Η Εκκλησία τιμά κατά την 8η Νοεμβρίου την Σύναξη των Παμμεγίστων Ταξιαρχών Μιχαήλ και Γαβριήλ. Είναι αλήθεια πως οι σχετικές με τους Αγγέλους βιβλικές πληροφορίες είναι ελάχιστες, ενώ κάποιες περισσότερες πληροφορίες καταγράφονται στο επισφαλές απόκρυφο βιβλίο του Ενώχ. Τρία ονόματα αναφέρονται βιβλικά, γνωστότεροι είναι οι Μιχαήλ και Γαβριήλ, ενώ ο τρίτος είναι ο Ραφαήλ (Τωβίτ 3:16) Ονομάζονται «ασώματοι», όμως αυτό γίνεται καταχρηστικά, είτε σε σχέση με τον άνθρωπο, είτε για το τρόπον τινά ευμετάβλητό τους ώστε να κινούνται και να καλύπτουν αποστάσεις αδιανόητες για τον άνθρωπο. Πάντως σε σχέση με τον άνθρωπο δεν πρέπει να υφίσταται μεγάλη διαφορά, αν κρίνουμε από το ότι ο ψαλμωδός θεωρεί πως ο Λόγος – Μεσσίας με το να ενανθρωπίσει, ελαττώθηκε κάτι λιγότερο σε σχέση με τους Αγγέλους (Ψαλμοί 8:6).
Ως κτίσματα, δεν είναι, ασφαλώς, ομοούσιοι του Θεού, και φυσικά έχουν είδος σώματος, άρα και όρια. Πιθανότατα το ευμετάβλητο αυτό να απηχεί ο ψαλμικός στίχος «Ο ποιών τούς Αγγέλους αυτού πνεύματα, και τούς λειτουργούς αυτού πυρός φλόγα» (Ψαλμοί 103:4). Είναι άγνωστο το πώς προέκυψε η γέννησή τους. Βιβλικά τεκμηριώνεται, πως κατά την Δημιουργία προϋπήρξαν των αστέρων (Ιωβ, 38:7). Αυτή η πληροφορία, είναι σημαντική και πιθανώς αρχέγονα κοινή, αφού μπορεί να υποστηρίξει το γιατί διάφοροι αρχαίοι πολιτισμοί (Γαλάτες, Θράκες, Εβραίοι), αλλά και το μεταγενέστερο βυζαντινό ωρολόγιο, θεωρούν ως αρχή την νύχτα και όχι την ημέρα. Λειτουργικά η ημέρα εισέρχεται από τον εσπερινό. Βέβαιο είναι πως οι Άγγελοι δεν τεκνοποιούν, ούτε έρχονται σε μεταξύ τους συνάφεια: «εν γάρ τη αναστάσει ούτε γαμούσιν ούτε εκγαμίζονται, αλλ᾿ ως άγγελοι Θεού εν ουρανώ εισί» (Κατά Ματθαίον 22:30). Φυσικά ως κτίσματα τίθεται το θέμα του πως συντηρούνται υλικά. Η περίπτωση του αρχαγγέλου Ραφαήλ δεν μπορεί να μας απαντήσει το ζήτημα, αφού έτρωγε δοκητικά: φαινόταν ότι έτρωγε και έπινε, ώστε να μην δώσει λαβές κατά την αγγελική του διακονία (Τωβίτ 12:19).
Το ευμετάβλητο για το οποίο έγινε, ήδη, λόγος, ως φαίνεται ισχύει και με τους ιερείς. Είναι προφανώς απαραίτητο ώστε να υποστηριχθεί η ιερά διακονία την οποία κλήθηκαν και καλούνται να υπηρετήσουν τα Άγια. Και ποια είναι αυτή; Αυτό το οποίο γνωρίζουμε γενικά, είναι πως αποτελούν «λειτουργικά πνεύματα εις διακονίαν αποστελλόμενα» (Προς Εβραίους 1:14). Φυσικά πάνω σε αυτήν την ιδιότητα του πνεύματος, έχει στηριχθεί από πολλούς το κυριολεκτικό του «ασώματος», αφού ο Χριστός λέει πως το πνεύμα δεν έχει σάρκα και οστά (Λουκάς 24:39). Αγνοείται βέβαια πως το πνεύμα εκεί, μιας και μιλάμε για τον αναστημένο Χριστό, είναι νεκρικός όρος και παραπέμπει στις νεκρικές ψυχές (και τα φαντάσματα: εννοεί πως δεν έβλεπαν νεκρό μπροστά τους). Λίγα στοιχεία γνωρίζουμε για τις ειδικές διακονίες των Αγγέλων Κυρίου (οι πεπτωκότες είναι Άγγελοι Σατάν), πολύ περισσότερο που η Βίβλος μαρτυρεί σε διάφορα σημεία πως διακρίνονται σε 9 τάξεις (λ.χ. Κολοσσαείς 1:15-17). Ο Ψευδο-Διονύσιος ο Αρεοπαγείτης συγκεντρώνει τις τάξεις τους, αναφέροντάς αυτές ως τρεις τριάδες: Σεραφείμ, Χερουβείμ, Θρόνοι, Κυριότητες, Εξουσίαι, Δυνάμεις, Αρχαί, Αρχάγγελοι και Άγγελοι (Διονυσίου Αρεοπαγείτου, Περί της ουρανίας ιεραρχίας, PG 3, 200D-201A). Ασφαλώς, όμως, ένας από τους ρόλους τους είναι η ιδιότητα του φύλακα του προσώπου (αν όχι και εθνών, αλλά αυτή η ερμηνεία είναι θεολογούμενο). Ως φύλακας Άγγελος διακονεί ο Ραφαήλ στο βιβλίο του Τωβίτ, ενώ για φύλακες Αγγέλους με μεγάλη παρρησία στον Πατέρα (!), κάνει λόγο ο ίδιος ο Χριστός: «Οράτε, μη καταφρονήσετε ενός των μικρών τούτων λέγω γαρ υμίν, ότι οι Άγγελοι αυτών εν ουρανοίς διαπαντός βλέπουσι το πρόσωπον του Πατρός μου, του εν ουρανοίς» (Κατά Ματθαίον 18:10). Ασφαλώς οι Άγγελοι διακονούν το έργο του Θεού ή το φέρουν σε πέρας, ακόμα και ως εξολοθρευτές (Έξοδος 12:23). Διακονούν στην Ουράνια Θεία Λειτουργία τον Μέγα Αρχιερέα Χριστό, ενώ συχνά μεγάλοι πατέρες έτυχαν ως ιερείς-τύποι Χριστού, να διακονηθούν από Αγγέλους. Οι Άγγελοι μεταφέρουν, επίσης, τις προσευχές στον ουρανό, όπως έκανε και ο Ραφαήλ (Τωβίτ 12:15). Η Ζ΄ Οικουμενική αναγνώρισε βέβαια την τιμή προς τους Αγγέλους, αλλά όχι, φυσικά, και την προσκύνησή τους, η οποία αποτελεί ύβρη.
Η παρουσία τους στην βυζαντινή τέχνη είναι πολύ σημαντική και έχει διάφορους εικονογραφικούς τύπους. Αντλεί από παρεμφερείς τύπους της αρχαίας ελληνικής τέχνης, όπως τα αποτρεπτικά γοργόνεια (ας θυμηθούμε ως προς τους Αγγέλους την φρούρηση ιερών χώρων όπως του παραδείσου), οι Νίκες, οι ψυχές κ.α.
Θα σταθώ στην παράσταση της Σύναξης των Αρχαγγέλων, όπως αυτή αναπαρίσταται στο Μηνολόγιο του Βασιλείου του Β΄ (σήμερα στο Βατικανό), στο φ. 168. Στο κέντρο ανάμεσα σε φόντο δύο ορεινών όγκων, αναπαρίσταται ο Αρχάγγελος Μιχαήλ. Στα πόδια του βρίσκονται Άγγελοι Σατάν, των οποίων η παρακοή τους κατέστησε πεπτωκότες. Αυτοί απεικονίζονται με σκούρα μπλε χρώματα, αρμοστά για απεικόνιση στοιχείων Άδου από την αρχαιότητα. Πιο πίσω, εκατέρωθεν του Μιχαήλ στέκονται πεσμένοι άλλοι δύο δαίμονες. Φιλοτεχνούνται μελανοί – μαύροι, αφού τα κτίσματα ζουν ως πρόσωπα καλούμενα στην ύπαρξη εκ του μη όντος. Φως ο Πατήρ, Φως ο Λόγος, Φως το Άγιον Πνεύμα: στην παρούσα ζωή λαμβάνουμε την ύπαρξη σε συνάφεια με τον Θεό. Χωρίς το Φως, είμαστε σκιές, οι δαίμονες εξέπεσαν σε σκιές Άδου: «πας γάρ ο φαύλα πράσσων μισεί τό φως και ούκ έρχεται πρός τό φώς, ίνα μή ελεγχθή τά έργα αυτού. ο δέ ποιών τήν αλήθειαν έρχεται πρός τό φώς, ίνα φανερωθή αυτού τά έργα, ότι εν Θεώ εστιν ειργασμένα» (Κατά Ιωάννην, 3:20-21. Βλ. και Ησαΐας 9:2) Ο Αρχάγγελος κρατά ενεπίγραφο πινακίδιο, το οποίο αναφέρεται στον τρισάγιο ύμνο «Άγιος, Άγιος, Άγιος». Είναι προφανής η συσχέτιση στην παράσταση των πιστών και ειδικά των ψαλτών ως εξεικονισμό των Αγγέλων του Οράματος του Ησαΐου και της Αποκαλύψεως του Ιωάννου, υμνολογώντας τον ύμνο κατά την Ευχαριστία. Η ορθή ομολογία, αποτελεί ευχαριστιακή προϋπόθεση και κατά συνέπεια σωτηριολογική.
