Ο Ναός της Αγίας Σοφίας υπήρξε για ένδεκα περίπου αιώνες το σύμβολο της ορθοδοξίας και του ελληνισμού. Ανοικοδομήθηκε από τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό όπου οι δύο αρχιτέκτονες Ανθέμιος και Ισίδωρος έκαναν το παν για να ξεπεράσει κάθε προηγούμενο. Η Αγιά Σοφιά είναι η δεύτερη σφραγίδα που αποτυπώνει τη μετάβαση από τον αρχαίο ελληνικό κόσμο, στον βυζαντινό και μεταβυζαντινό και γίνεται έμβλημα της ιστορίας του νέου ελληνισμού καθώς η σημασία της επιφορτίζεται υποστατικά με τη λυτρωτική επαγγελία της Μεγάλης Ιδέας.
Για το Γένος ο ναός οικοδομήθηκε στο όνομα της Σοφίας του Κυρίου, ήταν το κάλλος που έλαβε την ένυλη μορφή του. Ήταν συνεργία Θεού με αγγελικό επιφάνιο, γράφει ο Προκόπιος ότι «Θεού ροπή το έργον τούτο αποτετόρνευται».
Το χρονικό κτίσης της Αγίας Σοφίας παρουσιάζει δυο όψεις του υλικού του. Την πραγματικότητα και το θρύλο. Από τη μια αντλούμε πλούσιες πληροφορίες για το κάλλιστο οικοδόμημα της ορθοδοξίας. Από την άλλη μετατοπιζόμαστε στους χώρους του υπερπραγματικού, εκεί που η λογική δίνει τη θέση της στο θαύμα και ο θρύλος σκηνοθετεί το ιστορικό γεγονός.
Στο χρονικό του ψευτοκωδικού μπορεί να δοξολογείται η πρωτοβουλία του Ιουστινιανού στην ανοικοδόμηση του νέου ναού, όμως αόρατος εργοδηγός κατά πίστην ήταν ο ίδιος ο Θεός.
Την έμμεση συνεργία του Θεού την αντιλαμβάνεται ο λόγος χρονικογράφος, όπως περίπου θα την αντιληφθεί ύστερα από αιώνες με τη λαμπρή αμεσότητα της αφέλειας του στα ΟΡΑΜΑΤΑ ΚΑΙ ΘΑΜΑΤΑ ο Μακρυγιάννης. Οι οραματισμοί του Θρύλου δε λειτουργούν διαφορετικά. Θυμάμαι τη Θρακιώτικη παράδοση για το αχειροποίητο σχέδιο της Αγίας Σοφιάς, όπου το αντίδωρο που έπεσε από του βασιλιά το χέρι το πήρε μια μέλισσα και το πήγε στην κυψέλη και όταν άνοιξαν το μελίσσι σε μελίπηκτη κερήθρα το πρόπλασμα του Ναού.
Για την Αγία Σοφία όλες αυτές τις παραδόσεις τις έχει αποταμιεύσει προ πολλού ο Εθνικός ευεργέτης θησαυριστής Νικόλαος Πολίτης.
Είναι χαρακτηριστικό ότι σ’ αυτό το χρονικό του ψευδοκωδικού δεν αναφέρονται οι αρχιτέκτονες της Αγίας Σοφίας, προφανώς για να εγκωμιασθεί η απόφαση του Ιουστινιανού και να υμνηθεί η θεόκτιση έμπνευση του έργου. Το ότι ο Ανθέμιος και ο Ισίδωρος πρέπει να ήταν από τους κορυφαίους αρχιτέκτονες στην ιστορία του Ελληνισμού το αποδεικνύει το έργο τους και το πιστοποιεί η ιστορία.
Ο Ιουστινιάνειος ναός ήταν η Τρίτη ανοικοδόμηση της Αγίας Σοφίας, αφού η πρώτη βασιλική του Μεγάλου Κων/νου, εκεί που ακούσθηκαν οι φωνές του Ναζιανζηνού και του Χρυσοστόμου, εκεί που αναγνωρίστηκαν τα πρακτικά της Β’ Οικουμενικής Συνόδου πυρπολήθηκε για να την ξαναχτίσει ο Θεοδόσιος ο Β’ και να επανοικοδομηθεί επάνω στο θαυμάσιο σχέδιο μετά την πυρπόληση της κατά τη στάση του ΝΙΚΑ.
Η αποπεράτωση της οικοδόμησης έγινε σε τόσο βραχύ χρόνο που προκαλεί κατάπληξη εφόσον τα εγκαίνια του ναού έγιναν στις 27 Δεκεμβρίου του 537. Ο Άγιος Πέτρος της Ρώμης εγκαινιάσθηκε 120 χρόνια μετά την κατάθεση του θεμελίου λίθου και ο ναός του Αγίου Παύλου στο Λονδίνο χρειάσθηκε 34 χρόνια για να αποπερατωθεί.
Ώστε δίκαια ο Ιουστινιανός όταν εισήλθε στον τελειωθέντα ναό επαιρόμενος είπε το μεμαρτυρημένον «Νενίκηκα σε Σολομών».
Οποίον θάμβος, οποίο μεγαλείο, οποία έκσταση νιώθει κανείς όταν εισέλθει στο ναό. Οι τέσσερες ογκώδεις τετράγωνοι πευσοί, επί των οποίων στηρίζεται ο αιθέριος μέγας θόλος, άλλος ουρανός επίγειος, θαύμα της τέχνης αμίμητο. Οι αναρίθμητες τοξοειδείς θυρίδες του από τις οποίες εισέρχεται το φώς της ημέρας γλυκό, μαλακό, οι χρωματιστοί ωραίοι κίονες με κορμούς, όλους μονόλιθους και τα σκαλιστά ως δαντελλόπλεκτα κιονόκρανα, τα πολύμορφα αρχιτεκτονικά κοσμήματα των απέραντων στοών, των μεταρσίων κατηχουμενείων. Οι πολυσχιδείς κόγχες και οι χιβάδες και η ουρανοπρεπείς της Αγίας Τραπέζης όλα ταυτόχρονα ορώμενα θαμπώνουν το βλέμμα σου. Ο νους σου ιλιγγιά, η καρδιά πάλλει, η ψυχή συστέλλεται. Καρφώνεσαι ακίνητος και κατάπληκτος. Μπροστά στα θαμπωμένα μάτια σου βλέπεις την ιστορία του Γένους. Εκεί μέσα η Ορθοδοξία και ο Ελληνισμός γνώρισαν ημέρες μεγαλείου και δόξας.
Ο Φραντζής αποκαλεί την Αγία Σοφία «ουρανό επίγειο» «και πάσης της γης αγαλλίασμα».
Οι τεκτονικές καταστροφές και οι δηώσεις των ξένων συνοδεύαν την ιστορική διαδρομή της Αγίας Σοφίας.
Την αισχρότερη όμως σκύλευση έγινε κατά την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Φράγκους (1204) όπου από την λεηλασία και όργια «Το Θείον εμολύνθη δάπεδον». Ο ίδιος όμως ο Ναός της Αγίας Σοφίας αποτελεί το κάτοπτρο της ιστορίας του Ελληνισμού στη διάρκεια των 1100 περίπου χρόνων της Βασιλεύουσας.
Η Αγία Σοφία. Γλυκόπικρο νανούρισμα της δουλείας και σεμνό εμβατήριο της Ελευθερίας. Φακός θολόμορφος απέραντος συγκεντρώνει τους στεναγμούς και τα δάκρυα του Γένους, αιώνες τώρα όπου τόσο πικρά αποξηραίνει η βαρύτατη ημισέληνος επί της κορυφής του θόλου επικαθημένη.
Η Αγία Σοφία. Βαρύ και σιωπηλό οικοδόμημα, προορισμένο θαρρείς ως ένα μεγάλο νεκρικό μνήμα μιας απέραντης εκλιπούσης αυτοκρατορίας. Που είναι τα μαρμάρινα κωδωνοστάσια με τις εκατό καμπάνες. Που είναι η χρυσή καμπάνα και οι 1000 ιερείς σου. Αναρίθμητοι ουλεμάδες με τα βαριά σαρίκια περιφέρονται στην πλακόστρωτη αυλή.
Τα τελευταία χρόνια έχει μετατραπεί σε Μουσείο, αλλά οι ζημιές που έγιναν στο εσωτερικό του από την πολυετή χρήση.
Η Ελπίδα του Γένους που μεγάλωσε να δει να ξαναγίνεται η Θεία λειτουργία που κόπηκε στη μέση την καταραμένη Τρίτη 29 Μαΐου δεν πρόκειται να υλοποιηθεί.
Τώρα η επί γης εικών
του Θείου μεγαλείου
τέμενος είναι τουρκικό
προσκύνημα βαρβάρων
ο οίκος του Κυρίου
ΓΙΑΝΝΑΚΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ
