Η λογοτεχνία υπήρξε ανέκαθεν τρόπος απεμπλοκής των ανθρώπων από γεγονότα που με τον ένα ή τον άλλο τρόπο στιγμάτισαν το γράφων υποκείμενο. Κι ως είθισται τα γεγονότα δεν προκύπτουν μόνα τους. Υπάρχουν, πολύ συχνά, άλλα πράττοντα υποκείμενα που τα παρακινούν, άλλοτε με θετικό κι άλλοτε με αρνητικό τρόπο. Στην περίπτωση της Πανάρετου το πράττον υποκείμενο είναι η μητέρα της και το βιβλίο της Ψυχής Εγκώμιον είναι μια πράξη πρωτίστως απεμπλοκής και κατ’ επέκταση συμφιλίωσης με τη γυναίκα που ακόμα και στα τελευταία της παρέμεινε ένας «ανελέητος τύραννος».
Μια μητέρα που κρατά ημερολόγιο καθώς η κόρη της μεγαλώνει, με παρατηρήσεις που δείχνουν μια στρατιωτικού τύπου ανατροφή. Μια μητέρα παράλογα αυστηρή, επώδυνα υπερπροστατευτική και αδιαφιλονίκητα αυταρχική που έχει σε τέτοιο βαθμό καταστείλει την πρωτοβουλία του παιδιού της, ώστε να παραδέχεται ευθέως πως η κόρη της ήταν ανεπιθύμητη. Με εκδηλώσεις συνήθους αστικής συμπεριφοράς, το μόνο που την απασχολεί είναι ο σχολιασμός των άλλων, το “φαίνεσθαι” και όχι το πραγματικό “είναι” της οικογένειάς της.
Η προσωπική βούληση της κόρης αποδυναμώθηκε τόσο πολύ που ακόμα και αυτή η ύστατη προσπάθεια να κλείσει τους λογαριασμούς με το παρελθόν, να συμφιλιωθεί και να επουλώσει το τραύμα, ξεκινά όταν η μητέρα της αρχίζει να εμφανίζει τα πρώτα σημάδια άνοιας. «Ο άνθρωπος που σε γέννησε και με τον οποίο μοιράστηκες (καλώς ή κακώς, δεν έχει καμιά σημασία εδώ) τη ζωή σου, αποσυντίθεται ζωντανός». Ίσως σε οποιαδήποτε άλλη στιγμή της κοινής τους ζωής κάτι τέτοιο να ήταν αδύνατο. Η επιβλητική παρουσία της μάνας δεν θα το επέτρεπε. Η Ναυσικά βρίσκει τώρα την ευκαιρία, που η μητέρα της είναι «χωρίς τη δυνατότητα μνήμης, δηλαδή χωρίς το παρελθόν της. Χωρίς τη δυνατότητα κρίσης, δηλαδή χωρίς την εντελώς προσωπική προβολή της πάνω στα πράγματα». Εκουσίως η μαμά της δεν έβλεπε τα πράγματα όπως τα αντιλαμβανόταν η κόρη στο παρελθόν, ακουσίως τώρα κάνει το ίδιο πράγμα. Το μόνο που έχει αλλάξει είναι η διάθεση της κόρης να κάνει το επόμενο βήμα φέροντας, παρ’ όλα αυτά, όλα εκείνα τα σημάδια που ανεξίτηλα εγγράφηκαν στην παιδική της μνήμη και παραμένουν εγγεγραμμένα στη ψυχή της (μεσ)ήλικης πια κόρης.
Το Ψυχής Εγκώμιον είναι η αποτύπωση της πραγματικής σχέσης της συγγραφέως με τη μητέρα της. Κι εδώ τα λέει όλα έξω απ’ τα δόντια. Έτσι ακριβώς όπως τα βίωσε από τα παιδικά της ακόμα χρόνια. Η μόνη περίπτωση να «κρυφτεί» σε αυτήν την ιστορία είναι η Ναυσικά, η ηρωίδα που αναλαμβάνει το ρόλο της σωτήριας αφηγήτριας. Το εγκώμιο που πλέκει την καθιστά γαλαντόμο κι αξιέραστη όσον αφορά την εκφορά των συναισθημάτων της. Κι ίσως αυτός είναι ο μόνος τρόπος εξιλέωσης.
Το Ψυχής Εγκώμιον είναι ένας αξεπέραστος μονόλογος. Στον αυτοβιογραφικό αυτό μονόλογο παρεμβάλλονται αποσπάσματα από το ημερολόγιο της ίδιας της αφηγήτριας και περνούν κι άλλοι ήρωες εκτός από τη μητέρα της: ο σύζυγός της, παιδικοί φίλοι δικοί της, παιδικοί φίλοι της μητέρας της, ο φυσικός της πατέρας, ο θετός της πατέρας, γνωστοί και συγγενείς. Πολλές εικόνες, φανταστικές (όπως το πέρασμα της αφηγήτριας μέσα από τα βιβλία που διάβαζε) ή πραγματικές (όπως τα βιώματά της στα ελληνικά νησιά), μεταφορές, παρομοιώσεις και μια γλώσσα τόσο ζωντανή που ρέει ακατάπαυστά μέχρι να επέλθει η κάθαρση της συγγραφέως ή ακόμα και του αναγνώστη.
Η Αννίτα Π. Πανάρετου γεννήθηκε το 1958 στην Αθήνα. Σπούδασε αγγλική κι ελληνική φιλολογία και έχει ασχοληθεί μεταξύ άλλων με τη μελέτη και την έρευνα θεμάτων και προσώπων της ελληνικής και δη της ταξιδιωτικής λογοτεχνίας, καθώς και με τη μετάφραση δοκιμίων και μυθιστορημάτων.
Αννίτα Π. Πανάρετου
Ψυχής Εγκώμιον
Εκδόσεις Βιβλιοπωλείον της Εστίας
