Στο προηγούμενο άρθρο είδαμε ότι ο ελέφαντας του Αμυνταίου, δηλαδή ο μερικός σκελετός ενός “αρχαϊκού ελέφαντα” (Elephas antiquus) που έζησε στην Εορδαία μερικές εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια πριν (Εικ. 1), ήταν ένα μεσήλικο αρσενικό, τρεισήμισι μέτρα ψηλό στο ύψος των ώμων και με βάρος περί τους εννέα τόνους. Σε αυτό το δεύτερο και τελευταίο άρθρο θα εξετάσουμε τις συνθήκες του θανάτου του, το περιβάλλον μέσα στο οποίο έζησε και θα γνωρίσουμε το πιο σημαντικό εύρημα από όλον τον σκελετό.
Η αναζήτηση για τα αίτια του θανάτου ενός εξαφανισμένου ζώου θυμίζει συχνά μια εγκληματολογική έρευνα: τα περισσότερα στοιχεία έχουν χαθεί, αλλά πάντα παραμένει κάτι που μας επιτρέπει να αναπαραστήσουμε τα γεγονότα. Η σύγχρονη τεχνολογία μπορεί να σταθεί πολύτιμος αρωγός στην προσπάθεια αυτή.
Τα περισσότερα ζώα στη φύση πεθαίνουν από αιτίες όπως το κυνήγι από άλλα ζώα ή ανθρώπους, τα γηρατειά ή κάποια ασθένεια. Στην περίπτωσή μας, η υπόθεση του κυνηγιού από άλλα ζώα δεν έχει βάση, καθώς κανένα γνωστό ζώο της εποχής δε θα μπορούσε να απειλήσει έναν τόσο μεγάλο ελέφαντα. Μεταξύ του διαστήματος που έζησε ο Elephas antiquus στην Ευρώπη (800-30 χιλ. χρόνια), στην Ελλάδα γνωρίζουμε ότι υπήρξαν τρία είδη ανθρώπων: ο άνθρωπος της Χαϊδελβέργης (Homo heidelbergensis), ο άνθρωπος του Νεάντερνταλ (Homo neanderthalensis) και οι σύγχρονοι άνθρωποι (Homo sapiens). Η περίπτωση του κυνηγιού από ανθρώπους, ωστόσο, πρέπει επίσης να απορριφθεί, καθώς τα περισσότερα οστά του ελέφαντα του Αμυνταίου βρέθηκαν στη σωστή ανατομική τους θέση, χωρίς να έχουν μετακινηθεί, ενώ δεν ανιχνεύθηκαν ίχνη κοπής από λίθινα εργαλεία.
Το γήρας, επίσης, δεν μπορεί να αποτελεί αιτία του θανάτου του ζώου, καθώς, όπως αναφέραμε στο προηγούμενο άρθρο, τα δόντια του ελέφαντα ήταν σε πολύ καλή κατάσταση και το ζώο βρίσκονταν στη μέση ηλικία.
Εάν όμως αρχίσουμε να εξετάζουμε την υπόθεση της ασθένειας, τα πράγματα αρχίζουν να γίνονται πιο ενδιαφέροντα. Ένα πολύ παραμορφωμένο οστό είναι το πέμπτο μετακάρπιο. Το ομόλογο οστό στο δικό μας σώμα είναι εκείνο το οποίο βρίσκεται μεταξύ του καρπού και του μικρού (πέμπτου) δακτύλου της δεξιάς παλάμης μας. Σε μία πλευρά του πέμπτου μετακαρπίου του ελέφαντα του Αμυνταίου παρατηρείται ένα οστέινο εξόγκωμα μήκους 15 εκ., όσο είναι δηλαδή περίπου το μήκος ολόκληρου του οστού (Εικ. 2β)! Επιπλέον, όλη η επιφάνεια του οστού έχει αλλοιωμένη όψη. Η αρθρική επιφάνεια του απώτερου άκρου, εκεί δηλαδή όπου το μετακάρπιο αρθρώνεται με τη πρώτη φάλαγγα του μικρού δακτύλου, έχει παραμορφωθεί τελείως και φέρει δύο διατρήσεις (Εικ. 2γ).
Προκειμένου να εξεταστεί η φύση και η έκταση των αλλοιώσεων εσωτερικά του οστού, χωρίς να χρειαστεί να καταστρέψουμε το εύρημα, επιλέξαμε τη μέθοδο της αξονικής τομογραφίας. Οι εξετάσεις διενεργήθηκαν στο Μποδοσάκειο Νοσοκομείο Πτολεμαΐδας (Δρ. Π. Μίγγος) και στο Ιπποκράτειο Πτολεμαΐδας (Δρ. Ν. Πατσινακίδης). Οι αξονικές τομογραφίες του παθολογικού οστού και η σύγκριση με άλλα υγιή οστά έδειξαν ότι οι αλλοιώσεις ήταν πιο έντονες στο απώτερο τμήμα του μετακαρπίου και έφθαναν μέχρι και λίγα εκατοστά στο εσωτερικό του οστού (Εικ. 2γ).
Όλα τα παραπάνω στοιχεία υποδεικνύουν ότι ο ελέφαντας του Αμυνταίου έπασχε από οστεομυελίτιδα, μια μόλυνση, δηλαδή, η οποία είχε περάσει και στα οστά. Οι σύγχρονοι ελέφαντες μπορεί επίσης να υποφέρουν από αυτήν την πάθηση όταν τραυματιστεί το πόδι τους, π.χ. από ένα αγκάθι που θα πατήσουν ή ακόμα και από ένα σπάσιμο στο νύχι, το οποίο θα μολυνθεί. Η εξέλιξη αυτής της ασθένειας μπορεί να διαρκέσει μήνες. Σε όλο αυτό το διάστημα ο ελέφαντας μπορεί να κουτσαίνει, αλλά όταν η μόλυνση φτάσει στο μετακάρπιο το ζώο συνήθως καταρρέει. Η ασθένειά του ελέφαντα του Αμυνταίου φαίνεται λοιπόν ότι βρίσκονταν σε πολύ προχωρημένο στάδιο και το ζώο θα πρέπει να υπέφερε πολύ πριν πέσει για τελευταία φορά.
Τα ιζήματα που περιέβαλλαν τον ελέφαντα του Αμυνταίου υποδεικνύουν ότι πέθανε και θάφτηκε στην όχθη ενός ποταμού. Μέσα στο ίδιο ίζημα βρέθηκαν όστρακα από γαστερόποδα (σαλιγκάρια) του γλυκού νερού, τα οποία δείχνουν ότι ποταμός αυτός είχε καθαρά νερά και μέτρια ροή υδάτων (Εικ. 3). Ο Elephas antiquus φαίνεται ότι προτιμούσε να ζει σε εύκρατα κλίματα και δασώδεις περιοχές. Η διατροφή του ποίκιλε εποχικά, από χορτάρι μέχρι φύλλα και φλοιό δέντρων. Άλλα ζώα, τα οποία βρέθηκαν στα ίδια ιζήματα και πιθανόν να συνυπήρξαν κάποια στιγμή με αυτούς τους ελέφαντες, είναι ιπποπόταμοι, άλογα, βουβάλια και κόκκινα ελάφια. Μέχρι στιγμής δεν έχουν ανασυρθεί οστά από αρπακτικά, αλλά με βάση αυτά που γνωρίζουμε από άλλες περιοχές δεν αποκλείεται οι ελέφαντες αυτοί να συνυπήρξαν με λύκους, ύαινες και λιοντάρια.
Πέρα από τα παραπάνω, υπάρχει ένα πολύ σπάνιο οστό που κάνει τον συγκεκριμένο σκελετό μοναδικό σε παγκόσμιο επίπεδο. Η φράση “η γλώσσα κόκκαλα δεν έχει και κόκκαλα τσακίζει” δεν είναι ακριβώς αληθής, καθώς οι περισσότεροι μύες της γλώσσας προσφύονται σε ένα σύμπλεγμα οστών που υπάρχει ψηλά στο λαιμό μας, τα υιοειδή οστά. Ο Elephas antiquus είναι ένα καλά μελετημένο είδος, λόγω των πολυάριθμων οστών του που έχουν περιγραφεί από όλη την Ευρώπη. Ωστόσο, ένα οστό παρέμενε άγνωστο μέχρι τώρα: το βασιυοειδές, το οποίο είναι ένα από τα υιοειδή οστά. Για πρώτη φορά, λοιπόν, στα παλαιοντολογικά χρονικά καταφέραμε να ανακαλύψουμε και να περιγράψουμε ένα βασιυοειδές οστό του Elephas antiquus. Πρόκειται για ένα μικρό οστό (13 εκ.), πεπλατυσμένο και με περίπου ορθογώνιο σχήμα (Εικ. 4). Η σημασία του όμως είναι πολύ μεγάλη, καθώς αυτή η ανακάλυψη μπορεί να μας βοηθήσει να διαλευκάνουμε τις σχέσεις συγγενείας μεταξύ αυτού και άλλων ειδών ελεφάντων και να απαντήσουμε σε ερωτήματα σχετικά με την εξέλιξη του Elephas antiquus.
Τα παραπάνω καταδεικνύουν το σημαντικό δυναμικό των παλαιοντολογικών ευρημάτων της Εορδαίας, τόσο για την παλαιοντολογική έρευνα, όσο και για την (γεω)τουριστική αξιοποίηση τους. Επιδίωξή μας είναι να συνεχίσουμε τις ερευνητικές μας προσπάθειες στην περιοχή. Για να πετύχει, όμως, αυτό το εγχείρημα, απαραίτητοι αρωγοί θα πρέπει να είναι ο Δήμος, μέσω της επίλυσης πρωτίστως των κτηριακών προβλημάτων που ταλανίζουν το Μουσείο της Πτολεμαΐδας, αλλά και η τοπική κοινωνία. Απευθύνουμε, λοιπόν, έκκληση σε οποιονδήποτε πολίτη έχει στην κατοχή του παλαιοντολογικά ευρήματα να επικοινωνήσει με το Μουσείο. Όχι μόνο δεν τίθεται θέμα εμπλοκής με το νόμο σε αυτή τη περίπτωση, αλλά αντίθετα πρόκειται για αξιέπαινη στήριξη των προσπαθειών διατήρησης και ανάδειξης της πλούσιας φυσικής κληρονομιάς του τόπου μας.
Χαράλαμπος Κεβρεκίδης
Βιολόγος, MSc Παλαιοντολόγος, Υποψ. Διδ. LM Πανεπιστημίου του Μονάχου
Επιστημονικός Συνεργάτης Παλαιοντολογικού-Ιστορικού Μουσείου Πτολεμαΐδας
e-mail: xaralamboskevrekidis@yahoo.gr
Ο σκελετός του ελέφαντα του Αμυνταίου εκτίθεται στο Παλαιοντολογικό-Ιστορικό Μουσείο Πτολεμαΐδας (28ης Οκτωβρίου 1) και είναι επισκέψιμος καθημερινές, τηλ. 24630 54444.
