Οι Αρμάνοι Βλάχοι μετείχαν αποφασιστικά στην Εθνεγερσία του ‘21. Ανέκαθεν, άλλωστε, επί μακρούς αιώνες ήσαν ένοπλοι. Εκστρατεύοντας να αλώσει τη Βιέννη ο Σουλεϋμάν ο Μεγαλοπρεπής (1520-1566) θέλει να έχει τα νώτα του ασφαλή και τις γραμμές των επικοινωνιών του ελεύθερες. Έτσι αναθέτει στους Βλάχους την αποστολή που ανέκαθεν εκτελούσαν στην Αυτοκρατορία: την φύλαξη των βασιλικών οδών, των κλεισωρειών και των αμάχων αγροτών. Με επίκεντρο τα βλαχοχώρια ιδρύει τα πρώτα δεκαπέντε αρματολίκια: Καστανιάς στο Βέρμιο, Σερβίων στα Χάσια, Γρεβενών στη βόρεια Πίνδο, Ασπροποτάμου, Μαλακασίου και Γαρδικίου-Λιδωρικίου στη νότια Πίνδο, Μηλιάς, Τεμπών και Ελασσόνος στον Όλυμπο, Ανασελίτσας, Αγράφων, Βάλτου και Ξηρομέρου στην Αιτωλο-Ακαρνανία, Πατρατζικίου στο Βελούχι και στις Θερμοπύλες, Μαυροβουνίου και Κάρλελι.
Η προσωνυμία αρματολός είναι λατινόφωνη βλάχικη. Αrmatul στα βλάχικα σημαίνει ο οπλισμένος και armatuli οι οπλισμένοι.
Περιώνυμοι Βλάχοι αρματολοί αναδεικνύονται στη Μηλιά οι Λαζαίοι, στον νότιο Όλυμπο ο Πάνος Τσάρας και ο θρυλικός γιός του Νικοτσάρας, στα Τέμπη με έδρα τη Ραψάνη οι Τζαχειλαίοι, στον Τύρναβο ο Τζίμας, στα Σέρβια οι Μπιζιωταίοι, στα Γρεβενά ο Γιάννης Πρίφτη -στα βλάχικα ο γιός του παπά- και προ πάντων οι Ζιακαίοι, στον Ασπροπόταμο ο Νικόλαος Στορνάρης και ο Χριστόδουλος Χατζηπέτρος, στα ΄Αγραφα οι Μπουκουβαλαίοι με γενάρχη τον μυθικό Γερο-Δήμο του δημοτικού τραγουδιού, ο Γιαννάκης Ράγκος και αυτός ο αρχιστράτηγος του Ιερού Αγώνος Γεώργιος Καραϊσκάκης, στον Βάλτο οι Στράτοι και οι Σταθά, στο Καρπενήσι οι Βλαχόπουλοι κι ο Σιαδήμας, στη Βόνιτσα οι Γριβαίοι, οι Δράκοι και ο Τζιώγκας κ.α. Όταν δεν ήσαν συγγενείς, ήσαν σταυραδέρφια. Το γενεαλογικό δέντρο τους κατέγραψε στα Ενθυμήματα Στρατιωτικά111[1] ο βλαχόφωνος ιστορικός του Αγώνος Νικόλαος Κασομούλης. Με το Δημοτικό Τραγούδι του ο ελληνικός Λαός υμνεί επί αιώνες μέχρι σήμερα αντρειωμένους Βλάχους όπως ο Γερο-Δήμος, ο Νικοτσάρας, ο Γιάννης του Σταθά, ο παπα-Θύμιος Βλαχάβας κ.α.
Αυτοί οι αρματωμένοι Βλάχοι σηκώθηκαν πρώτοι όταν σήμανε η Εθνεγερσία στις Ηγεμονίες. Στρατηγοί του Αλεξάνδρου Υψηλάντη οι εθνομάρτυρες Γεωργάκης Ολύμπιος από το Βλαχολείβαδο και Γιάννης Φαρμάκης από το Μπλάτσι που υπερασπίσθηκαν άχρι θανάτου τη Μονή του Σέκου, το πρώτο Ολοκαύτωμα.
Βλάχοι Ελεύθεροι Πολιορκημένοι υπερασπίζονται το πολιορκημένο Μεσολόγγι. Τους διοικούν οι αρματολοί του Ασπροποτάμου Χριστόδουλος Χατζηπέτρος και Νικόλαος Στουρνάρης. Την Ηρωϊκή τους ΄Εξοδο περιγράφει στα Ενθυμήματα Στρατιωτικά ο αυτόπτης μάρτυράς της ιστορικός Νικόλας Κασομούλης, Βλάχος που τότε έχασε εκεί τον αδελφό του. Στην Ηρωϊκή ΄Εξοδο αναφέρεται το πασίγνωστο δημοτικό τραγούδι «Παιδιά της Σαμαρίνας, ωρέ παιδιά καημένα κι ας είστε λερωμένα». Το μπαρούτι και το αίμα είχε λερώσει τις άσπρες φουστανέλες τους. Πίσω τους αφήνουν ετοιμοθάνατο ένα μικρό Βλαχόπουλο. Τους παραγγέλλει στο τραγούδι: «Σαν πάτε πάνω στα βουνά, ψηλά στη Σαμαρίνα, ωρέ παιδιά καημένα κι είστε λερωμένα, ντουφέκια να μη τρίξετε, τραγούδια να μη πείτε. Κι αν σας ρωτήσει η μάνα μου, η δόλια η αδελφή μου, μη πείτε πως σκοτώθηκα, ωρέ παιδιά καημένα, μόν’ πείτε πως παντρεύτηκα στα έρημα τα ξένα».
Στον Ιερό Αγώνα πρωταγωνιστεί σε πολιτικό και πολεμικό επίπεδο ο ιατρός Ιωάννης Κωλέττης, από το Συρράκο. Διετέλεσε ο πρώτος συνταγματικός Πρωθυπουργός της Ελλάδος, οργάνωσε το Κράτος και προ πάντων διεκήρυξε την Μεγάλη Ιδέα. Τον Ιερό Αγώνα υμνούν οι εξάδελφοι ποιητές Αριστοτέλης Βαλαωρίτης και Γεώργιος Ζαλοκώστας.
Την Εθνεγερσία προετοίμασε και ευαγγελίσθηκε ο Βλάχος μέγας εθναπόστολος και εθνομάρτυρας Ρήγας ο Βελεστινλής. Ονομάζονταν Αντώνιος Κυριαζής και γεννήθηκε το 1757 στον βλαχομαχαλά του Βελεστίνου της Θεσσαλίας, όπου τα τσελιγκάτα από το Περιβόλι της Πίνδου είχαν χειμαδιά. Ως Αρμάνος έφερε μέσα του την αίσθηση της ευρείας Ανατολικής Ρωμαϊκής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και ατένιζε τους πιο πλατείς ορίζοντες από την πιο υψηλή κορυφή. Προσονομάσθηκε μόνος του βασιλικά Ρήγας. Πήρε το επώνυμο Βελεστινλής από το τοπωνύμιο του Βελεστίνου. Διδάχθηκε τα ελληνικά γράμματα στη Ζαγορά του Πηλίου και στα Αμπελάκια, ενώ τα δίδαξε στον Κισσό του Πηλίου. Όταν σκότωσε τον Τούρκο αγά επειδή προσέβαλε τον πατέρα του, προσέφυγε στην προστασία των Βλάχων: στον αρματολό θειό του Πάνο Ζήδρο του Βλαχολείβαδου, μετά στον αρματολό του Ολύμπου Πάνο Τσάρα, πεθερό του θειού του, από τον ΄Ολυμπο στο ΄Αγιον ΄Ορος στον Μετσοβίτη διευθυντή της Αθωνιάδος Σχολής Κωνσταντίνο Τζαρτζούλη και από εκεί συστημένος στο Φανάρι. Τελικά υπηρέτησε τον Φαναριώτη Ηγεμόνα της Βλαχίας Νικόλαο Μαυρογένη ενώ συνάμα σπούδαζε στην περιώνυμη Ελληνική Ακαδημία του Βουκουρεστίου όπου φοιτούσε ο Βλάχος μετέπειτα Μέγας Διδάσκαλος του Γένους Νεόφυτος Δούκας από τα Σουδενά. Εκεί ο Ρήγας έγραψε τα επαναστατικά έργα του.
Το 1797, ενώ μεσουρανούσε ο Μέγας Ναπολέων και το ιδεώδες της Γαλλικής Επανάστασης, ο Ρήγας πήγε στη Βιέννη όπου έλαμπε η Βλαχόφωνη Ρωμιοσύνη και τον αγκάλιασε. Εκεί τύπωσε τα έργα του στο τυπογραφείο των Βλάχων Σιατιστέων αδελφών Μαρκιδών Πούλιου που εξέδιδαν την πρώτη ελληνική εφημερίδα. Εκεί οι Έλληνες τον άκουσαν κατανυκτικά να τους τραγουδάει τον «Θούριο». Τους μίλησε για την ελευθερία. Και επικαλέσθηκε τον Μέγα Αλέξανδρο. Τους καλούσε στ’ άρματα κι επανελάμβανε: «Σπαθί,σπαθί,σπαθί, φωτιά, φωτιά, φωτιά».
Με σκοπό να συναντήσει τον Ναπολέοντα και να τον πείσει να απελευθερώσει την Ελλάδα, μετέφερε τα τυπωμένα επαναστατικά έργα του σε κιβώτια παραμονή Χριστουγέννων στη Τεργέστη όπου, όμως, προδομένος συνελήφθη. Μετά μακρές ανακρίσεις στη Βιέννη οι Αυστριακοί τον παρέδωσαν μαζί με 7 συντρόφους του, Μάρτιο 1798,στον Οθωμανό πασά του Βελιγραδίου που τέσσερις μήνες τον βασάνιζε αλυσοδεμένο στο Ατρόμητο Φρούριο Νεμπόϊτσινα Κούλα. Τη νύχτα της 10ης Ιουλίου 1798 οι Οθωμανοί στραγγάλισαν τον Ρήγα και τους συντρόφους του. Πέταξαν τα βασανισμένα κορμιά στον Δούναβη. Αλλά ο Ρήγας δεν πέθανε ποτέ. Οι ιδέες του παραμένουν σήμερα πιο επίκαιρες παρά ποτέ. Πριν αρκετά πια χρόνια η Ελλάδα και η Σερβία, με την πλούσια χρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αναστήλωσαν και παρέδωσαν σε κοινό βαλκανικό προσκύνημα το Φρούριο του Βελιγραδίου, όπου μαρτύρησε ο Ρήγας με τους συντρόφους του. Ο συμβολισμός καθίσταται προφανής.
Την ίδια χρονιά που δολοφονήθηκε ο Βελεστινλής, γεννήθηκε στη Ζάκυνθο ο Εθνικός Ποιητής Διονύσιος Σολωμός. Ο Ρήγας είχε σπείρει την λευτεριά κι ο Σολωμός της απηύθυνε τον πρέποντα ΄Υμνον εις την Ελευθερίαν.
Ο θρύλος του Ρήγα παραμένει, επί δύο και πλέον αιώνες, ζωντανός και κοινός στις παραδόσεις όλων των βαλκανικών Λαών. Τι, όμως, πρότεινε ακριβώς; Στο επόμενο.
Ν.Ι.Μέρτζος
1.Νικόλαος Κασομούλης, Ενθυμήματα στρατιωτικά, Γ. Βλαχογιάννης (επιμ.), τ. Α΄, 1940, σ. 3 κ.ε.
