Με την Κυριακή του Τελώνου και του Φαρισαίου ανοίγει για άλλη μία φορά μπροστά μας η πνευματική περίοδος του Τριωδίου. Η Εκκλησία, με σοφία και διάκριση, δεν μας εισάγει αμέσως στον αγώνα της νηστείας και της εγκράτειας, αλλά μας καλεί πρώτα να στραφούμε στο βάθος της καρδιάς μας. Πριν από τα έργα, προηγείται η θέληση. Πριν από την άσκηση, προηγείται η ταπείνωση.
Η σημερινή παραβολή είναι από τις πιο χαρακτηριστικές και αποκαλυπτικές του Ευαγγελίου. Δύο άνθρωποι ανεβαίνουν στον Ναό για να προσευχηθούν. Ο ένας είναι Φαρισαίος, άνθρωπος θρησκευτικός, συνεπής στον Νόμο, νηστευτής, άνθρωπος που τηρεί με ακρίβεια τις θρησκευτικές του υποχρεώσεις. Ο άλλος είναι Τελώνης, κοινωνικά περιφρονημένος, αμαρτωλός, άνθρωπος που γνωρίζει καλά την πτώση του και δεν έχει τίποτε να επιδείξει. Και όμως, η κατάληξη της παραβολής ανατρέπει κάθε ανθρώπινη λογική. Δικαιωμένος φεύγει ο Τελώνης και όχι ο Φαρισαίος.
Ο λόγος είναι βαθύς και αποκαλυπτικός. Ο Φαρισαίος στέκεται ενώπιον του Θεού, αλλά η προσευχή του δεν έχει τον Θεό στο κέντρο της. Μιλά για τον εαυτό του, συγκρίνεται με τους άλλους, απαριθμεί τα έργα του και αυτοδικαιώνεται. Η προσευχή του μετατρέπεται σε αυτοθαυμασμό. Η ευσέβεια γίνεται αφορμή υπερηφάνειας. Δεν ζητά το έλεος του Θεού, γιατί θεωρεί ότι το έχει ήδη εξασφαλίσει.
Ο Τελώνης, αντίθετα, στέκεται μακριά. Δεν τολμά ούτε να σηκώσει τα μάτια του. Δεν παρουσιάζει έργα, δεν αναλύει την κατάστασή του, δεν βρίσκει δικαιολογίες. Προφέρει μόνο μία φράση, αλλά φράση που βγαίνει από καρδιά συντετριμμένη: «Θεέ μου, δείξε έλεος σε μένα τον αμαρτωλό». Και αυτή η ταπεινή προσευχή γίνεται η αρχή της σωτηρίας του.
Από την πρώτη ημέρα του Τριωδίου, η Εκκλησία μας θέτει το σωστό θεμέλιο. Μας διδάσκει ότι ο δρόμος προς το Πάσχα δεν αρχίζει από την εξωτερική άσκηση, αλλά από την εσωτερική στάση. Ότι η νηστεία, η προσευχή και η ελεημοσύνη, όταν δεν συνοδεύονται από ταπείνωση, κινδυνεύουν να χάσουν το νόημά τους. Ότι ο μεγαλύτερος πνευματικός κίνδυνος δεν είναι η αμαρτία, αλλά η αυτάρκεια και η αυτοδικαίωση.
Το Τριώδιο είναι περίοδος αλήθειας. Μας καλεί να σταθούμε ενώπιον του Χριστού χωρίς προσωπείο, χωρίς συγκρίσεις και χωρίς επίδειξη. Μας καλεί να πάψουμε να κοιτάζουμε τι κάνουν οι άλλοι και να δούμε με ειλικρίνεια τον εαυτό μας. Γιατί όσο συγκρίνουμε, τόσο απομακρυνόμαστε από την ταπείνωση. Και όσο υψώνουμε τον εαυτό μας, τόσο δυσκολευόμαστε να δεχθούμε τη χάρη του Θεού.
Η ταπείνωση δεν είναι αδυναμία. Είναι πνευματική δύναμη. Είναι αλήθεια ζωής. Είναι η στάση εκείνη που ανοίγει τον άνθρωπο τη πηγή της ευλογίας. Ο ταπεινός δεν απελπίζεται, γιατί γνωρίζει σε ποιον στηρίζεται. Ο ταπεινός δεν κατακρίνει, γιατί γνωρίζει τη δική του αδυναμία. Ο ταπεινός δεν απαιτεί, αλλά παρακαλεί και εμπιστεύεται.
Μέσα σε αυτό το πνεύμα καλούμαστε να διανύσουμε το Τριώδιο. Όχι τυπικά και επιφανειακά, όχι απλώς ως ένα εκκλησιαστικό έθιμο, αλλά ως πορεία εσωτερικής μετανοίας και πνευματικής αφύπνισης. Αυτές οι ημέρες δεν είναι χρόνος καταπίεσης, αλλά χρόνος θεραπείας. Δεν είναι βάρος, αλλά ευκαιρία. Δεν είναι απειλή, αλλά πρόσκληση αγάπης.
Στην πνευματική πορεία που ανοίγεται μπροστά μας, ας θυμόμαστε τρία βασικά σημεία, που μπορούν να μας καθοδηγήσουν:
Πρώτον, να στεκόμαστε ενώπιον του Θεού με ειλικρίνεια και ταπείνωση. Όχι με λόγια ωραία και επιδεικτικά, αλλά με καρδιά συντετριμμένη και αληθινή.
Δεύτερον, να αποφεύγουμε τη σύγκριση και την κατάκριση. Ο πνευματικός αγώνας είναι προσωπικός και δεν μετριέται με τα μέτρα των άλλων.
Τρίτον, να αφήσουμε το Τριώδιο να μας οδηγήσει σε έμπρακτη μετάνοια, σε ουσιαστική προσευχή και σε αλλαγή ζωής, ώστε να βαδίσουμε προς το Πάσχα με καθαρή καρδιά και ταπεινό φρόνημα.
Είθε ο Χριστός να μας φωτίζει και να μας ενισχύει σε αυτή την πορεία, ώστε το Τριώδιο να γίνει για όλους μας δρόμος σωτηρίας και αληθινής ανακαινίσεως.
Αμήν!
