί ήταν δύσκολοι, και όλοι έκαναν το ίδιο. Είναι μια άποψη. Σήμερα όμως η «εθνική» άποψη δεν μπορεί να είναι Εθνική. Δεν αντέχει στα δεδομένα της Ιστορίας και των πηγών. Αντιστρόφως, η ισοπέδωση των πάντων καθώς και η απο-προσωπο-ποίηση της Ιστορίας, η αντιμετώπιση δηλ. της Ιστορίας ως σχέσης θεωρητικής («εμείς και οι άλλοι», η «ετερότητα» των πολιτισμών κλπ.), εξαφανίζει το συγκεκριμένο υποκείμενο της Ιστορίας, που είναι βέβαια στην περίπτωσή μας οι Νεοέλληνες (έθνος, γένος, λαός κλπ.), με όλα τα απτά γνωρίσματά του. Τέλος, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι είμαστε παρατηρητές των πρωταγωνιστών της Ιστορίας, ώστε πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί με τις κρίσεις και ερμηνείες, οι οποίες πρέπει να βασίζονται πάντα σε πηγές και όχι συνθήματα, αν και ποτέ δεν θα μάθουμε επακριβώς τι έγινε στο παρελθόν.
Για να κατανοήσουμε το 1821, πρέπει να γνωρίζουμε τα προηγηθέντα. Πιάνοντας τον μίτο της Ιστορίας από την άκρη ή μάλλον από το κουβάρι, δηλ. από το κομβικό σημείο της Άλωσης, πρέπει να καταλάβουμε, ότι όχι απλώς αιμοραγούσε το Βυζάντιο (πέστε το όπως αλλιώς θέλετε) πολύ πριν από το 1453, αλλά πολλώ μάλλον η κοινωνική και οικονομική παρακμή απειλούσαν τον Ελληνισμό με εξαφάνιση. Είχε διαλυθεί το σύμπαν. Είναι ξεκάθαρο: «Οι Οθωμανοί έσωσαν τον Ελληνισμό»! Όχι βέβαια επειδή το ήθελαν –κατακτητές ήταν–, αλλά αυτό προέκυψε από την εξέλιξη. Όσο κι αν ακούγεται μεταφυσικό, ήταν θεϊκή επέμβαση σωτηρίας του Γένους μας. Ο θεός πάντα χρησιμοποιεί το κακό να βγάλει καλό. Ρωτήστε και τους καλόγερους που ξέρουν.
Δηλαδή: Οι Τούρκοι κατακτητές υποδούλωσαν βέβαια τους Έλληνες, αλλά παρείχαν άθελά τους στον Ελληνισμό το πλαίσιο οικονομικής, κοινωνικής, πνευματικής και πολιτιστικής ανάπτυξης. Ο σουλτάνος ενδιαφερόταν μόνον για πειθαρχία στην εξουσία του και φορολόγηση, ενώ άφησε την άμεση διοίκηση των χριστιανών στην Εκκλησία. Και εκκλησίες είχαν οι υπόδουλοι, και σχολεία, αλλά και εμπόριο διεξήγαν. Δεν ισχυρίζομαι ότι «περνούσαν καλά». Μακριά από μένα οι ωραιοποιήσεις. Να το πω απλά. Υπόδουλοι ήταν, και πολίτες δεύτερης κατηγορίας, αλλά σε κάποιο πλαίσιο ασφάλειας και λειτουργίας νόμου, με περιορισμένες ελευθερίες και δυνατότητες. Οι Τούρκοι δεν σκότωναν από το πρωί ώς το βράδυ, αλλά έπρεπε να διαχειρισθούν τους υπόδουλους λαούς, παρέχοντάς τους ένα status quo, που θα τους εξασφάλιζε κάποιες βασικές ανάγκες σε τέτοιο βαθμό, ώστε να μην επαναστατήσουν.
Κεντρικό ρόλο στους υποδούλους είχε η Εκκλησία, στην οποία ανετέθη η πολιτική εξουσία των ραγιάδων, σε ένα δεύτερο και περιορισμένο επίπεδο εξουσίας. Διατήρησε βέβαια και την πνευματική εξουσία. Οι Οθωμανοί δεν κυνήγησαν άμεσα την πίστη. Εκκλησιές υπήρχαν, δεν έπρεπε όμως η εκδήλωση λατρείας να είναι πανηγυρική και να σκανδαλίζει τους μωαμεθανούς. Νεομάρτυρες υπήρχαν, αλλά στην πλειονότητα των περιπτώσεων επρόκειτο για χριστιανούς που αλλαξοπίστησαν, και στη συνέχεια ξανάγιναν χριστιανοί. Ο οθωμανικός νόμος όμως θεωρούσε την εγκατάλειψη του Ισλάμ προσβολή του Μωάμεθ. Για αυτό εκτελούσαν τους Νεομάρτυρες, οι οποίοι μάλιστα πολλές φορές προκαλούσαν τους κατακτητές, ώστε να αποβάλουν τη ρετσινιά του εξωμότη.
Οι Έλληνες εκμεταλλεύτηκαν την κατάσταση, ανασυγκρότησαν το Γένος μέσα από τις Κοινότητες, προόδευσαν με το εμπόριο, έκαναν σχολεία, πρόκοψαν. Από το τέλος του 18ου αι. κ.ε., υπό την επίδραση και της Γαλλικής Επανάστασης, άρχισαν να καταλαβαίνουν ότι, ενώ είχαν σχεδόν τα πάντα στα χέρια τους, έπρεπε να πληρώνουν προστασία σε έναν άξεστο προστάτη, έναν οθωμανό μαφιόζο. Για να προχωρήσει το Γένος κοινωνικά, οικονομικά, πολιτιστικά, έπρεπε ξετινάξουν τον ζυγό, ο οποίος παρείχε μεν ένα πλαίσιο ασφάλειας, αλλά περιόριζε την περαιτέρω εξέλιξη σε ολόκληρο το Γένος. Ο Ελληνισμός πλέον διέθετε πολύ μεγαλύτερες δυνατότητες από ό,τι του επέτρεπε η pax ottomanica.
Η επανάσταση ήταν αναπόφευκτη, έγινε όμως πρόωρα, καθώς η ανάπτυξη δεν ήταν γενικευμένη. Είχε δίκιο και ο Κοραής και ο Καποδίστριας, που θεωρούσαν ότι έπρεπε να περιμένουμε μία γενιά ακόμη. Η Παιδεία έπρεπε να προχωρήσει περισσότερο, ώστε να μορφώσει συνειδήσεις. Μπορεί να υπήρχε κοινή συνείδηση του Γένους (η εθνική συνείδηση είναι κατασκεύασμα του 19ου αι.), όχι όμως πάντοτε συνείδηση συλλογικότητας. Στην Κοζάνη για παράδειγμα, αρκετοί κάτοικοι πλούτησαν από το εμπόριο. Αντί όμως να εργαστούν για το Κοινό καλό, διεξήγαν εμφύλιο πόλεμο για τα «κοτζαμπασιλίκια». Ο πόλεμος είναι κυριολεξία. Στο τέλος του 18ου αι. ο Κοντορούσης με τη βοήθεια των στρατιωτών του Αλή πασά νίκησε και κρέμασε τον Αυλιώτη, ο οποίος είχε βοήθεια από τα σουλτανικά στρατεύματα. Σε όλη την Ελλάδα υπάρχουν παρόμοια παραδείγματα.
Κομβική σημασία στην εξέλιξη του Γένους έχει η Παιδεία, ως συστατικό της συνείδησης κοινού Γένους αλλά και κοινωνικής συλλογικότητας των υποδούλων. Δηλαδή, η Παιδεία έπρεπε στο τέλος-τέλος να μεταδώσει το μήνυμα ότι όχι μόνον είμαστε ίδιο Γένος, αλλά και μόνον μέσα από την κοινωνική συνοχή και αλληλεγγύη μπορούμε να κάνουμε κράτος. Αλλιώς, τί να την κάνω την ελευθερία; Να θυμίσω την έκφραση «Ανάθεμα στο ελληνικό», που ξεστόμιζαν οι δυσαρεστημένοι Μακεδόνες μετά το 1912. Αν η εθνική ολοκλήρωση δεν συνοδεύεται και από κοινωνικοοικονομική ισότητα και πρόοδο, είναι σκλαβιά υπό ομοεθνείς. Το ζούμε σήμερα. Τι άλλο είναι η ανεργία και η ανέχεια;
Σχολεία λοιπόν υπήρξαν πολλά. Μαρτυρίες βέβαια για Κρυφό Σχολειό, ή έστω μία ένδειξη, δεν υπάρχουν. Όσοι ισχυρίζονται το αντίθετο, ας το αποδείξουν. Εγώ ψάχνω μανιωδώς να βρω, αλλά τίποτε. Θα γινόμουν διάσημος, αν εύρισκα έστω και μία βάσιμη μαρυρία. Διαβάζω κατεβατά στο Διαδίκτυο και γελάω! Ας διαβάσουν τι λέγει κάποιος δάσκαλος στα μέσα του 17ου αι.: «Ορώντας δε ημείς το αναλφάβητον της ημών Εκκλησίας και την λίαν απαίδευτον αυτής κατάστασιν, προς τούτοις δε το άμουσον αυτής … τα οποία τα επροξένησεν όχι τόσον η τυραννίς, όσον η αμέλεια των καλών αυτής προεστώτων, των στύλων είναι αυτής δοκούντων, άλλως δε μηδέν μισθωτών διαφερόντων…». Ο δάσκαλος δεν ήταν άθεος, αλλά ιερομόναχος από το χωριό του πατρο-Κοσμά, και έχει ανακηρυχθεί μάλιστα και άγιος (όσιος Ευγένιος Αιτωλός), ενώ είχε διωχθεί από το Πατριαρχείο. Ιερά γράμματα βέβαια δίδασκαν ταπεινοί καλόγεροι σε νάρθηκες εκκλησιών, αλλά δεν μπορούσαν να προχωρήσουν καμιά Παιδεία, πέρα από τα κολλυβογράμματα. Tη σοβαρή Παιδεία την προχώρησαν από τον 17ο αι. κ.ε. ευεργέτες έμποροι και οι Κοινότητες, χρηματοδοτώντας σχολεία, όπου δίδαξαν δάσκαλοι ιερωμένοι (όχι όμως άνθρωποι της εξουσίας της Εκκλησίας), και στη συνέχεια και λαϊκοί.
Δυστυχώς, η σημερινή Ιεραρχία προσπαθεί να δικαιολογήσει τα αδικαιολόγητα της ιστορίας της Ιεραρχών της, και να περισώσει την κοσμική τιμή της, λες και είναι κόμμα που χτυπά τους κακούς αντιπάλους, δηλ. τα τέκνα της. Έτσι, οι Ιεράρχες μας καταντούν γραφικοί ως προς την ιστορία, αλλά και επικίνδυνοι ως προς την κατασυκοφάντηση της πίστης. Ο Χριστός δεν κινδυνεύει από τους αθέους αλλά από τους πιστούς. H Ιεραρχία σήμερα και οι τάχα ιστορικοί της, εναγωνίως προσπαθούν να αποδείξουν τη συμβολή της Εκκλησίας στον Aγώνα, λες κι αυτό είναι το ζητούμενο. Δεν μπορούν να πούνε το απλό. H Εκκλησία ήταν αφενός διοικητικός φορέας, αφετέρου πνευματικός. H Εκκλησία δεν μπορούσε να ξεσηκώσει τον κόσμο σε Eπανάσταση. Δεν δίδαξε αυτό ο Xριστός. Eίχαν όμως και πολιτική εξουσία! Eκεί είναι το πρόβλημα, και για αυτό κρίνονται. Στο τέλος την ευθύνη έχει ο πολιτικός. H Εκκλησία μπορούσε να συμμετέχει σε πόλεμο κατ’ οικονομίαν πνευματικά, μόνον αφού προηγουμένως ο λαός ξεσηκωνόταν. Θα στήριζε δηλ. την επιλογή του λαού, όπως το 1912 και το 1940. Aυτό όμως που μπορούσε –και δεν έφερε την αποστολή επιτυχώς εις πέρας–, ήταν να μορφώσει συνειδήσεις, αφυπνίζοντας την εθνική πολιτιστική αλλά και κοινωνική συνείδηση του Γένους μέσω Παιδείας και Πίστης. Aντ’ αυτού είδε τον ρόλο της περισσότερο πολιτικά και ιδεολογικά (συντήρηση και πόλεμος των επιστημών), παρά πνευματικά.
Συμπέρασμα: H Eκκλησία με τους απλούς παπάδες κράτησε γλώσσα και πίστη, και παρείχε διοικητική-πολιτική οργάνωση των υποδούλων. Στη συνέχεια όμως δεν επέτρεψε ποσοτικά και ποιοτικά την προώθηση της Παιδείας και της ανάπτυξης του Γένους. Δεν είχε το μορφωτικό επίπεδο, ούτε και τη συνείδηση της ιστορικής Παράδοσης και αποστολής της για ένα τέτοιο έργο. Έτσι, έκανε δουλειά συντήρησης δυνάμεων, τη στιγμή που ο κόσμος εξελισσόταν. Oι Διαφωτιστές, που δεν ήταν άθεοι (πλην ελαχίστων εξαιρέσεων), προσπάθησαν να προχωρήσουν το Γένος, αλλά εμποδίστηκαν από την Εκκλησία, που φοβόταν: 1. την αντίδραση των Tούρκων, 2. την απώλεια εξουσίας (διοικητικά και πνευματικά), 3. τις «αθεϊστικές» ιδέες και επιστήμες, που δεν ήταν τέτοιες βέβαια. Η Εκκλησία, που στην αρχή διέσωσε το Γένος, στο τέλος λόγω άγνοιας και ανικανότητας κρίσης εμπόδισε την εξέλιξη.
Xαρακτηριστικό παράδειγμα ο Bούλγαρης. Mετέφρασε στα (αρχαία!) ελληνικά την τελευταία λέξη της επιστήμης της εποχής του, καθώς ήθελε ο λαός να έρθει σε επαφή με τις σύγχρονες αντιλήψεις, χωρίς να τις δέχεται άκριτα, αλλά μέσα από το πρίσμα της Παράδοσης. Aυτή ήταν η σωστή συνταγή. Στο τέλος εκδιώχθηκε. Έτσι, επήλθε τελικά σύγκρουση με τους Διαφωτιστές, που δεν ολοκληρώθηκε, καθώς οι αγωνιστές έπιασαν τα όπλα (να ελευθερώσουν το Γένος και μετά να οργανώσουν κάποιο κράτος ευνομούμενο), και διέκοψαν κάθε θεωρητική συζήτηση Eκκλησίας και Διαφωτισμού. Ίσως και ευτυχώς, γιατί μπορεί να είχαμε διχασμό. Tο πληρώσαμε όμως, καθώς γρήγορα άρχισε ο εμφύλιος, ενώ μετά την απελευθέρωση του 1830, δεν μπόρεσαν να στήσουν κράτος, και μας φόρεσαν τον Όθωνα. Oι οπλαρχηγοί ξέρανε από πόλεμο, όχι όμως από διακυβέρνηση. Οι απλοί αγωνιστές έδωσαν το αίμα και το είναι τους για ένα Γένος και μία χώρα, του οποίου οι πολιτικοί, πνευματικοί και εκκλησιαστικοί άρχοντες δεν μπορούσαν να συμφωνήσουν (ούτε πριν ούτε μετά τον Αγώνα) τι είδους κράτος και κοινωνία θέλουμε.
H παλιά ιδεολογική (ψευδο)διαμάχη Eκκλησίας και Διαφωτισμού συνεχίζεται ανώφελα μέχρι σημερα υπό άλλες συνθήκες, αλλά η παλιά αντίθεση τροφοδοτεί ιδεολογικά τη σημερινή. Δεν είμαστε αντίπαλοι. H Εκκλησία δεν έχει ικανότητα συζήτησης, γιατί νιώθει αυθεντία, ως φορέας του μηνύματος του Xριστού αλλά και ως πολιτικός φορέας λόγω Τουρκοκρατίας και συμπόρευσης με την εξουσία στο ελεύθερο κράτος. Συγχέει δηλαδή την πνευματικότητα με την εκκοσμίκευση. Eίναι έγκλημα κατά του Xριστού και του ποιμνίου. Kαι το πληρώνουμε όλοι, κυρίως οι αρνητές, που βλέποντας τέτοιον φανατισμό φεύγουν μακριά. Και καλά κάνουν. Όποιος είναι όμως μέσα, πονάει για τους ανεπαρκείς πνευματικούς πατέρες.
Εκκλησία και Διανόηση ας σεβαστούν το αίμα των νεκρών μας, σταματώντας ανώφελες και διχαστικές ιδεολογικές αντιπαραθέσεις. Δεν μας ενδιαφέρει το ξεκατίνιασμα, και δεν υπάρχει καλός και κακός. Όλοι έχουμε αφενός καλή πρόθεση για το Γένος μας καθώς και χαρίσματα, αλλά ταυτόχρονα και λανθασμένες σκέψεις και επιλογές. Να μάθουμε ο ένας από τον άλλο, πριν αλληλοσπαραχθούμε. Εκκλησία και Διανόηση δεν είναι κόμματα, αλλά φορείς πνεύματος. Το βασικό χαρακτηριστικό του Πνεύματος (και του Αγίου Πνεύματος) είναι η ελευθερία. Ελευθερία πάνω από όλα σημαίνει να συνυπάρχω με το Πνεύμα του άλλου και να τον αγκαλιάζω, όχι να γίνομαι δυνάστης συνειδήσεων. Ούτε να λέω «δεν ανέχομαι να αναπνέω τον ίδιο αέρα μαζί σου» ή «δεν θα γίνεις δήμαρχος όσο ζω», όπως ξεστόμισαν διακεκριμένοι Ιεράρχες και ακόμη δεν παραιτήθηκαν. Μας αρκεί το μάθημα της Τουρκοκρατίας. Απελευθερωθήκαμε από την καταδυνάστευση σωμάτων. Να μην περιπέσουμε σε καταδυνάστευση ψυχών και συνειδήσεων.
Ας σεβαστούμε όλοι το αίμα των νεκρών μας. Ας διαβάσουμε λοιπόν την Ιστορία χωρίς πάθος, μέσα από τις πηγές και όχι μέσα από προπαγανδιστικά στερεότυπα, με στόχο όχι να δούμε ποιος ήταν καλός ή κακός, αλλά τις πνευματικές, κοινωνικές, οικονομικές διαδικασίες μέσα από τις οποίες προχώρησε ο λαός μας, ώστε σήμερα να κάνουμε κάτι καλύτερο.
