Το μεγάλο πρόβλημα του ντόπινγκ με χρήση ουσιών στον αθλητισμό είναι σε όλους γνωστό. Όμως κάτι νέο προβάλλει… H νέα απειλή που αιωρείται πάνω από τον διεθνή αθλητισμό είναι το γενετικό ή γονιδιακό ντόπινγκ. Τέλος τα χαπάκια και τα άλλα σκευάσματα. Δεν μιλάμε πλέον για αναβολικά και στεροειδή, τα συστατικά που «έφτιαξαν» όπως αποδείχθηκε πολλούς πρωταθλητές αλλά για ό,τι πιο σύγχρονο δημιουργεί η βιοτεχνολογία. H κατασκευή του μεταλλαγμένου υπερανθρώπου, που θα σαρώνει τα χρυσά μετάλλια, ίσως δεν είναι τόσο μακριά… Όπως και οι κίνδυνοι για την υγεία των αθλητών και για το κύρος των Αγώνων. Από το 1998, ενόψει των Ολυμπιακών Αγώνων του Σύδνεϊ, εμφανίστηκε η ανησυχία για τον κίνδυνο γενετικού ντόπινγκ. Η εξέλιξη της γενετικής τα χρόνια που πέρασαν, η κατ’ αρχήν αποκωδικοποίηση του ανθρώπινου DNA και τα πρώτα βήματα στην ανάδειξη γονιδίων με συγκεκριμένες αποστολές, έχουν πολλαπλασιάσει τους εφιάλτες. Το γενετικό ντόπινγκ, αόρατο και ανεξερεύνητο, ίσως στοιχειώνει πλέον τον ύπνο των «αθανάτων» της ΔΟΕ.
Επίσημα, οι τεχνικές γενετικής βελτίωσης προορίζονται για ασθενείς με ανεπάρκειες (π.χ. νεφροπαθείς) ή με δυσμορφίες. Αλλά όλο και περισσότερο καταλήγουν στον λαμπερό (όσο και σκοτεινό) κόσμο των πρωταθλητών. «Όταν η επιστήμη αναπτύσσεται χωρίς να υπάρχουν κανόνες και ηθικοί φραγμοί, υπάρχει κίνδυνος. H επιστήμη είναι πιθανό να αξιοποιηθεί λάθος», είχε δηλώσει ο Ντικ Πάουντ, υπό την ιδιότητα του προέδρου της Παγκόσμιας Υπηρεσίας αντι-ντόπινγκ, μεταφράζοντας (ίσως εν αγνοία του) το ελληνικό «Επιστήμη χωριζομένη αρετής μωρία φαίνεται και ου σοφία»
Τι είναι λοιπόν το γενετικό ντόπινγκ; Πρόκειται για τη χορήγηση σε έναν αθλητή, με ενέσιμη κυρίως μορφή, κατάλληλου γενετικού υλικού, που τροποποιεί τη γενετική του δομή, έτσι ώστε να ενισχύεται η παραγωγή μιας ορμόνης ή μιας πρωτεΐνης που βελτιώνει τις αποδόσεις του ανθρώπινου οργανισμού. Το ανησυχητικό είναι ότι τα τελευταία χρόνια, οι ερευνητές αρχίζουν να απομονώνουν τα γονίδια που συμβάλλουν στην υπερφυσική παραγωγή των ουσιών, οι οποίες χορηγούνταν με το κλασικό ντόπινγκ.΄
Πρόσφατα, ερευνητές απομόνωσαν το γονίδιο που συνδέεται με την ορμόνη ερυθροποιητίνη (γνωστή και ως EPO), που ρυθμίζει την παραγωγή των ερυθρών αιμοσφαιρίων. Αυξημένα ερυθρά αιμοσφαίρια στο αίμα σημαίνει μεγαλύτερη ικανότητα για μεταφορά οξυγόνου, άρα μεγαλύτερη αντοχή, πράγμα εξαιρετικά σημαντικό για αθλητές ποδηλασίας, μαραθωνίου, δρόμων αντοχής κ.λπ. Μέχρι τώρα, υπήρχε η συνθετική, τεχνητή EPO, που ήταν περιζήτητη από τους αθλητές των συγκεκριμένων αθλημάτων, παρά το γεγονός ότι ήταν απαγορευμένη από τη Διεθνή Ολυμπιακή Επιτροπή.
Με τη χρήση βιοτεχνολογίας, είναι δυνατόν να διοχετευθούν τμήματα του γονιδίου της EPO, χρησιμοποιώντας ως «βάση» ένα βακτήριο που πολλαπλασιάζεται γρήγορα. Ετσι, η παραγωγή ερυθρών αιμοσφαιρίων θα μπορούσε να απογειωθεί. Δηλωμένος στόχος των ερευνών είναι η βοήθεια σε νεφροπαθείς, αλλά είναι σίγουρο ότι η βιομηχανία πρωταθλητών δεν θα μείνει καθόλου αδιάφορη. Ηδη επιστήμονες έχουν εισάγει γονίδια ερυθροποιητίνης στους μυς των πίσω άκρων ποντικών. O Μπενγκτ Σάλτιν, διευθυντής του Κέντρου Μυϊκής Ερευνας του Πανεπιστημίου της Κοπεγχάγης και μέλος της επιστημονικής επιτροπής της ΔΟΕ, τονίζει «ότι υπάρχουν ιδιαίτερα θετικά αποτελέσματα, αλλά οι ερευνητές δεν ελέγχουν ακόμα το γονίδιο αρκετά».
Αυστραλοί ερευνητές ανακοίνωσαν την ανακάλυψη ενός γονιδίου, του alpha – actini- 3 (ACTN3), το οποίο μπορεί να συμβάλει αποφασιστικά στην ενίσχυση των αθλητικών επιδόσεων. Το ACTN3 μάλιστα εμφανίζεται, σύμφωνα με τους Αυστραλούς, σε δύο μορφές, την R και την X. H πρώτη παράγει την ακτινίνη, μια πρωτεΐνη που βρέθηκε να συμβάλλει στην εκρηκτικότητα που χρειάζονται οι σπρίντερ, ενώ η δεύτερη «σπρώχνει» τις επιδόσεις αθλητών σε αγωνίσματα δύναμης. Εγινε μάλιστα και γονιδιακή έρευνα σε 300 Αυστραλούς αθλητές, μεταξύ των οποίων 50 διεθνούς επιπέδου. Σε αυτήν βρέθηκε ότι το 95% των 50 πρωταθλητών είχαν τουλάχιστον ένα γονίδιο τύπου R, ενώ το 50% είχε δύο γονίδια. Μελετώντας 400 άτομα από τον γενικό πληθυσμό, βρέθηκε ότι το 82% διαθέτει ένα R και το 30% δύο.
Εξαιρετικά διάσημη στον σκοτεινό κόσμο του ντόπινγκ ήταν και είναι η πρωτεΐνη IGF-1 (insuline growth factor), που συμβάλλει αποφασιστικά στην αναπλήρωση της μυϊκής μάζας. Τα συμπεράσματα πειράματος σε ποντίκια, στα οποία είχε χορηγηθεί IGF-1 στους μυς των πίσω ποδιών τους ήταν θεαματικά! Οπως σημείωνε ο Λι Σουίνι του Πανεπιστημίου της Πενσυλβάνια, ύστερα από ασκήσεις λίγων εβδομάδων με βάρη στα πόδια των ποντικών, παρατηρήθηκε ότι τα πίσω πόδια είχαν τη διπλάσια δύναμη από τα μπροστινά! Οταν σταμάτησαν οι ασκήσεις, πάλι τα «ενισχυμένα» πόδια έχαναν τη δύναμή τους με πιο αργό ρυθμό σε σχέση με τα φυσιολογικά. Ακόμα και χωρίς καμία άσκηση, η ενέσιμη IGF-1 έδωσε πρόσθετη δύναμη κατά 15-20%. Αν και οι γενετικές αυτές τεχνικές θεωρούνται ότι προορίζονται για άτομα με μυϊκή δυστροφία, ο δρ Σουίνι αποκάλυψε ότι τα μισά σχεδόν άτομα που επικοινωνούν μαζί του είναι αθλητές!
Από το 1998, ερευνητές του Πανεπιστημίου της Πενσυλβάνια και του Χάρβαρντ είχαν «ντοπάρει» ποντίκια με IGF-1 και είδαν τόσο μεγάλη αύξηση της μυϊκής τους δύναμης, που δεν δίστασαν να τα ονομάσουν ποντίκια-Σβαρτσενέγκερ!
Και όσον αφορά τον έλεγχο, το γενετικό ντόπινγκ είναι πολύ πιο δύσκολο να ανιχνευθεί, αφού δεν αφήνει ίχνη ούτε στα ούρα ούτε στο αίμα, ενώ φαίνεται να αναπαράγει απλά μια φυσιολογική λειτουργία. Για την ανίχνευσή του απαιτείται κανονική βιοψία και γενετική εξέταση βάθους.
Σύμφωνα, πάντως, με όσα είναι ήδη γνωστά, δεν πρέπει να έχουν αναπτυχθεί ακόμα μέθοδοι ολοκληρωμένου γενετικού ντοπαρίσματος. Είναι όμως πιθανό, ακόμα και σήμερα, κάποιοι προπονητές να δοκιμάσουν στους αθλητές τους «πρωτόγονες» μεθόδους γενετικού ντόπινγκ, με τεράστιους κινδύνους για την υγεία των πρωταθλητών «πειραματόζωων».
Κατ’ αρχήν, σήμερα δεν υπάρχει καμία σοβαρή άποψη των δόσεων των γενετικών προσθηκών. Υπερβολική αύξηση της ερυθροποιητίνης μπορεί να οδηγήσει σε ταχυπαλμία μέχρι και έμφραγμα. Ανεξέλεγκτες δόσεις IGF-1 μπορεί να δυναμώσουν τόσο τους μυς ώστε να απειληθούν οι τένοντες και τα οστά. Αλλά και γενικότερα οι γενετικές θεραπείες παρουσιάζουν προβλήματα. Για παράδειγμα, όπως σημείωνε πρόσφατα το βρετανικό «New Scientist», δύο ασθενείς στη Γαλλία που υποβλήθηκαν σε γονιδιακή θεραπεία ανέπτυξαν λευχαιμία.
Δυστυχώς, παρά τους κινδύνους που κρύβονται στο γενετικό ντόπινγκ (όπως και στις άλλες μορφές ντοπαρίσματος), φαίνεται ότι μια σειρά πρωταθλητές δεν θα δίσταζαν στιγμή να πάρουν μια ουσία που μπορεί να τους οδηγήσει στην κορυφή. Ερευνα του 1995 μεταξύ 200 μελών της ολυμπιακής ομάδας των ΗΠΑ έδειξε ότι οι μισοί ήταν έτοιμοι να πάρουν μια ουσία που θα τους οδηγούσε σε αλλεπάλληλες νίκες τα επόμενα πέντε χρόνια, ακόμα και αν τους οδηγούσε στον θάνατο αργότερα!
Είναι πραγματικά τραγικό πως η ακόρεστη δίψα για δόξα και χρήμα μετατρέπει τους αστέρες σε «ανθρώπους-ποντίκια», δηλαδή σε πειραματόζωα, με κίνδυνο ακόμα και της ζωής τους. Εξάλλου, οι κατά καιρούς ξαφνικοί -και κατ’ αρχήν αναίτιοι- θάνατοι αθλητών δεν μπορεί παρά να μας ανησυχούν. Ολα δείχνουν ότι η μάχη κατά του ντόπινγκ δεν είναι μόνο τεχνικό ζήτημα ή πρόβλημα ελέγχου, αλλά θέμα που έχει να κάνει με τον συνολικό προσανατολισμό του σύγχρονου αθλητισμού.
Η γενετική παρέμβαση για αυξημένες αθλητικές επιδόσεις εγείρει και άλλα, πολύ πιο σημαντικά, ερωτήματα από το ζήτημα του γενετικού ντόπινγκ. Θα μπορούσε η εξέλιξη της βιογενετικής να οδηγήσει σε επιλογή των αθλητών και των υποψήφιων πρωταθλητών αποκλειστικά μεταξύ των παιδιών που φέρουν ένα συγκεκριμένο γενετικό προφίλ; Θα έπρεπε ίσως στο μέλλον να φακελώνουμε γενετικά όλα τα παιδιά, διαλέγοντας τους αθλητές με βάση κάποια γονίδια και πετώντας στον αθλητικό καιάδα τους υπολοίπους;
Δεν απορρίπτει κατ’ αρχήν την ιδέα ο Τζέισον Γκάλμπιν, που συντονίζει το «κυνήγι ταλέντων» για το Ινστιτούτο Αθλητισμού της Αυστραλίας. Οπως λέει στο Ρόιτερς, «εάν αποδειχθεί ότι ένα γενετικό προφίλ έχει μια θετική προδιάθεση για επιδόσεις, θα προτιμούσα να σκεφθώ πως θα μπορούσε να συμβάλει σε μια θετική επιλογή»! Δεν τον ανησυχεί ο κίνδυνος να γίνουν τα σπορ ελιτίστικα. Ο λόγος; Αφοπλιστικός: Είναι ήδη!
Διαφορετική είναι η προσέγγιση του δρος Μοντγκόμερι, του Πανεπιστημιακού Κολλεγίου του Λονδίνου, που ανακάλυψε το γονίδιο ACE, που επίσης συνδέεται με καλύτερες φυσικές επιδόσεις. Ο Βρετανός καθηγητής τονίζει ότι «δεν πρόκειται να βρεθεί ένα γονίδιο το οποίο θα είναι ο βασικός παράγοντας για τις αθλητικές επιδόσεις», . Υπάρχουν πολλοί παράγοντες, όπως το μέγεθος του σώματος, ο μεταβολισμός, η ικανότητα των πνευμόνων, η ψυχολογία κ.λπ. Είναι μάλλον ευκολότερο προς το παρόν,να βγεις έξω στον δρόμο και να βρεις παιδιά που αποδίδουν καλά, παρά να περιμένεις ότι ένα γενετικό τεστ θα επιλέξει τον πρωταθλητή, σημειώνει.
Εάν επικρατήσει η «γενετική αντιμετώπιση» των πραγμάτων, ο γενετικός διαχωρισμός θα είναι μόνον η αρχή. Ακολουθεί ο γενετικός εμπλουτισμός, η προσπάθεια για γενετική βελτίωση με τεχνικές μεθόδους (δηλαδή η προσπάθεια για δημιουργία μεταλλαγμένου βρέφους με προορισμό πρωταθλητή, όπως φτιάχνουν σήμερα μεταλλαγμένο καλαμπόκι) και τέλος ίσως η κλωνοποίηση. Ποιος μπορεί να αποκλείσει την αγοραπωλησία γενετικού υλικού σούπερ σταρ των γηπέδων και των στίβων, για να εξασφαλισθεί η αναπαραγωγή τους;
Όλα αυτά μοιάζουν όχι μόνο τραγικά, αλλά και εξόχως αναποτελεσματικά, καθώς η δύναμη της ανθρώπινης δημιουργικότητας δεν είναι δυνατόν να κατασκευασθεί βιολογικά. Δημιουργείται κοινωνικά. Ακόμα και οι σύγχρονοι «αθλητές-μηχανές» των σταδίων δεν μπορούν να δημιουργηθούν μόνο χημικά αλλά χρειάζεται μια ολόκληρη πολύπλευρη υποστήριξη και προετοιμασία.
Η αντιμετώπιση του προβλήματος στη παρούσα φάση κατά γενική ομολογία, θα είναι να υψωθεί ένα απαγορευτικό κοινωνικό και θεσμικό τείχος με αυστηρούς κανόνες στις πρακτικές αυτές που θα είναι παγκόσμια αποδεκτό. Πόσο όμως θα αντέξει όταν η επιστημονική φαντασία εξελίσσεται ραγδαία σε εφιαλτική πραγματικότητα, στο όνομα των πολλών και ποικίλλων συμφερόντων;
Ελένη Μπασέα-Δαβίτη
Πτυχ. ΤΕΦΑΑ Πανεπ. Αθηνών
Προπ. Συγχρ.Κολύμβησης και Aqua Aerobic
Email:elenabasea@yahoo.gr
