Στις 2.11.2012 δέχθηκα την ευγενή πρόσκληση της Δημάρχου Πτολεμαΐδας κυρίας Παρασκευής Βρυζίδου μέσω της δημοτικού συμβούλου του Δήμου κυρίας Σοφίας Απαζίδου, η οποία είχε την καλοσύνη να μου στείλει το πρόγραμμα με τίτλο – Εορδαία όψεις ενός αιώνα-, τις ευχαριστώ θερμά μέσα από την ευγενή στήλη της έγκριτης εφημερίδας Παλμός. Τις συγχαίρω όπως και όλους τους συντελεστές αυτών των εκδηλώσεων για την επιμελημένη οργάνωση, έτσι όπως βλέπω να διατυπώνεται στο πρόγραμμα.
Επειδή δεν μπόρεσα να παραστώ στις καθορισμένες εκδηλώσεις, ας θεωρηθεί η παρούσα αυτή σύντομη αναφορά μου για τη Μακεδονία ως θετική συμμετοχή στις εκδηλώσεις, που πραγματοποιεί ο Δήμος Πτολεμαΐδας τιμώντας την απελευθερωτική νικηφόρα εξόρμηση των Ελλήνων του 1912-13.
Πριν από την απελευθέρωση της Μακεδονίας το 1912 είχε προηγηθεί ο Μακεδονικός αγώνας του 1903-08. Τότε διεκδικούσαν τη Μακεδονία εντελώς ανιστόρητα και κατακτητικά οι Βούλγαροι. Οι Βούλγαροι από καιρό εγκατέλειψαν, επίσημα τουλάχιστον, αυτή τη διεκδίκηση, τώρα προέκυψαν οι Σκοπιανοί του Γκρουέφσκυ, λεγόμενοι καταχρηστικά Μακεδόνες, πλαστογραφώντας με αναίδεια την ιστορία και το διεθνές δίκαιο.
Είναι εξαιρετικής ιστορικής σημασίας η επέτειος αυτή που εορτάζεται, γιατί η απελευθέρωση της Πτολεμαΐδας του 1912 εντάσσεται μέσα στην ιστορία της μεγάλης εθνικής εξόρμησης των Ελλήνων, η οποία αποκατέστησε, σε μεγάλο μέρος, τη γεωγραφική και πληθυσμιακή ενότητα της Ελλάδας. Αργότερα το 1919 ο Ελληνικός στρατός αποβιβάστηκε στη Σμύρνη. Εκεί που επί 3χιλιάδες χρόνια, με την υψηλή ποιότητα του Ιωνικού πολιτισμού ζούσε ακμάζων ελληνισμός, όπως το ίδιο και στον Πόντο.
Και ενώ μετά την απελευθέρωση της Μακεδονίας, της Ηπείρου, της Θράκης και των νησιών, όλα προοιώνιζαν ότι η Ελλάδα βάδιζε σε μια ευτυχέστερη εποχή, ο πόλεμος το 1914 της Γερμανίας εναντίον της Αντάντ, Αγγλίας-Γαλλίας παρέσυρε τη χώρα μας στη δίνη του εθνικού διχασμού.
Το 1920 με την παρουσία του ελληνικού στρατού στη Σμύρνη, παρασυρθείς ο ελληνικός λαός από δημαγωγικά συνθήματα έκανε το μεγάλο λάθος να καταψηφίσει τον δημιουργό της νεώτερης Ελλάδας Ελευθέριο Βενιζέλο, φίλο των συμμάχων νικητών της Αντάντ.
Επακολούθησαν σοβαρά σφάλματα στρατιωτικής και πολιτικής φύσεως των Ελλήνων και η χώρα οδηγήθηκε στον όλεθρο, που ονομάστηκε Μικρασιατική καταστροφή. Το αποτέλεσμα ήταν ο αφανισμός πολλών χιλιάδων Ελλήνων από την εγκληματική σκληρότητα των νεοτούρκων, ο οδυνηρός ξεριζωμός των Ελλήνων, η τραγικότητα των προσφύγων από τη Μ. Ασία, τον Πόντο και τη Θράκη. Πολλοί από αυτούς εγκαταστάθηκαν στα Καϊλάρια σήμερα Πτολεμαΐδα. Έφθασαν εκεί σε τραγική κατάσταση, αλλά με τη συμπαράσταση της πολιτείας και με τη δημιουργική εργατικότητα των κατοίκων της, δημιουργήθηκε μια αξιόλογη πόλη.
Η ιστορία της Πτολεμαΐδας είναι περισσότερο γνωστή από το 1912, κυρίως από την εποχή της εγκατάστασης των προσφύγων και περιποιεί τιμή των κατοίκων της Εορδαίας η πρόοδος της πόλης.
Επειδή είναι γνωστές οι πολιτικές που ασκήθηκαν και οι στρατιωτικές επιχειρήσεις του 1912 θα ήθελα, με το σημείωμά μου αυτό, να συνδέσω την απελευθέρωση της Μακεδονίας, στην οποία ανήκει η Πτολεμαΐδα και η ευρεία της περιφέρεια Εορδαία, με ένα σημαντικό μέρος της ελληνικής ιστορίας, που εξηγεί απόλυτα τους λόγους της μεγάλης εξόρμησης του ελληνικού στρατού το 1912 και που δικαιολογημένα η Πτολεμαΐδα, όπως όλη η Βόρεια Ελλάδα, τιμά την επέτειο της απελευθερώσεώς της από τον τουρκικό ζυγό, εορτάζοντας την αποκατάσταση ιστορικής ενότητας του ελληνισμού.
Ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός είχε κέντρο την Αθήνα, συνέχεια ένας δεύτερος ελληνικός πολιτισμός δημιουργείται στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου.
Οι δύο αυτοί πολιτισμοί υπήρξαν αδέλφια, δημιούργημα των ελλήνων προερχομένων από διάφορους γεωγραφικούς χώρους της μεσογείου.
Ο ανεπανάληπτος, για πολλούς αιώνες, δισυπόστατος αυτός πολιτισμός των Ελλήνων αποτέλεσε το κύριο θρεπτικό υπόστρωμα της πνευματικής πολιτιστικής και επιστημονικής ανάπτυξης του ευρωπαϊκού, λεγόμενου, πολιτισμού.
Αυτός ο πολιτισμός κράτησε, όλους τους αιώνες, τον ελληνισμό ζωντανό, και ήταν αυτό, που υποκίνησε και εμψύχωνε τους Έλληνες το 1912 πολεμώντας να ελευθερώσουν τη Μακεδονία και τις άλλες περιοχές, στις οποίες ακόμη οι έλληνες ζούσαν σκλαβωμένοι. Οι έλληνες του 1912 ένωσαν την εποχή τους με τον Φίλιππο Β’ τον 3ο π.Χ. αιώνα τότε που άρχισε η ενεργότερη συμμετοχή των Μακεδόνων στον ελληνικό πολιτισμό. Ο Φίλιππος Β’ ικανότατος στρατηγός και πολιτικός επεδίωξε να συνάψει καλές σχέσεις με την Αθήνα και τις άλλες ελληνικές πόλεις, έπαιρνε μέρος στους ολυμπιακούς αγώνες, κάλεσε διανοούμενους και καλλιτέχνες στην Πέλλα – στο Δίον. Η γλώσσα γίνεται κοινή, φυσικά με τις τοπικές διαλέκτους.
Η εκστρατεία του Αλέξανδρου στην Ανατολή ήταν έργο των Ελλήνων. Οι έλληνες των αποικιών της Μ. Ασίας εντάχθηκαν στο στρατό του Αλέξανδρου. Ο Αλέξανδρος στη Μ. Ασία έκτισε ναό της θεάς Αθηνάς. Το ναυτικό των ελληνικών πόλεων συνόδευε από τη θάλασσα το στρατό.
Ο Αλέξανδρος στην Αίγυπτο ιδρύει την Αλεξάνδρεια. Κυρίαρχη μορφή ο σπουδαίος έλληνας πολεοδόμος Δεινοκράτης. Με το θάνατο του Αλέξανδρου ο κόσμος συγκλονίστηκε. Οι στρατηγοί του μοίρασαν το απέραντο βασίλειο. Διασπάστηκε η ενότητα με οδυνηρές συνέπειες.
Οι Έλληνες διεσπάρησαν στην Ανατολή, αλλά, με όργανο την ελληνική γλώσσα, καλλιέργησαν τον ελληνικό πολιτισμό. Ο Πτολεμαίος, ετεροθαλής αδελφός του εκλιπόντος Μ. Αλέξανδρου, πήρε την Αίγυπτο. Ο Πτολεμαίος και οι διάδοχοί του Πτολεμαίοι δημιουργούν στην Αλεξάνδρεια, παράλληλα με την Αθήνα, το δεύτερο ελληνικό πολιτισμό. Κτίζουν μεταξύ άλλων το Μουσείο και τη Βιβλιοθήκη. Τα δύο αυτά ιδρύματα, το Μουσείο και η Βιβλιοθήκη, αποτέλεσαν το πρότυπο για τη μετέπειτα ίδρυση πανεπιστημίων και πολυτεχνείων στην Ευρώπη.
Η Βιβλιοθήκη ήταν κέντρο σπουδών, περιείχε πάνω από πεντακόσιες πενήντα χιλιάδες βιβλία σε κυλίνδρους παπύρου, Ελλήνων συγγραφέων, πολλά δανεικά και αγύριστα από την Αθήνα και την Πέργαμο.
Τη βιβλιοθήκη οργάνωσε και διοίκησε ο φιλόσοφος και πολιτικός των Αθηνών Δημήτριος Φαληρεύς.
Το Μουσείο ήταν κέντρο φυσικών και τεχνολογικών σπουδών, το διοίκησαν και δίδαξαν σπουδαίοι σοφοί και επιστήμονες μεταξύ των οποίων ο Ευκλείδης, ο Αρίσταρχος, ο Ήρων, ο Ίππαρχος, ο Πτολεμαίος, ο Ερατοσθένης, ο Αρχιμήδης κ.ά. προερχόμενοι από διάφορες ελληνικές πόλεις.
Στην Αλεξάνδρεια αναπτύχθηκε ο Νεοπλατωνισμός, κύριος εκπρόσωπός του ο φιλόσοφος Πλωτίνος. Ταύτισε το ΟΝ του Πλάτωνα με το Θεό.
Ο Ελληνορωμαϊκός πολιτισμός είχε ως αφετηρία την Αλεξάνδρεια των Πτολεμαίων.
Οι φιλόσοφοι της αρχαίας Ελλάδας έχουν διακηρύξει απλά, αλλά σπουδαία πράγματα για τον άνθρωπο και την κοινωνία.
Ήταν λάθος που η σύγχρονη εκπαίδευση φρόντισε να διδαχθούμε στενά την αρχαία Ελληνική γλώσσα, μόνο ως λεξιλόγιο-γραμματική και συντακτικό και πολύ ελάχιστα ως φιλοσοφία ζωής. Δηλαδή ως διαπαιδαγώγηση. Ο Πλάτων έλεγε για την εκπαίδευση των νέων: «Οφείλουμε να διαπαιδαγωγούμε τους νέους μας, μέχρι την ηλικία που αναπτύσσεται η κριτική αντίληψη στον άνθρωπο, γιατί η γνώση έρχεται αργά. Χρειάζεται νοημοσύνη για να καταλάβει ο άνθρωπος τι είναι καλό και τι είναι κακό κι αυτό έρχεται αργά.
Γίνονται συνεχώς και επανειλημμένως εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις. Γιατί όλες έχουν αποτύχει; Υπάρχει πρόβλημα.
Η ιστορική μνήμη του πολιτισμού ενός λαού είναι ισχυρό στοιχείο ενωτικής, φυλετικής, εθνικής θα λέγαμε επιβίωσής του. Ο Ελληνισμός παρά τις τρομερές ιστορικές αντιξοότητές του, επέζησε μέσα στη μακραίωνη διαδρομή του χάρη στην αδιάλειπτη εθνοτική, πολιτιστική του παράδοση. Αυτή από γενεά σε γενεά μεταβιβαζόταν. Την αναζωογονούσαν τα εναπομείναντα μνημεία, τα καλλιτεχνικά έργα και τα γραπτά κείμενα, όσα απέμειναν. Αυτά φυλάει η ιστορική μνήμη των Ελλήνων και τα επαναφέρει στο νου και την ψυχή, κάθε φορά που χρειάζεται ν’αντιμετωπιστούν εθνικές ανάγκες. Αυτό έγινε με ενωτική αποφασιστικότητα των ελλήνων του 1912.
Είναι γνωστό ότι κατά την αρχαιότητα δεν υπήρχαν έθνη-κράτη, οι ελληνικές πόλεις, πολλές φορές, για διάφορους λόγους, πολεμούσαν μεταξύ τους, ενώ είχαν κοινές εθνοτικές ρίζες και θεσμούς. Με αυτή την έννοια πολλοί εξέχοντες Αθηναίοι μεταξύ των οποίων οι σπουδαίοι ρήτορες Ισοκράτης, Αισχύνης κ.ά. ζητούσαν την ένωση των Ελλήνων υπό το Φίλιππο της Μακεδονίας για να γλιτώσουν από πολλά δεινά. Ο Φίλιππος είχε την επιθυμία να ενώσει τους έλληνες. Την ευκαιρία έδωσε η πρόσκληση του Αμφικτιονικού συμβούλιου των Δελφών. Για να αντιμετωπίσουν τους κατοίκους της Άμφισσας επειδή καταπατούσαν τα κτήματά τους, κάλεσαν τον Φίλιππο να τους βοηθήσει. Ο Φίλιππος βρήκε την ευκαιρία να κατέβει στη Νότια Ελλάδα.
Στην Κόρινθο έγινε η πρώτη ένωση των Ελλήνων με ισονομία μεταξύ των ελληνικών πόλεων, τον 3ο π.Χ. αιώνα από τον Φίλιππο.
Η επίσκεψη του Αλέξανδρου στον κυνικό Διογένη δεν ήταν τυχαία. Ο Διογένης είχε διακηρύξει τον κοσμοπολιτισμό όπως και οι Σοφιστές. Ο Αλέξανδρος είχε επηρεαστεί από τις αντιλήψεις του κοσμοπολιτισμού, όπως και οι νέοι των Αθηνών.
Οι Μακεδόνες πίστευαν όπως και ο Αλέξανδρος πίστευε και θυσίαζε στους ίδιους θεούς με τους άλλους Έλληνες. Συμμετείχε στους ολυμπιακούς αγώνες πήρε έπαθλο στην ιππασία. Στην Ολυμπία ίδρυσε και αφιέρωσε στο Δία εντυπωσιακό μνημείο προς τιμήν των γονέων του το Φιλίππειο με 18 ωραιότατους κίονες. Το εσωτερικό στόλιζαν οι προτομές του Φιλίππου και Ολυμπιάδας και των παππούδων του, Αμύντα και Ευρυδίκης.
Στη Μακεδονία γεννήθηκε ο Αριστοτέλης. Νέος επισκέφθηκε την Πέλλα.
Στη Μακεδονία ο μεγάλος τραγικός ποιητής και φιλόσοφος Ευριπίδης έγραψε τα περισσότερα έργα του.
Ο φιλόσοφος Δημήτριος Φαληρεύς, που με επιτυχία κυβέρνησε την Αθήνα, φίλος του Κάσσανδρου, έμεινε στην Πέλλα για μια 10ετία περίπου, και ύστερα πήγε στην Αλεξάνδρεια, εκεί οργάνωσε και διοίκησε τη βιβλιοθήκη.
Ο Θουκυδίδης, πατέρας της ιστορίας, στην Αμφίπολη,- εκβολές του Στρυμόνα-, έγραψε την ιστορία.
Πολλά ονόματα στρατηγών: Αντίγονος, Αντίοχος, Περσέας, ήταν κοινά ονόματα με τους άλλους Έλληνες.
Ο Δημόκριτος, ο Λεύκιππος και ο Πρωταγόρας γεννήθηκαν στα Άβδηρα κοντά στις εκβολές του Νέστου.
Σπουδαίοι καλλιτέχνες της Αττικής εργάστηκαν στη Μακεδονία. Ο Αλέξανδρος είχε επίσημο αγαλματοποιό τον Πυργοτέλη ο οποίος του δώρισε τον επιτραπέζιο Ηρακλή του οποίου την εύνοια επικαλείτο πριν από κάθε μάχη. Οι Μακεδόνες θεωρούσαν τον εαυτό τους απογόνους του Ηρακλή (ημίθεος της Ελληνικής Μυθολογίας). Ζωγράφο είχε τον Απελλή.
Τα εκθέματα στο μουσείο του Δίον, στην Πέλλα και άλλα ευρήματα από την ευρύτερη Μακεδονική γη μαρτυρούν την ελληνική τεχνοτροπία τους, πολλά με ελληνικές επιγραφές.
Στο Δίον υπάρχει αναθηματική πλάκα – γράφει – Περσέως Α βασιλέως και Βοιωτών συμμαχία.
Όταν τον 18ο αιώνα με την επίδραση του Διαφωτισμού και της Γαλλικής επανάστασης στην Ευρώπη σχηματίστηκαν έθνη, τότε και στους Έλληνες διαμορφώθηκε η ιδέα μιας ενιαίας εθνικής πατρίδας των Ελλήνων, με ολοκληρωμένη εδαφική, γεωγραφική οντότητα.
Μετά τον μεγαλειώδη απελευθερωτικό αγώνα του 1821 και το σχηματισμό ελληνικού έθνους το 1828, οι προστάτιδες δυνάμεις καθόρισαν τα σύνορα της χώρας μας μέχρι τη Μελούνα υψώματα πάνω από τη Λαμία. Ολόκληρες περιοχές των Ελλήνων, Μακεδονία, Ήπειρος, Θράκη, νησιά έμεναν ακόμη σκλαβωμένες, η Ελλάδα ασφυκτιούσε στα περιορισμένα πολύ στενά γεωγραφικά σύνορα, που της επέβαλαν.
Ήταν φυσικό οι Έλληνες να θέλουν την εδαφική ολοκλήρωσή τους. Η ευκαιρία της εδαφικής αποκατάστασης δόθηκε το 1912 με την ηρωική εξόρμηση του καλά οργανωμένου ελληνικού στρατού, το πέτυχαν.
Μέσα στους αιώνες ο ελληνισμός δεινοπάθησε, αλλά ο πολιτισμός των ελλήνων επέζησε. Ανεξάρτητα αν ένα σημαντικό μέρος του μετανάστευσε στην Ευρώπη.
Αναφέρθηκα σε μερικά από τα πολλά ονόματα που δημιούργησαν τον ελληνικό πολιτισμό, σχετικά με τους Μακεδόνες, για να φανεί ότι η εξόρμηση του ελληνικού στρατού το 1912 δεν ήρθε ουρανοκατέβατη στο μυαλό των Ελλήνων, ούτε ως κατάκτηση. Οι Μακεδόνες είχαν ήδη συγχωνευθεί με τους άλλους Έλληνες.
Η ποιότητα του ελληνικού πολιτισμού, στο σύνολό του, είναι το ισχυρό ατού των Ελλήνων στη μεγάλη σκακιέρα της ανταγωνιστικότητας του κόσμου.
Σήμερα αντιμετωπίζουμε μια πολύ δύσκολη, πολύπλοκη κατάσταση, και οφείλουμε να δώσουμε μια διαφορετική μάχη, τη μάχη της επιβίωσης. Πιστεύω ότι είναι απαραίτητο να την δώσουμε προσεκτικά, με υπευθυνότητα, με σθένος πολιτικής ενότητας και θα τα βγάλουμε πέρα, το απαιτεί ο ελληνικός πολιτισμός.
Κωνσταντίνος Παντελής
