Μεγάλη ημέρα για την ελληνική αρχαιολογία, όχι, όμως, για μικρόψυχους ιθύνοντες στα ελληνικά δημόσια πράγματα. Όλα αυτά, λίγες ημέρες μετά την επέτειο των γενεθλίων του Πλάτωνος, στις 21 Μαΐου (Θαργηλίωνος, τότε, του 428-427 π.Χ.), στην παράδοση του οποίου εντάσσονταν αν και χειραφετημένος ο Αριστοτέλης.
Στις 26 Μαρτίου του 2016, στα πλαίσια του Παγκόσμιου Συνεδρίου «Αριστοτέλης – 2400 χρόνια / Aristotle 2400 years», του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, ζήσαμε μια ιστορική ανακοίνωση. Περίπου στις 14:00, με σχετική καθυστέρηση, πραγματοποιήθηκε η παρουσίαση του αρχαιολόγου κ. Σισμανίδη Κωνσταντίνου, με τίτλο «Ο τάφος του Αριστοτέλη στα Αρχαία Στάγειρα». Ήταν μια από τις λίγες παρουσιάσεις στα ελληνικά, ενώ στις αγγλόφωνες δεν υπήρχε κάποια προβολή υποτιτλισμού. Ένας λόγος που το ενδιαφέρον αυτό συνέδριο, παρακολουθήθηκε από ένα σχετικά μικρό κοινό.
Σε αυτήν την παρουσίαση ο Κ. Σισμανίδης πρότεινε, θέτοντας μια σειρά από ισχυρές ενδείξεις, αψιδωτό μνημείο των Αρχαίων Σταγείρων με λειτουργική χρήση, ως το ταφικό Ηρώο του μεγάλου φιλοσόφου Αριστοτέλους ως δεύτερου οικιστή της πόλης. Το μνημείο αυτό δεν ανακαλύφθηκε, πρόσφατα, όπως λανθασμένα γράφτηκε, αλλά περί το 1996 και δημοσιεύθηκε ένα χρόνο αργότερα (Πρακτικά ΑΕΜΘ 10Α για το έργο του 1996 (Αθήνα, ΥΠ. ΠΟ., 1997), 279-295, ειδικά για το μνημείο 282-284.
Πρέπει εδώ να τονίσουμε, πως η οίκιση ήταν μια παράδοση και πρακτική αναφοράς στον Ελληνισμό. Οι Αρχαίοι Έλληνες, εντολή Φοίβου και άρα και με μαντικό χαρακτήρα, θεμελίωναν, ήδη, από τα χρόνια των Αργοναυτών, την οίκηση αλλά και την αποικία, γύρω από τον τάφο ενός ήρωα. Κάποιος ήρωας (όχι απαραίτητα αυτός ο οποίος έχτισε την πόλη) ετίθετο ως οικιστής και η όλη πράξη έφερε σύμβολο τον κότινο, την αγριελιά. Ένα ξύλο από το οποίο κατασκεύαζαν πλοία (Απολλώνιος ο Ρόδιος, Αργοναυτικά Β΄, 842-849). Η χρησμοδοσία επί του ήρωος και ο βωμός ήταν βασικά στοιχεία της όλης λειτουργίας.
Ιστορικά είναι γνωστό πως η πόλη, αποικήθηκε (αρχικά στο βόρειο λόφο της θέσης) υπό Ιώνων αποίκων της Άνδρου κατά τον 7ο αιώνα π.Χ. Κατεσκάφη υπό του Φιλίππου το 349 π.Χ. Είτε ο τελευταίος, είτε ο υιός αυτού Αλέξανδρος ο Γ΄, πείσθηκε υπό του Αριστοτέλους να την ανοικοδομήσει. Στον ενδιάμεσο χρόνο, φαίνεται πως οι επιζήσαντες κάτοικοι μετοίκησαν σε θέση περί τα 3 χιλιόμετρα από τα κατεστραμμένα Στάγειρα. Ο ανασκαφέας επικαλέσθηκε πέραν των κλασσικών πηγών, χειρόγραφους κώδικές με στοιχεία του βίου του Αριστοτέλους. Συγκεκριμένα 2 αραβικές πηγές, 1 του 2ου ημίσεως του 11ου αιώνα του Abul-I-Yata al-Mubassiz, η οποία ακολουθεί παλαιότερη μεταφορά στην αρβαβική υπό του Ishaq ibn Hunayn, αριστοτελικής βιογραφίας τινός Πτολεμαίου (έζησε το α΄ ήμισυ του 4ου αιώνα) και 2 χειρόγραφα τα οποία βρίσκονται στη Δύση: ένα ελληνικό της μαρκιανής βιβλιοθήκης (Codex Matciana 257) και ένα λατινικό του Leonardo Azetino, μαθητή του Μανουήλ Χρυσολωρά. Στην περίπτωση του ελληνικού χειρογράφου το οποίο εντοπίσαμε, πέραν ότι αποδίδει την ανοικοδόμηση των Σταγείρων στον Αλέξανδρο, μαρτυρεί πως ο Αριστοτέλης ετέθη ως ο λειτουργικός ήρωας του οικιστηρίου της πόλης. Κατά το πάγιο ελληνικό έθος τιμής των οικιστών, θεσπίστηκαν αγώνες στο όνομά του, τα «Αριστοτέλεια». Παράλληλα «Αριστοτέλειος» ονομάστηκε και ο σχετικός εορταστικός μήνας. Ο κώδικάς περιγράφει μεταξύ άλλων τα εξής χαρακτηριστικά: «εν Χαλκίδι τελευτήσαντος (πέθανε και ετάφη εκεί τον Οκτώβριο του 322, με διαχειριστή της διαθήκης τον επίβουλο της αλεξανδρινής οικογένειας Αντίπατρο)», μετεπέμψατο το σώμα και βωμόν επέστησαν τω τάφω και Αριστοτέλειον τον τόπον εκάλεσαν και εκεί την βουλήν ήθροιζον (Specimen Literatum Exhibens, Vitam Aristotelus Greace, (Lugduni – Vatavorum: J. W. Van Leeuven, 1861), 4. Σε άλλη πηγή, γίνεται λόγος για μεταφορά της τέφρας του σε χάλκινη υδρία, αλλά και πως οι σχετικές εορτές, ξεκίνησαν με τον φιλόσοφο, ακόμα, εν ζωή.
Για την χρονολόγηση του μνημείου, ο ανασκαφέας παρουσίασε στοιχεία κεραμικής αλλά και νομισματική, από 50, περίπου, ευρεθέντα νομίσματα, μεταξύ αυτών του Αλεξάνδρου του Γ΄, κοπές Αμφιπολιτών και Θεσσαλονίκης. Μάλιστα ένα αλεξανδρινό νόμισμα, βρέθηκε συναρμοσμένο σε κονίαμα λίθινου δόμου του κτίσματος. Να σημειώσουμε, πως κατά την βυζαντινή εποχή, όταν και το κτίσμα εγκαταλείφθηκε, σε μέρος του μνημείου, διέτρεξε οικοδομημένο τετράγωνος πύργος, τμήμα του βυζαντινού διατειχίσματος.
Το κτίσμα είχε δημόσιο χαρακτήρα και αυτό καταδεικνύουν συγκεκριμένες επιμελημένες δομές, τα κεράμια της λακωνικής στέγασης προερχόμενα από τις σχετικές βασιλικές καμίνους (σφραγίδα ΒΑ), αλλά και σημείο έξω του κτιρίου, όπου υπάρχει μωσαϊκός διάδρομος, με χαρακτηριστικό κενό 1,30Χ1,70 μ., σημαντική ένδειξη πως υπήρχε βωμός (προφανώς τύπου εσχάρας για ήρωες και χθόνιες λατρείες). Εντυπωσιακό είναι, επίσης, το γεγονός, πως το κτίριο βρίσκεται ακριβώς στο μέσον μεταξύ της κλασσικής αρχαίας Στοάς και του Ιερού των Διός Σωτήρος και Αθηνάς Σώτειρας (περίπου 45 μέτρα απόσταση εκατέρωθεν). Όλα δε τα μνημεία αυτά, οικοδομήθηκαν σε μια νοητή ευθεία. Η εύστοχη, αυτή, παρατήρηση του ανασκαφέως, τονίζει την άποψη πως πρόκειται για μνημείο οικιστή. Οι οικιστές είχαν το δικαίωμα να έχουν τα μνημεία τους στα πλέον προβεβλημένα μέρη της πόλης. Είναι δε απόλυτα λογικό, πως ο Αριστοτέλης τέθηκε ως οικιστής των νέων Σταγείρων μετά την καταστροφή του Φιλίππου. Ίσως έτσι εξηγείται το γεγονός, πως ο Στράβων ονομάζει τα Στάγειρα «Αριστοτέλους πατρίς», μάλλον, τονίζοντας, όχι την φιλοσοφική ιδιότητά του, αλλά αυτή του νέου οικιστή (Γεωγραφικά, Ζ΄, 1.35.25).
Σε δηλώσεις προς τους δημοσιογράφους, αλλά και σε σημείο των ερωτήσεων από το ακροατήριο ο ανασκαφέας κατήγγειλε 2 σημαντικά πράγματα: 1) Εξαιτίας του έργου εκμετάλλευσης του χρυσού στην περιοχή, ο μεν υπουργός Ε. Βενιζέλος (ανέφερε, επίσης, τα ονόματα της τότε γραμματέως του Υπουργείο Λ. Μενδώνη και του Χ. Πάχτα) διέκοψε την περαιτέρω χρηματοδότηση των ανασκαφών. Τελευταίο έτος ανασκαφών στα Στάγειρα ήταν το 2000. Να θυμίσουμε, εδώ, πως το όνομα του πρώην υπουργού είχε καταγγελθεί για διακοπή ανασκαφών και σε άλλη περίπτωση ανακάλυψης αλεξανδρινού μνημείου στην Αίγυπτο. 2) Ενώ ήταν να προβληθεί εκπομπή της κας Μ. Τσόκλη σχετικά με τα Αρχαία Στάγειρα, ειδοποιήθηκε ο ανασκαφέας πως με παρέμβαση ΥΠ.ΠΟ. κόπηκε η εκπομπή.
Αυτό το γεγονός, η εμπλοκή των μεταλλείων χρυσού δηλαδή, μπορεί να δικαιολογήσει το γεγονός, ότι φίλα προσκείμενα στην κυβέρνηση Μ.Μ.Ε., προέβαλαν την σημερινή παρουσίαση, σε αντίθεση με την κατασυκοφάντηση της Αμφίπολης. Η επόμενης μέρα των ανακοινώσεων, βρήκε αρκετούς φίλα προσκείμενους στην κυβέρνηση δημοσιογράφους να τονίζουν την αναστολή των ανασκαφών, χάριν της επένδυσης. Η ίδια η αρχαιολογική κοινότητα αντέδρασε μουδιασμένα, τουλάχιστον ήπια προς τον ανασκαφέα, δεδομένου ότι κυβερνητικά ΜΜΕ, στήριξαν την ανακοίνωση. Αυτά ως προς την πολιτική σκοπιμότητα, αφού αλγεινή εντύπωση προκάλεσε το γεγονός, πως σε μια τέτοια σημαντική ανακοίνωση, έλειπε η παρουσία φορέων της πόλης ή της κυβερνήσεως ή του ΥΠ.ΠΟ. Άτομα τα οποία διαχρονικά αισθάνονται μια όχληση, όταν οποιοδήποτε μνημείο ανά την χώρα ή τον μείζονα ελληνισμό, έχει προοπτική σύνδεσης με την αλεξανδρινή ιστορία.
