Ο Αλέξανδρος Βρεττάκος επέλεξε να δώσει στην τελευταία έκθεση των φωτογραφιών του τον τίτλο «Πριν τη μεγάλη θλίψη», εμπνεόμενος, όπως σημειώνει ο ίδιος, από την ατμόσφαιρα της Αποκάλυψης του Ιωάννη και από τα σημεία των καιρών μας. Ένας τίτλος που δεν προαναγγέλλει απλώς μια επερχόμενη δοκιμασία, αλλά υποδηλώνει τη στιγμή της αναμονής, εκείνη τη λεπτή και σχεδόν ανεπαίσθητη μεταβατική κατάσταση όπου όλα μοιάζουν να προμηνύουν κάτι που δεν έχει ακόμη συμβεί. Εκεί ακριβώς στρέφει το βλέμμα του ο φωτογράφος, αναζητώντας τα ίχνη μιας πραγματικότητας που βρίσκεται σε διαρκή εκκρεμότητα.
Παρακολουθώντας διαχρονικά το έργο του Βρεττάκου, ενός δημιουργού που δικαίως έχει κατακτήσει τη δική του ξεχωριστή θέση στη σύγχρονη ελληνική φωτογραφία, διαπιστώνει κανείς ότι η θλίψη αποτελεί σταθερό άξονα της εικαστικής του γραφής. Όχι ως επιδίωξη μελαγχολίας ούτε ως αισθητική επιλογή, αλλά ως τρόπος προσέγγισης της ανθρώπινης αλήθειας. Στις φωτογραφίες του η θλίψη δεν κραυγάζει· υπάρχει υπόγεια, διακριτικά, στις εκφράσεις των προσώπων, στις χειρονομίες, στις σιωπές των τόπων, στις φθορές των πραγμάτων.
Κάθε δημιουργός πορεύεται ακολουθώντας έναν προσωπικό οδικό χάρτη, που διαμορφώνεται από τα βιώματα, τις ιδέες, τις εμμονές του, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται τον κόσμο. Πρόκειται για μια αθέατη διαδρομή που ούτε ο ίδιος μπορεί πάντοτε να εξηγήσει. Από αυτήν γεννιέται κάθε έργο τέχνης, μέσα από μια αδιάκοπη διαδικασία αναζήτησης, αμφιβολίας και υπέρβασης.
Η ύπαρξη ενός προσωπικού οδικού χάρτη είναι εμφανής στο έργο του Βρεττάκου. Μέσω αυτού διαφορετικοί άνθρωποι, διαφορετικοί τόποι και διαφορετικές εποχές αποκτούν μια παράξενη συγγένεια. Είτε φωτογραφίζει την Κοζάνη, είτε τη Σερβία, τη Νέα Υόρκη ή οποιοδήποτε άλλο σημείο του κόσμου, όλες οι εικόνες του μοιάζουν να ανήκουν στο ίδιο σύμπαν. Δεν είναι η ασπρόμαυρη φωτογραφία που δημιουργεί αυτή την ενότητα —η ίδια αίσθηση υπάρχει και στις έγχρωμες εικόνες του— αλλά ο τρόπος με τον οποίο βλέπει ό,τι υπάρχει γύρω του.
Ο Βρεττάκος δεν επιχειρεί να εξωραΐσει την πραγματικότητα ούτε να τη μεταμορφώσει σε κάτι διαφορετικό από αυτό που είναι. Εμπιστεύεται την αλήθεια της. Και η αλήθεια αυτή περιλαμβάνει αναπόφευκτα τη φθορά, τη μοναξιά, την αναμονή, τη θλίψη. Ίσως γιατί γνωρίζει πως εκεί ακριβώς αποκαλύπτεται ο άνθρωπος.
Δεν είναι τυχαίο ότι η θλίψη υπήρξε διαχρονικά μία από τις σημαντικότερες αφετηρίες της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Μέσα από αυτήν ο καλλιτέχνης κατορθώνει να εκφράσει και να αποδώσει εκείνο που διαβάζει στα πρόσωπα και σ’ ό,τι τα περιβάλλει. Ένα χαμόγελο μπορεί να αποκρύψει την αλήθεια· η θλίψη, ακόμη και στην πιο ανεπαίσθητη μορφή της, δύσκολα προσποιείται. Ο Βρεττάκος μοιάζει να βρίσκεται διαρκώς σε αναζήτηση αυτών των σχεδόν αόρατων στιγμών. Ένα μισοσβησμένο χαμόγελο, μια ρυτίδα, ένα βλέμμα που χάνεται, ένα χέρι που έμεινε μετέωρο, μια ρωγμή σ’ έναν τοίχο, ένα άδειο παράθυρο, λίγα χνάρια σ’ έναν έρημο δρόμο. Το ελάχιστο είναι αρκετό. Μέσα από αυτές τις φαινομενικά ασήμαντες λεπτομέρειες αποκαλύπτεται μια ολόκληρη αφήγηση.
Εδώ βρίσκεται και η ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στην απλή φωτογραφική καταγραφή και στη φωτογραφία ως τέχνη. Η πρώτη παγώνει μια στιγμή· η δεύτερη την απελευθερώνει από τον χρόνο. Στις φωτογραφίες του Βρεττάκου η εικόνα δεν ολοκληρώνεται τη στιγμή της λήψης. Συνεχίζει να εξελίσσεται μέσα στη σκέψη του θεατή. Κάθε φωτογραφία μοιάζει να αποτελεί το απόσπασμα μιας μεγαλύτερης ιστορίας που υπήρχε πριν από αυτήν και θα εξακολουθήσει να υπάρχει και μετά.
Με το βλέμμα του στραμμένο στις πιο ανυποψίαστες στιγμές, ο Βρεττάκος συλλέγει με το φακό του εκείνα τα μικρά γεγονότα που το μάτι μας προσπερνά. Μια ανεπαίσθητη κίνηση, μια γκριμάτσα, μια αλλαγή του φωτός, μια τυχαία συνάντηση ανθρώπων αρκούν για να γεννηθεί μια εικόνα που υπερβαίνει το εφήμερο και αποκτά διαχρονική διάσταση.
Το έργο ενός καλλιτέχνη δεν αποτελεί υποχρεωτικά και σε κάθε περίπτωση πιστό πορτρέτο του ίδιου του δημιουργού. Αποκαλύπτει, όμως, με ευκρίνεια τον τρόπο με τον οποίο κοιτάζει τον κόσμο. Και ο Βρεττάκος θεωρώ πως τον κοιτάζει με υπομονή, επιμονή και ειλικρίνεια, αναζητώντας πάντοτε αυτό που βρίσκεται πίσω από το προφανές.
Λέγεται συχνά ότι κάθε δημιουργός ασχολείται σε όλη του τη ζωή με το ίδιο θέμα. Μπορεί πράγματι να συμβαίνει αυτό. Η ουσία, όμως, βρίσκεται στο αν επιστρέφει σε αυτό επαναλαμβάνοντας τον εαυτό του ή αν τολμά κάθε φορά να το φωτίσει διαφορετικά, ν’ αναδείξει διαφορετικές πλευρές και πτυχές του‧ να βγει έξω απ’ τα δικά του όρια. Ο Βρεττάκος ανήκει αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία. Δεν επαναπαύεται σε ό,τι έχει πετύχει αλλά δοκιμάζει διαρκώς νέους δρόμους, διευρύνοντας το βλέμμα του και συμπαρασύρει μαζί του το βλέμμα του θεατή.
Αυτό, κατά την προσωπική μου άποψη, είναι τελικά και το σημαντικότερο χαρακτηριστικό του έργου του. Δεν μας ζητά να δούμε απλώς τις φωτογραφίες του. Μας καλεί να σταθούμε απέναντί τους, να αφουγκραστούμε τις σιωπές τους και να ανακαλύψουμε, πίσω από τα πρόσωπα, τα τοπία και τα αντικείμενα, εκείνο που ο Γιώργος Σεφέρης θεωρούσε έργο κάθε αληθινού καλλιτέχνη: να μας μεταφέρει «τι του λένε τα πράγματα του κόσμου».
