Αρχικώς θα πρέπει να σημειώσω ότι δεν υπήρξα ποτέ μέλος του ΠΑΣΟΚ και οποιουδήποτε άλλου κόμματος, συνεπώς οι παρακάτω σκέψεις μου για τον αείμνηστο διανοούμενο Μιχάλη Χαραλαμπίδη (1951-1974) και την ομιλία του στο 4ο Συνέδριο του ΠΑΣΟΚ, που θα μπορούσε να αλλάξει τον Ελληνισμό, δεν έχει καμία κομματική προσέγγιση. Και για γίνω ακόμη σαφής, με εμπνέει και χρησιμοποιώ συνεχώς τη ρήση του Σεφέρη, ο οποίος το 1967 μιλώντας για τα τότε πέτρινα χρόνια της πατρίδας μας, ανέφερε ότι «δεν έχω κανένα κομματικό δεσμό, άρα μπορώ να μιλώ χωρίς φόβο και πάθος».
Μετά από αυτές τις απαραίτητες διευκρινήσεις, θα πρέπει να αναφέρουμε ότι ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης, μέλος της συντακτικής ομάδας της ιδρυτικής διακήρυξης της 3ης Σεπτεμβρίου, εκλεγμένο μέλος των κομματικών οργάνων με μεγάλη πλειοψηφία, θεωρήθηκε η φωνή του κινήματος η οποία δεν έλαβε ποτέ κομματική, κρατική, έμμισθη θέση, ενώ υπερασπίστηκε τις αξίες, τις αρχές, τις ιδέες του μέχρι το βιολογικό του τέλος: Γενοκτονία, Κύπρος, ανάπτυξη, αγροφιλία, Ρωμανία και πολλά πολλά ακόμη.
Η καθοριστική όπως ονομάστηκε ομιλία του στο 4ο συνέδριο του ΠΑΣΟΚ το 1996, θεωρείται η κορυφαία παρέμβασή του στο δημόσιο βίο της μεταπολίτευσης. Η ομιλία στην οποία αναφέρθηκε, προέβλεψε- αρκετοί έγραψαν ότι «προφήτεψε»- την οικονομική κρίση στην Ελλάδα, με τη φράση «στο τέλος του κύκλου το 2004 ή το 2010 η Ελλάδα, αυτό που ονομάζω Τουρκομπαρόκ», θα γίνει «Βιλαέτι ή Γερμανικό Λάντερ».
Στην ίδια ομιλία, με την οποία θα γίνει ευρύτερα γνωστός, έκανε λόγο και για την πολιτική της Ελλάδας έναντι της Τουρκίας και εστίασε σε τρεις επιλογές της: πρώτη το Νταβός και την κατάρρευση του δόγματος του μη διαλόγου με τη Τουρκία, δεύτερη στην απόσυρση του βέτο και στην κατάρρευση του μύθου ότι η τελωνειακή ένωση της Τουρκίας με την Ευρωπαϊκή Ένωση περνά από την Αθήνα και τρίτη στην εφαρμογή του δικαιώματος της Ελλάδας για τα δώδεκα μίλια. Και συνέχισε με το εξής ερώτημα: «Γιατί η Ελλάδα δεν ήταν έτοιμη τον Νοέμβριο του 1994, έτοιμη διπλωματικά, πολιτικά, οικονομικά, αμυντικά, ώστε να εξασκήσει το δικαίωμά της για την εφαρμογή των δώδεκα μιλίων στο Αιγαίο. Αυτό είναι ένα μεγάλο ερώτημα».
Ανέφερε ότι η Ελλάδα θα πρέπει να θέσει στην ακριβή της διάσταση το Τουρκικό πρόβλημα, ονοματίζοντας τη μήτρα της ανωμαλίας στην περιοχή της ανατολικής Μεσογείου και της Μικράς Ασίας: «Δεν υπάρχει Κυπριακό πρόβλημα, δεν υπάρχει πρόβλημα Αιγαίου, δεν υπάρχει πρόβλημα Θράκης υπάρχει ένα πρόβλημα: Το τουρκικό πρόβλημα.Και αυτό πρέπει να λυθεί με βάση τις αρχές, τις αξίες, και τα ιδανικά που αποτέλεσαν τα θεμέλια των ευρωπαϊκών δημοκρατιών. Και το σύνθημα του Ανδρέα Παπανδρέου Η Ελλάδα ανήκει στους Έλληνες θα βρει τη σύγχρονη προέκτασή του η οποία θα είναι πως η Ελλάδα θα ανήκει στους Έλληνες, όταν η Ανατολική Μεσόγειος θα ανήκει στους λαούς της».
Ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης θα αναφερθεί αργότερα στη βεβαιότητά του ότι η συνθήκη των λαών δεν θα υπογραφεί στη Λωζάννη, στη Ζυρίχη, στο Λονδίνο, αλλά στο ελεύθερο Ντιγιαρμπακίρ και στην ελεύθερη Κερύνεια. Μετά την «ανακάλυψη» της ομιλίας σε χρόνο που ταυτίστηκε με την οικονομική κρίση και τα Μνημόνια, ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης θα αναφέρει τα εξής:
«Η ομιλία μου, που κυκλοφόρησε ευρέως στο Διαδίκτυο, έχει δύο πλευρές. Η μια πλευρά αφορά την πολιτική. Στην Ελλάδα, εδώ και πάρα πολλά χρόνια, από το τέλος της δεκαετίας του ’80, έχουμε απομακρυνθεί από την πολιτική ως κατηγορία αναλυτική και, κύρια, ως κατηγορία πρόβλεψης. Η πολιτική είναι πρόβλεψη, η πολιτική είναι πρόλογος. Αυτή η εκτίμηση για την πολιτική ήταν πολύ συνειδητοποιημένη και στους κλασικούς Έλληνες, αλλά και σε κάθε άνθρωπο που είναι ενεργός πολίτης – πολύ περισσότερο, σε αυτούς που θέλουν να έχουν ένα ρόλο στη διεύθυνση μιας χώρας.
Όλα αυτά τα χρόνια, πρότεινα έναν διαφορετικό δρόμο που οδηγούσε σε μια διαφορετική Ελλάδα. Σε μια Ελλάδα, η οποία θα ανακτούσε τη θέση της στη Γεωγραφία και στην Ιστορία της περιοχής, και θα είχε ένα ρόλο στην ευρωπαϊκή και στην παγκόσμια σφαίρα. Δυστυχώς, δεν υπήρξε η πολιτική ως πρόβλεψη. H πολιτική υπήρξε ως μικρή διαχείριση και κύρια πελατειακή ή, απλώς, ως διαμοιρασμός των δημόσιων εσόδων – μια πολιτική μικρών οριζόντων, ας το πούμε έτσι. Tον τελευταίο καιρό, ζούμε την πολιτική ως επίλογο και, μάλιστα, ως έναν παρακμιακό επίλογο.
Η άλλη πλευρά, που έχει πολύ μεγάλη σημασία, είναι ότι αυτό το μικρό απόσπασμα προκάλεσε μεγάλο ενδιαφέρον στους νέους ανθρώπους (γιατί αυτοί βρίσκονται κυρίως στο Διαδίκτυο, και όχι οι προηγούμενες γενιές, οι οποίες έχουν μεγάλες ενοχές για το πώς φτάσαμε εδώ). Ενώ, λοιπόν, οι νέοι άνθρωποι επικεντρώνονται συνήθως σε ζητήματα που αφορούν τους καλλιτέχνες κ.λπ., εδώ επικεντρώνονται σε έναν πολιτικό λόγο. Αυτό είναι ένα αισιόδοξο μήνυμα, γιατί αυτοί οι νέοι αναζητούν μια άλλη ερμηνεία για το πώς έφτασε η χώρα ως εδώ και σαφώς έναν άλλο ορίζοντα για τη χώρα και το μέλλον τους».
Η τομή στην ελληνική ταυτότητα και πολιτική
Η ομιλία του Μιχάλη Χαραλαμπίδη δεν ήταν απλώς μια εσωκομματική τοποθέτηση. Ήταν μια βαθιά πολιτική, κοινωνική και οικονομική ανατομία της Ελλάδας εκείνης της εποχής, η οποία με το πέρασμα των χρόνων απέκτησε τις διαστάσεις που γνωρίζουμε σήμερα, λόγω της απόλυτης δικαίωσης. Για να καταλάβουμε ακόμη περισσότερο την αξία της, πρέπει πρώτα να δούμε και το σχετικό πλαίσιο.
Το 4ο συνέδριο του ΠΑΣΟΚ έγινε τον Ιούνιο του 1996, λίγο μόλις καιρό μετά τον θάνατο του Ανδρέα Παπανδρέου και το κόμμα περνούσε στα χέρια του Κώστα Σημίτη και η Ελλάδα έμπαινε στην εποχή του αποκαλούμενου «εκσυγχρονισμού».
Μέσα σε αυτό το κλίμα «ευφορίας», ο Χαραλαμπίδης ανέβηκε στο βήμα και προέβλεψε την οικονομική και δομική κατάρρευση της Ελλάδας, διέγνωσε ότι η ανάπτυξη εκείνης της περιόδου ήταν «φούσκα», βασισμένη σε δανεικά, στην κατανάλωση και την υποβάθμιση- εξαφάνιση της εγχώριας παραγωγής, ενώ το σημείο που έμεινε στην ιστορία και προκαλεί δέος σήμερα είναι η χρονική ακρίβεια με την οποία προέβλεψε την κρίση.
Είναι συγκλονιστική η αναφορά στο 2010, στο έτος που η Ελλάδα μπήκε στο πρώτο Μνημόνιο και ο όρος «Γερμανικό Λάντερ», προμηνύοντας την οικονομική κηδεμονία από την Ευρωζώνη και κυρίως τη Γερμανία, επισημάνσεις οι οποίες επιβεβαιώθηκαν απολύτως δεκατέσσερα χρόνια αργότερα.
Χρησιμοποίησε τον όρο «Τουρκομπαρόκ» για να περιγράψει το πολιτισμικό και κοινωνικό μοντέλο που κυριαρχούσε τότε στην Ελλάδα. Έβλεπε μια χώρα που έχανε την παραγωγική της ταυτότητα, την αισθητική της και τις ιστορικές της ρίζες, για να υιοθετήσει έναν εύκολο, καταναλωτικό νεοπλουτισμό αναμειγμένο με την ανατολίτικη νωθρότητα και το πελατειακό κράτος.
Κατήγγειλε ότι ο λεγόμενος «εκσυγχρονισμός» που ευαγγελιζόταν η νέα ηγεσία του ΠΑΣΟΚ δεν ήταν τίποτα άλλο από μια επιφανειακή διαχείριση κονδυλίων, χωρίς εθνικό όραμα και χωρίς βάση στην πραγματική οικονομία (γεωργία, βιομηχανία, παιδεία).
Ως βαθύς γνώστης της γεωπολιτικής και πρωτεργάτης της αναγνώρισης της Γενοκτονίας και της υιοθέτησης της 19ης Μαίου ως ημέρας μνήμης, ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης επέκρινε σφοδρά την εξωτερική πολιτική της Αθήνας (ιδιαίτερα μετά την κρίση των Ιμίων που είχε προηγηθεί τον Ιανουάριο του 1996) και ανέλυσε ότι η Ελλάδα κάνει το λάθος να τεμαχίζει την απειλή σε επιμέρους ζητήματα (ελληνοτουρκικά, Κυπριακό, Θράκη, Αιγαίο).
Υποστήριξε ότι το πρόβλημα δεν είναι διμερές, αλλά δομικό: είναι το ίδιο το «Τουρκικό Πρόβλημα», δηλαδή ο επεκτατικός και αυταρχικός χαρακτήρας του τουρκικού κράτους. Για να αντιμετωπιστεί, πρότεινε μια επιθετική πολιτική ανάδειξης των δικαιωμάτων των μειονοτήτων μέσα στην ίδια την Τουρκία (Κούρδοι ) και όχι μια πολιτική συνεχών υποχωρήσεων και κατευνασμού.
Η ομιλία ήταν επίσης μια σκληρή προειδοποίηση προς τη βάση του ΠΑΣΟΚ, αφού έβλεπε το κόμμα να μεταλλάσσεται από ένα ριζοσπαστικό, πατριωτικό κίνημα σε έναν ψυχρό, γραφειοκρατικό μηχανισμό εξουσίας, αποκομμένο από τις ανάγκες του λαού.
Η ομιλία η οποία δεν άλλαξε την Ελλάδα, αλλά έδειξε πως θα μπορούσε να είναι η πατρίδα μας….
Την ώρα που οι σύνεδροι και ειδικά οι ομάδες των μονομάχων που ήθελαν την εξουσία στο φέουδο του ΠΑΣΟΚ, τη στιγμή που χιλιάδες χειροκροτούσαν τις υποσχέσεις για το «ισχυρό ευρώ, το χρηματιστήριο και την Ελλάδα των έργων», ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης, θα έπρεπε να ολοκληρώσει την ομιλία του γιατί είχε υπερβεί το χρόνο, ενώ αντιμετώπιζε και την ειρωνεία από την τότε κομματική ελίτ. Και όλα αυτά τη στιγμή που ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης «διάβασε» με απόλυτη ακρίβεια την επερχόμενη πορεία της χώρας…..
Είναι γνωστό, αλλά πρέπει να το επαναλάβουμε: ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης δεν εξαργύρωσε ποτέ τις απόψεις του με θέσεις, ενώ αποχώρησε λίγα χρόνια μετά (το 1999) λόγω πολιτικών διαφωνιών και παρέμεινε πιστός στις ιδέες του μέχρι το τέλος της ζωής του.
Η ομιλία αυτή απέδειξε ότι η πραγματική πολιτική σκέψη πρέπει να βλέπει δεκαετίες μπροστά, συνδυάζοντας την οικονομία, την κοινωνιολογία και τη γεωπολιτική, αντί να εγκλωβίζεται στους επικοινωνιακούς κύκλους των επόμενων εκλογών.
Η ομιλία του Μιχάλη Χαραλαμπίδη το 1996 ήταν η ζωντανή απόδειξη ενός διαφορετικού πολιτικού και πρωτοπόρου διανοούμενου, ο οποίος προτίμησε να προειδοποιήσει για την καταστροφή παρά να εξαργυρώσει την θέση του στο κόμμα. Τέλος, ας ευχηθούμε η ομιλία αυτή να προβληθεί, να γίνει ακόμη πιο γνωστή και να αναλυθεί με σχετικές πανεπιστημιακές εργασίες ως το κλασικό παράδειγμα πολιτικού λόγου της σύγχρονης Ελλάδας, που δικαιώθηκε απόλυτα από την ίδια την ιστορία….
Η ομιλία του Μιχάλη Χαραλαμπίδη στον παρακάτω σύνδεσμο
