Γράφει ο Ιωάννης Α. Γουγούσης
Ιατρός – Ειδικός Παθολόγος
Εδώ και αρκετό καιρό, η χώρα μας βιώνει μια πρωτόγνωρη οικονομική κρίση. Οι οικογένειες βρίσκονται αντιμέτωπες με μεγάλες οικονομικές δυσκολίες, σημαντική μείωση των εσόδων τους, αβεβαιότητα, χρέη, ανεργία. Η ενστικτώδης αντίδραση των περισσότερων γονέων είναι να παραστήσουν πως δεν συμβαίνει τίποτα. Κι ας έχουν παρακολουθήσει τα παιδιά τις απελπισμένες μας συζητήσεις. Κι ας μας ‘βγαίνει’ η αγωνία μας σε νεύρα, εκρήξεις, κατάθλιψη. Έχουμε μεγαλώσει πιστεύοντας ότι προστατεύουμε τα παιδιά μας αφήνοντάς τα έξω από τα δυσάρεστα της ζωής. «Αυτά τα θέματα δεν είναι για τα παιδιά», « Μήπως μπορεί ένα παιδί να καταλάβει;».
Όποτε μιλώ με γονείς για θέματα που αφορούν στα παιδιά και τη σχέση τους με τα χρήματα γίνεται σαφές ότι, για τους περισσότερους, η μεγαλύτερη έγνοια είναι πώς θα διατηρήσουν ανέπαφο τον τρόπο ζωής των παιδιών τους, ακόμη κι αν αυτός είναι συχνά εντελώς ασύμβατος με την πραγματική οικονομική κατάσταση της οικογένειας. Παραμένει υπό συζήτηση, κατά πόσο αυτή η υπερπροστατευτική στάση είναι τελικά προς όφελος των παιδιών. Τα προστατεύουμε έτσι ή τελικά φτιάχνουμε ανθρώπους άοπλους μπροστά στις δυσκολίες; Τα πράγματα όμως αλλάζουν και όσο κι αν θα το θέλαμε δεν μπορούμε να αφήνουμε τα παιδιά έξω απ’ την πραγματικότητα της ζωής μας. Τα παιδιά πρέπει και έχουν το δικαίωμα να γνωρίζουν, να συμμετέχουν σε όλα αυτά αλλά και να αισθάνονται ότι μπορούν, παρόλα αυτά, να συνεχίσουν να είναι παιδιά. Τα παιδιά αντιλαμβάνονται, ακούνε, διαισθάνονται και «πιάνουν» και την παραμικρή αλλαγή στην διάθεση, τη συμπεριφορά, τις αντιδράσεις των ενηλίκων. Τα περισσότερα παιδιά έχουν αντιληφθεί αλλαγές στην καθημερινή τους ζωή. Παρατηρούν τους γονείς να αγχώνονται και να προετοιμάζονται για ακόμη δυσκολότερες ημέρες. Aκούν για περικοπές ενώ τα περισσότερα, ήδη, βιώνουν στερήσεις. Οι γονείς φέρνουν πιο έντονες αντιρρήσεις στις αγορές, τα ιδιαίτερα μαθήματα κόβονται, τα πάρτυ αποφεύγονται, αλλάζουν σχολείο, μπορεί και γειτονιά.
Πώς μπορούμε λοιπόν να τους μιλήσουμε για τις οικονομικές δυσκολίες που αντιμετωπίζουμε ή που φοβόμαστε ότι θα αντιμετωπίσουμε, χωρίς να τα πανικοβάλλουμε, να τα αποθαρρύνουμε, να τα απογοητεύσουμε;
Συζητήστε με τα παιδιά σας σχετικά με την τρέχουσα κατάσταση και κρατήστε ανοιχτό το διάλογο
Δεν χρειάζεται να ξέρουν κάθε λεπτομέρεια, αλλά την αλήθεια, με λίγα και κατανοητά λόγια που ταιριάζουν στην ηλικία τους. Εξηγήστε τους τις αλλαγές που βιώνει η χώρα μας σε οικονομικό και κοινωνικό επίπεδο και δώστε τους την ευκαιρία να σας μιλήσουν σχετικά με τα όσα ακούν στο σχολείο αλλά και από τους φίλους τους. Συχνά, μπορεί να τα έχουν αντιληφθεί με λανθασμένο τρόπο ή να ανησυχούν υπερβολικά. Φροντίστε να είστε ο κύριος συνομιλητής τους, που διαψεύδει, βάζει τα πράγματα στη σωστή τους διάσταση και καθησυχάζει αν χρειαστεί. Όσο αποφεύγετε να τους μιλήσετε για τα όσα συμβαίνουν, τόσο είναι πιθανότερο να αξιολογήσουν τα πράγματα ως χειρότερα από ότι πραγματικά είναι. Όμως κανένα παιδί δεν χρειάζεται να γνωρίζει λεπτομέρειες οικονομικού χαρακτήρα, ούτε να παραβρίσκεται στις συζητήσεις των ενηλίκων καθώς αυτό μόνο μεγαλύτερη σύγχυση και ανησυχία μπορεί να προκαλέσει. Τα παιδιά τείνουν να παίρνουν στην κυριολεξία τα όσα τους λέτε. Εκφράσεις όπως «θα πεινάσουμε» ή «θα κοιμόμαστε στον δρόμο» που ένας ενήλικος μπορεί να χρησιμοποιήσει σε μια στιγμή απαισιοδοξίας ή μαύρου χιούμορ, για ένα παιδί μπορεί να έχουν τελείως διαφορετική ερμηνεία και επίδραση στην ψυχολογία του. Απεναντίας , τα παιδιά πρέπει να νιώθουν πως ότι και να γίνει, η οικογένεια τους θα καταφέρει να προσαρμοστεί στις αλλαγές.
Ελέγξτε τις ειδήσεις
Η υπερβολική έκθεση, όχι μόνο των παιδιών αλλά και εσάς των ίδιων, στις δίχως τέλος συζητήσεις για την οικονομική κρίση μπορεί να αυξήσει τα επίπεδα στρες και ανασφάλειας. Άλλωστε, οι συχνοί διαπληκτισμοί στα τηλεοπτικά παράθυρα διαταράσσουν την ψυχική ηρεμία. Θέλετε να ενημερώνεστε αλλά οι ειδήσεις είναι συχνά πιο τρομακτικές κι από θρίλερ. Γι΄ αυτό κάντε το καλύτερα χωρίς να βλέπουν και τα παιδιά μαζί .
Εξηγήστε στα παιδιά τα μελλοντικά σας σχέδια προκειμένου να αντιμετωπίσετε την κρίση ως οικογένεια
Ανεξάρτητα με το αν θα μιλήσετε αναλυτικά ή σε ένα γενικότερο πλαίσιο, το θέμα είναι να νιώσουν ότι το σχέδιό σας θα βοηθήσει την οικογένεια να αντεπεξέλθει αποτελεσματικά στις μελλοντικές οικονομικές δυσκολίες. Μερικά παραδείγματα: «‘Έχουμε κάποια χρήματα στην άκρη που μας είναι αρκετά μέχρι να βρει ο μπαμπάς μια νέα δουλειά», «Επειδή τώρα είναι μια δύσκολη περίοδος, θα μείνουμε για λίγο καιρό με τον παππού και τη γιαγιά προκειμένου να μοιραζόμαστε τα έξοδα». Επίσης, είναι καλό να συμφωνήσουμε με τα παιδιά μας ότι θα μειώσουμε κάποια επιπλέον έξοδα (π.χ. «δεν μπορούμε πλέον να τρώμε έξω συχνά») προκειμένου να εξασφαλίσουμε προληπτικά ένα εισόδημα για να έχουμε στην άκρη και όχι γιατί «θα πεινάσουμε».
Περιορίστε την ένταση και ελαττώστε το στρες στην οικογένεια
Πολύ πιθανό να είστε αγχωμένοι και νευρικοί αλλά προσπαθήστε να διατηρήσετε την ηρεμία σας, μιλήστε με φίλους, βρείτε διεξόδους . Οι συγκρούσεις μέσα στην οικογένεια είναι ίσως η μεγαλύτερη δοκιμασία που περνούν τα παιδιά σε τέτοιες περιόδους. Προσπαθήσετε να μην αφήνετε να σας κατακλύζει το άγχος και να παραμένετε ψύχραιμοι. Βρίσκοντας τρόπους να καταπολεμήσετε το στρες, (κινηθείτε, ασχοληθείτε με κάτι που σας ευχαριστεί χωρίς να κοστίζει, κάντε ποδήλατο μαζί με τα παιδιά σας, ακούστε μουσική) βοηθάτε τον εαυτό σας και τα παιδιά.
Διατηρήστε τις συνήθειές σας
Όταν τα παιδιά διαισθάνονται ότι κάτι έχει αλλάξει στην ατμόσφαιρα του σπιτιού και στην ψυχολογία των γονιών τους, επιζητούν περισσότερη φυσική επαφή και προσοχή. Η αίσθηση ανοργανωσιάς και χάους μεγενθύνει τα προβλήματα. Γι’ αυτό λοιπόν οι γονείς έχουν έναν λόγο παραπάνω να δείχνουν την αγάπη τους και να περνούν περισσότερο χρόνο με τα παιδιά τους διατηρώντας τις γνώριμες τους συνήθειες που δίνουν αίσθηση σταθερότητας και ασφάλειας. Μπορεί τα χρήματα και τα έσοδα να είναι λιγότερα αλλά η αγκαλιά και η επικοινωνία γύρω από το τραπέζι ή κατά την διάρκεια ενός περιπάτου δεν κοστίζουν απολύτως τίποτα. Μην ξεχνάτε ότι η καλοπέραση δεν εξαρτάται αποκλειστικά από το χρήμα. Υπάρχουν εναλλακτικές μορφές διασκέδασης, όπως οι συγκεντρώσεις φίλων σε σπίτια, ακόμη και εναλλακτικές μορφές διακοπών (εξοχικά σπίτια φίλων, κάμπινγκ), που μπορεί να αποδειχθούν ακόμη πιο ευχάριστες από τις πολυδάπανες μορφές που έχουμε συνηθίσει. Επίσης η κοινωνική συναναστροφή με συνομηλίκους είναι πολύ πιο ουσιαστική για την ανάπτυξη απ’ ό,τι τα διάφορα ακριβά ηλεκτρονικά παιχνίδια.
Αφουγκραστείτε τα παιδιά
Αυτό τον καιρό φροντίστε να είσαστε λίγο πιο «συντονισμένοι» με τα παιδιά σας. Αν παρατηρήσετε στη συμπεριφορά τους ασυνήθιστες ενδείξεις άγχους ή στενοχώριας μιλήστε μαζί τους, ζητείστε από κάποιον άλλο ενήλικα που αγαπούν να περάσει χρόνο μαζί τους ή συμβουλευθείτε έναν ειδικό ψυχικής υγείας.
Δώστε ελπίδα
Ευτυχώς τα παιδιά αντέχουν και προσαρμόζονται, αρκεί να νιώθουν ότι μπορούν να συνεχίσουν να βασίζονται στην οικογένεια τους. Δείξτε τους λοιπόν και πείτε τους το αυτονόητο: ότι όσο δύσκολα κι αν είναι τα πράγματα, εσείς θα κάνετε ό,τι μπορείτε για να καλυτερεύσουν. Επιστρατεύστε το χιούμορ και τον αυτοσαρκασμό σας και διδάξτε στα παιδιά την αισιοδοξία και την ευελιξία. Είναι σπουδαίο εφόδιο να ξέρει κανείς να βλέπει τις προκλήσεις ως ευκαιρίες και όχι ως τραγωδίες! Μιλήστε τους για ότι δίνει νόημα στην ζωή, πέρα από τα υλικά αγαθά. Δώστε προσωπικά παραδείγματα για την χαρά της φιλίας, την ευτυχία να είσαι γονιός, την αγάπη, την ικανοποίηση της δημιουργίας. Τα παιδιά θα ακολουθήσουν τις δικές μας αντιδράσεις. Αν εμείς καταφέρουμε να μείνουμε ψύχραιμοι, το ίδιο θα κάνουν και τα παιδιά. Αν τους διδάξουμε πως οι δυσκολίες είναι μέσα στη ζωή και πως εμείς δεν θα σταματήσουμε να αγωνιζόμαστε για το καλύτερο, θα το καταλάβουν. Τα παιδιά, όπως και κάθε άνθρωπος σήμερα, πρέπει να γαλουχηθούν με καινούργιες πεποιθήσεις και άξιες. Με αφορμή το δυσμενές οικονομικό κλίμα που επικρατεί, πρέπει να μάθουν να μοιράζονται, να μην σπαταλούν, να μην παίρνουν τίποτα δεδομένο, να αναπτύσσουν πνεύμα αλληλεγγύης για το διπλανό παιδί και κατ’ επέκταση τον συνάνθρωπο, και κυρίως να μάθουν να είναι ευχαριστημένα με όσα έχουν.
Οι μεταξύ μας σχέσεις είναι ο πλέον καθοριστικός παράγοντας για την εξέλιξη των παιδιών μας. Και το κλειδί για γόνιμες και εγκάρδιες σχέσεις είναι η καλή επικοινωνία. Καλή και ειλικρινής, όμως, δεν σημαίνει αστόχαστη.
