Αν υπάρχει μια δεκαετία στη νεότερη ιστορία της Ελλάδας, η οποία συμπυκνώνει και συναιρεί τις αρετές με τα πάθη, το έπος με το όνειδος, το ζενίθ με το ναδίρ, δεν είναι άλλη από τη δεκαετία του ’40. Με φόντο τον Μηλιώνα, ένα ερημωμένο χωριό των Πρεσπών, έναν τόπο μεταξύ πραγματικότητας και φαντασίας, η βραβευμένη από το Κοινωφελές Ίδρυμα Βασιλικής και Όλγας Σταυροπούλου ποιητική σύνθεση του Γιώργου Δελιόπουλου, Μηλιώνας: παρόντες και φαντάσματα (Κάπα Εκδοτική, 2026) αποτελεί μια ποιητική περιήγηση στους παρόντες και τα φαντάσματα της δεκαετίας του 1940, που στοιχειώνουν τη σύγχρονη συλλογική μνήμη.
Πολλά από τα ποιήματα της συλλογής αποτελούν εμπνεύσεις και δωρήματα ανθρώπων που έζησαν εκείνη τη δεκαετία. Ανάμεσα σε αυτούς και δύο μορφές της Κοζάνης και της Φλώρινας: ο εμβληματικός έφορος της Κοβενταρείου Δημοτικής Βιβλιοθήκης Κοζάνης Νικόλαος Δελιαλής (1895-1979), ο οποίος με λίγους συνεργάτες του, μετέφεραν με κίνδυνο ζωής τις ιστορικές συλλογές της Βιβλιοθήκης από το κέντρο της πόλης στο υπόγειο του Ι. Ν. του Αγίου Λαζάρου, για να τις διασώσουν, καθώς και ο ζωγράφος της Φλώρινας, Στερίκας Κούλης (1921-1995), ο οποίος την περίοδο της Κατοχής πούλησε ένα σακί σιτάρι, που είχε προμηθευτεί για να θρέψει την οικογένειά του, με σκοπό να εκδώσει τη μοναδική του ποιητική συλλογή, Εκστατικά παραληρήματα.
Σε αυτούς, όπως και στον Γερμανό γιατρό Χανς Λέμπερ, αφιερωμένο το παρακάτω ποίημα από τη συλλογή Μηλιώνας: παρόντες και φαντάσματα (Κάπα Εκδοτική, 2026).
η λέσχη των υπερηρώων
δώρημα Νικόλαου Δελιαλή,
Στερίκα Κούλη και Χανς Λέμπερ
Ξέχνα τα κόμικς στο πατάρι, είναι για τα παιδιά
οι μασκοφόροι μαχητές που βγαίνουν ατσαλάκωτοι
στα έγχρωμα εξώφυλλα ιλουστρασιόν σωτήρες
κι έλα να δεις τους ήρωες που πλάκωσε η λάσπη
τον δάσκαλο που έμεινε στην ίδια τάξη άγρυπνος
(γλίτωνε απ’ την εκτέλεση τ’ αδιάβαστα βιβλία)
ή τον τρελό που χάριζε το φαγητό για στίχους
(στα ψίχουλά τους φύτρωνε μια σκάλα ουρανός)
και τέλος, έναν άγϊο ανάμεσα στα τέρατα
(με τη γροθιά του σίδερο χάιδευε σαν μωρό)
κανείς από τους τρεις αυτούς δεν είχε αλεξίσφαιρο
μάσκα, διπλή ταυτότητα ή μυστικές δυνάμεις
κανείς δεν ήταν άνθρωπος-ατσάλι-κεραυνός
Άνθρωπος μόνο, σκέτος.
