Του Μωυσιάδη
Παναγιώτη
Ακούγοντας τα τραγούδια του Χρήστου Αντωνιάδη με τον τίτλο Πισάγκωνα δεμένος,ένοιωσα να ηχούν παράξενα στα αυτιά μου οι στίχοι των τραγουδιών,δυσκολεύτηκα πολύ για να κατανοήσω το περιεχόμενο τους.
Σε έναν γνώστη της ποντιακής γλώσσας, που εξακολουθεί να έχει τα ακούσματα του παππού και της γιαγιάς, που η μητρική του γλώσσα, παραμένει ακόμη ζωντανή και εκφραστική μέσα του, παρηχούν στα αυτιά του οι λέξεις και το φορμά της γλώσσας όταν αυτό είναι βίαιο δημιούργημα ποιητικής εννοίας.
Οι λέξεις και οι εκφράσεις είναι ξένες και απόμακρες από αυτό που θα έλεγε κανείς, γλωσσική παράδοση.
Αν προστρέξουμε στους γνωστούς λόγιους γλωσσολόγους μας θα βρεθούμε σε έντονες αντιμαχίες για την ορθή υπεράσπιση του ετοίμου των λέξεων, και των εκφράσεων της ποντιακής γλώσσας, μνημειώδεις είναι οι διορθωτικές παρεμβάσεις του αείμνηστου
Παντελή Μελανοφρύδη, Ξένου Ξενήτα, Κανδυλάπτη Κάνη, στην Ποντιακή Εστία και τα άλλα περιοδικά.
Η γλωσσική παραχάραξη εμπεριέχεται στον τίτλο :
΄΄ Πισάγκωνα δεμένος.΄΄
Ποτέ στην ποντιακή γλώσσα δεν χρησιμοποιήθηκε η σύνθετη ελληνική λέξη Οπισθάγκωνα ή πισθάγκωνα.
Οι πόντιοι χρησιμοποιούσαν το ομηρικό Ε443, Ν 193 ΄΄Οπίσω δήσε χείρα.΄΄ (έδεσε πίσω τα χέρια.)
Το έλεγαν αντιστοίχως ΄΄ Έδεσαν τα χέρια τ’ οπίσ’΄΄
Και εάν δεχθούμε την επικρατούσα άποψη ότι πάντα ένας τίτλος είναι το απαύγασμα της γνώσης και της εμπειρίας κάποιου δημιουργού, κατανοούμαι το μέγεθος της γλωσσικής, αλλοίωσης που ακολουθεί.
Στο δύστυχο:
Ορθά να γράφτω ‘κ ‘ επορώ τα γράμματα μ’ ολίγα
σχολείον ντο θενα έτον νέ είδα νε επήγα.
Αντί να χρησιμοποιηθεί η έκφραση σχολείο ντο έτον χρησιμοποιείτε το θενα έτον που δηλώνει επιθυμία από το θέλνα και όχι ερώτηση τί ήταν.
Θα μπορούσε ακόμη να χρησιμοποιηθεί η ποντιακή έκφρασης ντό σίλεον έτον.
Δηλαδή ΄τι λογής ήταν.
Δεν υπάρχει έκφρασης ‘ς σο λόγον εντροπίας όταν ήθελαν να χαρακτηρίσουν κάποιον ντροπαλό που δεν μιλούσε πολύ έλεγαν: ας’ σο στόμανα τ’ λόγον ‘κ’ εβγάλ, ή στόμαν έχ και λαλίαν ‘κ’ έχ’ . ή απλός εντροπαίας έν.
Στο δύστυχο,
Εντάμαν με την κεμενζέν, ’ς σ’ έναν πατημασαίαν,
θα λέγω τα πονετικά μ’ μ’ ισούλκον τοξαρέαν.
Η λέξης εντάμα σημαίνει πάμε μαζί, χορεύουμε μαζί. προφανώς η κεμεντζέ δεν χορεύει.
Η αναφορά στην κεμεντζέ εκφράζεται, και με το κεμεντζόπο μου, τη κεμεντσές ι μ’ το τοξάρ κ.τ.λ.
Κατά το εντάμαν : πάμε εντάμαν, επέρατον εντάμαν, επί φυσικού προσώπου..
Στην έκφραση θα λέγω τα πονετικά μ’, χρησιμοποιείτε λάθος λέξη, γιατί ο πονετικός και τα πονετικά είναι συναίσθημα και πράξεις συμπόνιας προς τους άλλους.
Άν θέλεις να εκφράσεις τους δικού σου πόνους λες, τα πόνια μ’ τα τέρτια μ’, κ.τ.λ.
Η έκφρασης τα πουλομάλια δεν συναντάτε . χρησιμοποιείται η έκφραση Αμουρασούσκον παιδίν, τσαχάλκον παιδίν, παικιάρκον κ.τ.λ.
– Εστάθεν και ν’ ετέρνεμαι μ’ αγγελικόν θωραίαν,
‘ς σον πρόσωπον γλυκύμαυρος τ’ ομάτιατ’ς γερανέα.
Δεν συναντάται συνθετικό γλυκύμαυρος υπάρχουν : γλυκόγλωσσος, γλυκοκαλάτσευτος, γλυκόλαλος, γλυκόλογος, γλυκόστομος.
– τ’ αγνόν το ματοτέρεμαν, τη ψύς η καλοσύνια
– τη θάλασσας και τ’ ουρανού η απεραντοσύνια.
Αγνόν τέρεμαν,ή αγνά ομμάτια λέγεται επί του παράξενου κοιτάγματος, δεν λέγεται επί του αγαθού βλέμματος ή ματιάς.
Την έννοια του αγαθού την λέμε στις εκφράσεις:
Αγνόν καρδίαν, αγνόν ψυν.
– Ατό τ’ απέραντον η ψή σ’ τα γερανέα ομμάτια
– την κάρδια μ’ ετογράεψαν κ’ εποίκανα κομμάτια.
Δεν υπάρχει ποντιακή λέξης απέραντος, απεραντοσύνη.
Όταν ο πόντιος θέλει να προσδιορίσει το απέραντο λέει.
Ο κόσμον άκραν ‘κ’ έχ’,’ς σ εφτά τα επουράνια, ‘ς σο πέραν περού, σην άκραν τη κοσμί.
Για δε την ψυχή λέει:
Τ’ ευλοημένον η ψύ σ’, λελεύω την ψύ σ’, καλόν ψύ, κ.τ.λ.
-Αδελφέ μ’ για έλα κάτσον, ‘ς σ’ άκλερον τ’ εμόν το γιάν.
κατ’ θα μυστηρεύκουμαι να παρηγορεύκουμαι.
Το επίθετο άκλερος, άκλερον συναντάτε όταν θέλει να υποδηλώσει τον φτωχό, τον πένητα αυτόν που δεν έχει να κληρονομήσει τίποτα. Τ’ σπίτιν ατ’ επαίμνεν άκλερον.
Επίσης χαρακτηρίζει, τον δυστυχή, τον άθλιο, τον ταλαίπωρο, όταν όμως συνοδεύει κάποιο μέρος του σώματος,όπως χέρι,πόδι ή πλευρό το προσδίδει έννοια παράλυτου μέλους.
το χέρι μ’ έντον, άμον άκλερον.
Και όχι δυστυχισμένο γιάν ΄΄πλευρό΄΄ ένοια που προφανώς θέλει να προσδώσει ο στιχουργός.
Δεν υπάρχει στην ποντιακή ρήμα: κάτσον κάθισε υπάρχει το κάθ’κα
Ο ρηματικός τύπος που δείχνει την προς τα κάτω κίνηση είναι κάθ’κα κα, πέσκα κά κ.τ.λ.
Και τέλος στον ερωτικό ποντιακό στίχο ουδέποτε συναντάτε η επίκληση του αδελφού, για παρηγοριά ή για συμπόνια,το παράδειγμα είναι μοναδικό.
– Έι κιτί σεβταλίδες η εγάπ’ αν εχάτουν
η ζωή και ο κόσμον ρίζα μ’, θ’ επαρεχάτουν.
Στο δύστυχο υπάρχει ποιητική αζευξεία, ενώ στο πρώτο ημιστίχιο απευθύνεται στους σεβταλίδες στο δεύτερο απαντάει στην αγάπη του ρίζα μ’.
-Το κάρδοπο μ’ εχάραξες και σύρτς απάν το άλας.
Δεν υπάρχει ποντιακή έκφρασης το κάρδοπο μ’ εχάραξες, υπάρχουν: έκαψες το κάρδοπο μ’,εμάντσες την καρδία μ’, έσκισες την καρδία μ’, τογράεψες το κάρδοπο μ’.
-Ερώτεσα ‘τεν αδελφέ μ’ ντο έν ‘ς ση μέσεν ξένον.
Δεν υπάρχει φράση ποντιακή ντο έν ση μέσεν ξένον.
Η μοναδική έκφραση για την απιστία, ήταν η νύφια ή το κορίτς επεντρόπσεν.
– Ήντσιαν την εγάπ προδών δύο κάρδιας φυλακών,
τη καρδίας ο προδότες, έν τη ψής ο καταδότες.
Δεν υπάρχει ποντιακή λέξη καταδότης. Οι πόντιοι χρησιμοποιούσαν τις λέξεις: ο προδότες, ο ρουφιάνος, ο παραδότες,
-Πολύπαθον καρδόπο μου, κάρδια μ’ βασανισμένον,
άμον σακάτκον καράβ’, ‘ς σον αιγιαλόν ρουγμένον.
Δεν υπάρχει στα ποντιακά φράση σακάτκον καράβ’ λέμε σακάτκον παιδίν, σακάτκον μουλάρ, εντώκα κ’ εσακάτωσατον,
Για αντικείμενα λέμε: Σαπεμένον καράβ’, σαπεμένον μήλον κ.τ.λ.
το ρουγμένον ΄΄καράβ΄΄ σον αιγιαλόν, τα καράβια ούτως ή άλλως ρίπτονται στη θάλασσα, η εικόνα του σαπιοκάραβου ορίζεται με τις λέξεις: Πατεμένον, τεβιρεμένον, γιανισμένον.
-Τα βάσανα τη χαμονής, εγροίβωσαν απάνι σ’
άμον θαλασσοκόχλιδα, σην έμπιαν και σο γιάνι σ’.
Δεν υπάρχει ποντιακή έκφραση τα βάσανα εγρίβωσαν χρησιμοποιούμαι την έννοια του γριβώνω, γαντζώνω,μόνο για φυσικές αιτίες: Το παιδίν εγροίβωσεν απάνις,
η κάτα εγροίβωσεν, η δύσα εγροίβωσεν, για ψυχικές έννοιες χρησιμοποιούμε : τα βάσανα, τα πόνια,τα τέρτια, εκφραζόμαστε με το ετσόκεψεν, η έκφραση ΄΄σην έμπαν και σο γιάνι σ’΄΄ είναι τουλάχιστον ακατανόητη, γιατί με την λέξη ΄΄ έμπα =να μπείς,είσοδος και γιάνι σ’ =δίπλα σου.
– Ατόσα χρόνια κάρδια μου,σ’ αμπάρια σ’ φορτωμένον,
έναν και μαναχόν εγάπ’, ‘ς σα δύο κουραγμένον
Η φράση αμπάρια της καρδιάς συναντήθηκε μόνο στο εμπορικό τραγούδι .
Ν’ άταν οι καρδιές αμπάρες να κλειδαμπαρώνουν.
Είναι αντιαισθητική και αντιποιητική εικόνα.
Και βέβαια τ’ αμπάρια δεν φορτώνονται, απλά γεμίζουν εγόμωσαν τ’ αμπάρια, έλεγαν.
Ο Πόντιος θα έλεγε: τη καρδίας σι μ’ το γιάν, τ’ απές, τ’ ιμσόν, τα φύλα, το τακάτ’, το αίμαν .
Είναι σεβαστή κάθε προσπάθεια που επιχειρεί να αναπαράγει την τέχνη του λόγου μέσα στις νέες κοινωνικοοικονομικές συνθήκες που ζουν οι Πόντιοι πρόσφυγες. Άν όμως ο λόγος δεν αναπαράγει τους ηθογραφικούς και γλωσσικούς κώδικες τους, τότε δεν εξυπηρετεί καμία αναγκαιότητα.
Ένα παράδειγμα ηθογραφικής υπέρβασης θα μπορούσε να χαρακτηριστεί
Ο στίχος: ΄΄όσα κορτσόπα εχορούν απές ‘ς σην κάρδια μ’ θέκω ΄΄
Ο πόντιος λαϊκός ποιητής θα έλεγε ΄΄ Έναν κορτσόπον αγαπώ κι αν χάν’ ατο θα χάμαι.΄΄ Η αγάπη είναι το αγκωνάρι του ποντιακού πολιτισμού, και ο στιχουργός οφείλει να την υπερασπίσει.
Όσο για το ΄΄( ο κόσμον μίαν αγαπά κι εγώ εποίκατο χούϊ)
Ο λαϊκός στίχος έγραψε: ΄΄ εγώ μίαν εγάπεσα, και παλλαλά εποίκα΄΄
γιατί βέβαια για τον Πόντιο η αγάπη μόνο χούι δεν είναι!!.
στο στίχο ΄΄ Θα σπίγγω σπίγγω και κόφτω τριγώνι μ’ την ανάσας.΄΄
Ο λαϊκός στιχουργός έγραψε : Τραντάφυλλον να ίνεσε ‘ς σο χέρι μ’ να κρατώ ‘σε.΄΄ γιατί οι πόντιοι την επανάληψη ΄΄ θα σπίγκω, σπίγκω γλύνω ‘σε κι εβγάλω τα χατσένια σ’.΄΄ την χρησιμοποιούν μόνο όταν καυγαδίζουν και εξαπολύουν απειλές ….και όχι όταν εκφράζουν την αγάπη τους.
Η ποντιακή γλώσσα στο χώρο και τον χρόνο όταν θα πάψει να αναπαράγει τους ηθικούς και συναισθηματικούς κώδικες του ποντιακού λαού τότε θα πάψει να υπάρχει ως γλώσσα.
Γι αυτόν το λόγω δεν συγχωρούνται λάθη παραλήψεις, και προπάντων αλλοιώσεις.
Η ποντιακή γλώσσα δοξάστηκε στον ακριτικό ποιητικό λόγο και ιδιαίτερα στα έμμετρα λαϊκά τραγωδίας, που είναι όλα ξεχωριστά λογοτεχνικά διαμάντια του λαού μας.
Όλοι οι σύγχρονοι στιχουργοί έχουν δικαίωμα στο λάθος και το περίπου ο πόντιος στιχουργός επειδή είναι ο συνεχιστής ενός ποιητικού μεγαλείου, θα πρέπει να υπηρετεί με σεβασμό τη γλωσσική ορθότητα .
Αποτελεί βαθειά μου πεποίθηση ότι πολύ λίγα δύστυχα ποντιακά που γράφτηκαν στον ελλαδικό χώρο, είναι κατά το ελάχιστο συγκρίσιμα με την λεκτική μαγεία, τη ροή, τον εικαστικό πλούτο, του λαϊκού μας στιχουργού.
Πολλά όμως από αυτά είναι πονήματα που σέβονται την γλωσσική μας παράδοση, θα μπορούσα να αναφέρω, τους στίχους του Παπαγιαννίδη, του Αμαραντίδη, του Διαμαντίδη, Παρχαρίδη και πολλών άλλων σύγχρονων στιχουργών που είναι άξιοι καταγραφείς του ποντιακού λόγου .
Το πιο αυστηρό όμως μέρος που πρέπει να προσέξουν οι νέοι στιχουργοί είναι οι έννοιες, η ηθική,και η εικονοπλαστική περιγραφή,να είναι αντίστοιχες με τους παραδοσιακούς εκφραστικούς συνειρμούς της γλωσσικής μας μνήμης.
Στις μέρες μας όλο και περισσότεροι εκτιμούν και διαβλέπουν πως το ποντιακό τραγούδι θα αποτελέσει στο μέλλον το μόνο και μοναδικό μέσο διάσωσης και διατήρησης της γλώσσας μας.
Γι αυτό τον λόγο η ευθύνη των νέων στιχουργών είναι μεγάλη και τεράστια, μπροστά στην αλλοίωση μιας γλώσσας που αποτελεί το θησαυροφυλάκιο του ποντιακού πολιτισμού.
Η παρέμβασή μου είναι άδηλη και πατριωτική .γίνεται με σκοπό να όχι να αποθαρρύνω την καταγραφή έμμετρων ανησυχιών, αλλά να υπενθυμίσω πώς η ποντιακός λόγος είναι ακόμα ζωντανός και αμύνεται στα Ποντιοχόρια της ακριτικής Ελλάδας.
Οι πόντιοι σήμερα θα πρέπει να υπερασπιστούν τις αρχές και αξίες της γλώσσας και της Ιστορίας …..θα πρέπει να απαιτήσουν την απόσυρση όλων των ανιστόρητων τραγουδιών που μιλούν για ΄΄χαμένες πατρίδες΄΄,
και κλαψουρίσματα του τύπου ΄΄ την πατρίδα μ’ έχασα έκλαψα και πόνεσα΄΄
Κανένας ιστορικός και κοινωνιολόγος δεν έχει αποδεχτεί ακόμα παρόμοιους όρους.
Η πατρίδα είναι ιστορία μνήμη,είναι γνώση, είναι ψυχή. Δεν χάνεται, δεν πουλιέται δεν εκφυλίζεται.
Οι Εβραίοι μετά από 1000 χρόνια με το σύνθημα ΄΄ουέ την Ιερουσαλήμ ΄΄ επέστρεψαν πίσω! γιατί ποτέ δεν την έχασαν.
Γι αυτό το λόγο δεν υπάρχουν ΄΄Χαμένες Πατρίδες΄΄ αλλά υπάρχουν μόνο ΄΄Χαμένα κορμιά΄΄.
Λατρεύω και υπηρετώ την ποντιακή ιδέα, και νιώθω δέος από το μουσικό κελάρυσμα της μητρικής μου γλώσσας.
Όσο θα πιστεύω ότι παρεμβάσεις μου θα υπερασπίζουν το εθιμικό και μνημονικό γλωσσικό μας πολιτισμό,
θα παρεμβαίνω υπογραμμίζοντας κάθε αυθαίρετο λεκτικό συνειρμό,που αλώνει και αλλοιώνει το Ομηρικό μεγαλείο της ..
Θα καταθέτω καλοπροαίρετα την κριτική μου,πιστεύοντας ότι συμβάλω στην διατήρηση και διασώσει της ποντιακής γλώσσας που τελευταία τείνει να παραχαραχθεί επικίνδυνα.
Και αυτό όχι γιατί αποκόπτεται,από τους βιολογικούς της φορείς,αλλά ιδιαίτερα γιατί έχει γίνει αντικείμενο προσωπικού και επαγγελματικού μάρκετινγκ.
Το ποντιακό τραγούδι αποτελεί αδιαμφισβήτητα την κιβωτό διάσωσης της ποντιακής γλώσσας . Προχειρότητες, πειραματισμοί, και αλλοιώσεις,δεν πρέπει να επιχειρούνται, γιατί η γλώσσα είναι το μοναδικό και πολυτιμότερο αγαθό ενός λαού.
Χρέος και ευθύνη της Π.Ο.Ε. μεταξύ των άλλων είναι να σταθεί κριτικά σε κάθε επικίνδυνο νεοτερισμό . να συστήσει μία επιτροπή από γλωσσολόγους καθηγητές, που να μπορούν να σταθούν κριτικά στον γλωσσικό κακοφορμισμό.
Η αλληλοπροβολή και αλληλουπεράσπιση των λιγοστών ημιμαθών που υποτίθεται ότι προβάλουν τον ποντιακό πολιτισμό, είναι το σαράκι που κατατρώει την ικμάδα της νέας ποντιακής αναγέννησης.
Με πατριωτικές ανησυχίες
Μωυσιάδης Παναγιώτης
