Λόγω εορτασμού των 200 χρόνων από την επανάσταση του 1821, σας παραθέτουμε αποσπάσματα από το υπό έκδοση βιβλίο “Βλάστη Δυτικής Μακεδονίας- Ιστορικές προσωπικότητες Εθνικής και Διεθνούς εμβέλειας “ του συμπατριώτη μας Καθηγητή Ιατρικής του ΑΠΘ Ιωάννη Τζαφέττα.
Πρόκειται για ένα θέμα άκρως επίκαιρο και ιδιαίτερης σημασίας για την περιοχή μας. “Είναι κοινά γνωστό ότι ο αρχηγός της Ελληνικής Επανάστασης Αλέξανδρος Υψηλάντης διακόσια χρόνια πριν, κήρυξε επίσημα την έναρξή της στο Ιάσιο της Μολδοβλαχίας. Είχε ήδη εκδώσει διακήρυξη εξέγερσης την 24 η Φεβρουαρίου 1821 στην εφημερίδα «ΣΑΛΠΙΓΞ ΕΛΛΗΝΙΚΗ» που ξεκινούσε με τις λέξεις «Μάχου υπέρ πίστεως και πατρίδος. Η ώρα ήλθεν, ώ Άνδρες Έλληνες…», καλώντας τους να επαναστατήσουν. (Richard Clogg ‘The movement for Greek Independence’ Macmillan Press 1976, Λονδίνο).
Το πού όμως στο Ιάσιο έλαβε χώρα η ιστορική αυτή πράξη-τελετή από όπου όλα άρχισαν και πως επιλέχτηκε το συγκεκριμένο σημείο επίσημης εξέγερσης παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Αν και καταγεγραμμένο παραμένει ελάχιστα γνωστό στο ευρύ κοινό.
Έγκριτοι συγγραφείς-ιστορικοί αναφέρουν ότι “στo αρχoντικό τoυ Στέφανoυ Μπέλλιoυ στo Ιάσιo της Μoλδoβλαχίας, o Αλέξανδρoς Υψηλάντης κατά τη διάρκεια πανηγυρικής τελετής, ύψωσε την Επαναστατικήν σημαίαν στη Μoλδαβία…Τo πλήθoς εξελθόν της oικίας τoυ Βέλλιoυ, πρoπoρευoμένoυ τoυ κλήρoυ επανήλθε… υπό πυκνoύς πυρoβoλισμoύς στην οικία του, απόντoς τoυ oικoδεσπότη…» Η απουσία του, όχι βέβαια και χωρίς την κρυφή έστω συγκατάθεσή του, αποσκοπούσε στην αποφυγή δυσάρεστων συνεπειών σε περίπτωση μιάς αποτυχημένης εξέγερσης, δεδομένου ότι ο ίδιος κατείχε υψηλή κυβερνητική θέση ως υπουργός δικαιοσύνης-Μέγας Λογοθέτης/Βυζαντινός τίτλος- και όχι μόνο.
Σύμφωνα με άλλη πηγή, λιγότερο έγκριτη, ο Υψηλάντης ύψωσε την σημαία της Επανάστασης στο σπίτι του Ρίζου στο Ιάσιο (πιθανώς του Ιακωβάκη Ρίζου Νερουλού, μετέπειτα υπουργού Παιδείας στην Αθήνα). Αδιάσειστες πηγές όμως αναφέρουν την έπαυλη του Στέφανου Μπέλλιου (Βέλλιου) στο Ιάσιο ως τον τόπο όπου υψώθηκε το λάβαρο της Επανάστασης. Αυτό βεβαιώνει ο Ιωάννης Φιλήμονας (1799-1874) (Φιλήμων Ι. «Ιστορικόν δοκίμιον περί της Ελληνικής Επαναστάσεως, Τόμος 3, 1860) ο οποίος βίωσε προσωπικά τα γεγονότα. Υπήρξε ο ίδιος αγωνιστής του 1821, δημοσιογράφος και εκδότης εφημερίδων των επαναστατικών χρόνων μεταξύ των οποίων η εφημερίδα «Ο Αιών». Ιστορικός της Ελληνικής Επανάστασης και της Φιλικής Εταιρείας και το σημαντικότερο προσωπικός γραμματέας του Δημητρίου Υψηλάντη αδελφού του Αλέξανδρου, με την οικογένεια των οποίων σχετιζόταν στενά όταν βρισκόταν στην Κωνσταντινούπολη πριν το 1812.
Η αυθεντικότητα και αξιοπιστία των πηγών πληροφόρησής του δεν επιδέχονται αμφισβήτηση. Την άποψη του Φιλήμονα επιβεβαιώνει και ο σύγχρονος ιστορικός Διονύσιος Κόκκινος (1884- 1967) βασιζόμενος σε δεδομένα των 150 χρόνων που προηγήθηκαν της έκδοσής του (Κόκκινος Δ. «Ελληνική Επανάστασις».6η Έκδοση, Τόμος 1, σ. 130, 1974).
Είναι πασιφανές ότι ο Στέφανος Βέλλιος (Μπέλλιος) και ο μικρότερος αδερφός του Κωνσταντίνος είχαν κεντρική ανάμιξη στην Εθνική εξέγερση. Ίσως, εξ αιτίας και της από παιδικής ηλικίας σχέσης τους με τον συντοπίτη τους, μετέπειτα οπλαρχηγό Γιάννη Φαρμάκη στη γενέτειρά τους Βλάστη. Η επιλογή εξ’άλλου της οικίας του Βέλλιου από τον Υψηλάντη να αποτελέσει την αφετηρία της εξέγερσης, εκεί όπου όλα ξεκίνησαν, από μόνη της αποτελεί απτή απόδειξη της ανάμιξής τους στις διεργασίες της Επανάστασης του ’21.!.
Σημειωτέον ότι ο Γεωργάκης Ολύμπιος και ο Ιωάννης Φαρμάκης ήταν οι δύο στρατιωτικοί διοικητές της Φιλικής Εταιρείας υπό τον Αλέξανδρο Υψηλάντη, επικεφαλής του Ιερού Λόχου στην ιστορική και πολυαίμακτη μάχη στο Δραγατσάνη και μετά. Αναφέρεται ότι ήταν οι μόνοι εμπειροπόλεμοι στην Ελληνική Επανάσταση που θα μπορούσαν να συγκριθούν με τον θρυλικό Θεόδωρο Κολοκοτρώνη έχοντας δραστηριοποιηθεί τόσο πριν όσο και μετά την Επανάσταση (είχαν υπηρετήσει ως ‘χιλίαρχοι’ στο Ρωσικό στρατό κατά τους Ναπολεόντιους πολέμους που είχαν προηγηθεί). Και οι δύο, μαζί με τους επιβιώσαντες ιερολοχίτες στο Δραγατσάνη, είχαν άδοξο τέλος. Καθ’οδόν για να ενωθούν με τις υπόλοιπες επαναστατικές δυνάμεις του νότου, εγκλωβισθέντες από πολυάριθμο Τουρκικό στρατό στη Μονή Σέκου, ύστερα από δόλο, ο μέν Ολύμπιος αυτοπυρπολήθηκε στο καμπαναριό του μοναστηριού μαζί με τους συντρόφους του, ο δε Φαρμάκης μεταφέρθηκε στην Κωνσταντινούπολη όπου υπέστη μαρτυρικό θάνατο.
Στην πρόσφατα δημοσιευμένη Εγκυκλοπαίδεια του Μείζονος Ελληνισμού καταγράφεται ότι “ο Φαρμάκης (Χατζή-Φαρμάκης) από την Μακεδονία ήταν ένας από τους πρώτους τέσσερεις ηγέτες που μυήθηκαν στην Φιλική Εταιρεία το 1817 στην Οδησσό (7ο μέλος, συμπεριλαμβανομένων των τριών ιδρυτών της). Μαζί με τους άλλους τρεις από την Πελοπόννησο: τον Αναγνωσταρά (Π. Παπαγεωργίου), τον Ηλία Χρυσοσπάθη και τον Π. Δημητρόπουλο ήταν οι πρώτοι στρατιωτικοί αρχηγοί από την ηπειρωτική Ελλάδα που μυήθηκαν στην Εταιρία το 1817, σε μια πολύ κρίσιμη φάση και την προετοίμασαν ώστε να είναι έτοιμη για την εξέγερση στην Ελλάδα”. Το 1818 στην Κωνσταντινούπολη ο Φαρμάκης είχε διοριστεί “αρχηγός των αφοσιωμένων στη Φιλική Εταιρία” από τον Σκουφά, έναν από τους τρείς ιδρυτές της, ενδεικτικό των δυνατοτήτων του και του ρόλου που επέπρωτο να διαδραματίσει. Το πορτραίτο του αναρτήθηκε πρόσφατα στο Πολεμικό Μουσείο Αθηνών δίπλα σε αυτό του Γεωργάκη Ολύμπιου, ύστερα από πρωτοβουλία του συλλόγου Βλατσιωτών Λάρισας. Ο πολυεπίπεδος εθνικός ρόλος που διαδραμάτισε ο εθνομάρτυρας Φαρμάκης χρήζει περαιτέρω μελέτης και αναγνώρισης.
Η ευρύτερη οικογένεια Βέλλιου. Δεν ήταν όμως τυχαία η επιλογή της οικίας του Στέφανου Βέλλιου να αποτελέσει την αφετηρία του απελευθερωτικού αγώνα την άνοιξη του ’21. Η ευρύτερη οικογένεια Βέλλιου (Μπέλλιου/Belu) υπήρξε ένα είδος οικογενειακής ‘δυναστείας’ που κυριάρχησε στην πολιτική, κοινωνική και οικονομική ζωή της Ρουμανίας (Μολδοβλαχίας τότε) για περισσότερο από ένα αιώνα (τον 19ο). Αρκετά μέλη της οικογένειας απέκτησαν τίτλους ευγενείας. Είναι ενδεικτικό ότι ο Στέφανος όπως και ο γυιός του Δημήτριος (βαρώνος) έτυχαν ύψιστης τιμητικής διάκρισης ενταφιασθέντες στο Μηροπολιτικό Ναό Radu Voda στο Βουκουρέστι μαζί με αρχηγούς του κράτους όπως ο ηγέτης Radu Voda και ο πατριάρχης Justinian Marina σε αναγνώριση της τεράστιας συνεισφοράς τους στα ζητήματα του Κράτους.
Ο Στέφανος υπήρξε κορυφαίο στέλεχος της εκεί τότε Ελληνικής Κοινότητας στη Μολδοβλαχία, με άμεση εμπλοκή στην εθνική εξέγερση. Μαζί με τον μικρότερο αδερφό του Κωνσταντίνο- αμφότεροι γεννηθέντες στη Βλάστη-όπως και ο Φαρμάκης- ακολούθησαν από την Κωνσταντινούπολη όπου είχαν μετεγκατασταθεί, τον Πρίγκηπα Ιωάννη Καρατζά (1745-1844), ηγεμόνα στη Μολδοβλαχία (1812-18). Το 1817 ο Αυτοκράτορας Φραγκίσκος Ιωσήφ απένειμε τον τίτλο του ‘βαρόνου’ στον Κωνσταντίνο για τις υπηρεσίες του στην Αυστροουγγαρία και ιδιαίτερα στους παραδουνάβιους λαούς (παραδουνάβιες Ηγεμονίες-Πριγγιπάτα, κυρίως Μολδοβλαχία). Ο Κωνσταντίνος υπήρξε μέγας εθνικός ευεργέτης της Ελλάδος. Μεταξύ άλλων (ίδρυση του πρώτου νοσοκομείου της χώρας ‘η Ελπίς’- σήμερα Μορφωτικό Κέντρο Δήμου Αθηναίων-της Αρχαιολογικής Εταιρείας Αθηνών, του οικισμού ‘Μακεδονία’ στην Αταλάντη όπου αποκατέστησε πολλές οικογένειες Μακεδόνων αγωνιστών του ’21 κ.ά.) παραχώρησε το μεγαλύτερο Εθνικό κληροδότημα για σπουδές στην Ελλάδα και στο εξωτερικό το οποίο διαχειρίζεται το υπουργείο Παιδείας, το μοναδικό που υπήρχε μέχρι την ίδρυση του ΙΚΥ (Ίδρυμα Κρατικών Υποτροφιών) 100 χρόνια αργότερα, τη 10ετία του ’40. Αξίζει να αναφερθεί ότι με το ‘κληροδότημα Βέλλιου’, ακόμα ενεργού, σπούδασαν οι περισσότεροι καθηγητές του Πανεπιστημίου Αθηνών-του μοναδικού μέχρι το 1925 οπότε ιδρύθηκε το Αριστοτέλειο-ιδιαίτερα σε διακεκριμένα κέντρα της Ευρώπης. Πολλοί εξ αυτών επανελθόντες στελέχωσαν τη διοίκηση του νεοσύστατου Ελληνικού κράτους και για πολλά χρόνια αργότερα, αρχής γενομένης με τον καθηγητή Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών (Οθωνικό τότε) Αθανάσιο Ρουσσόπουλο το 1842 ( καταγωγή Βογατσικό Καστοριάς 1823-1893). Ο γιός του Ρούσσος υπήρξε ένας από τους Έλληνες δασκάλους Ελληνικής γλώσσας της αυτοκράτειρας Ελισάβετ (της θρυλικής Σίσσυ, συχνής θαμώνα στο Αχίλλειο της Κέρκυρας) ύστερα από σύσταση του Νικόλαου Δούμπα στενά προσκείμενου προς την αυτοκρατορική οικογένεια (προσωπικός μυστικοσύμβουλος του Αυτοκράτορα Φραγγίσκου Ιωσήφ). Αυτός, εκ Βλάστης επίσης καταγόμενος, κυριάρχησε στην πολιτισμική και πολιτική ζωή της Βιέννης της belle epoch στο 2ο μισό του 19ου αιώνα (Έκδοση Amazon: «Nikolaus Dumba-1830-1900. ‘A dassling figure in imperial Vienna’ by J.M. Tzafetas & Elvira Konecny»- Βραβείο Ακαδημίας Αθηνών. Ο πατέρας του Στέργιος υπήρξε εθνικός ευεργέτης της Αυστρίας και της Ελλάδος και διέθεσε μεγάλο μέρος της περιουσίας του για τη χρηματοδότηση του απελευθερωτικού αγώνα.
Φαεινές προσωπικότητες όπως αυτές αποτέλεσαν διαχρονικά το εντυπωσιακό διεθνές διαδίκτυο της Ελληνικής διασποράς που λειτούργησε πριν και μετά την ύψωση του λάβαρου της εξέγερσης πριν 200 χρόνια, για να υλοποιηθεί το όραμα της Ανεξαρτησίας. Τους χρειαζόμαστε και τώρα όσο ποτέ. Με τη διαφορά ότι εκείνοι αγωνίστηκαν για την απόκτηση της Ανεξαρτησίας της Ελλάδος.
Σήμερα, τόσο οι εντός όσο και οι εκτός συνόρων, καλούμαστε να αγωνιστούμε για τη διατήρησή της. Ίσως το δυσκολότερο, αν αναλογιστούμε την αρχαία ρήση: « “Το τηρήσαι τ ́αγαθά, χαλεπώτερον του κτήσασθαι” (“Το να διατηρήσεις τα αγαθά είναι δυσκολότερο από το να τα αποκτήσεις”!).
Η επανάσταση των παραδουνάβιων πριγκιπάτων (ηγεμονιών) της Μολδοβλαχίας, παρά την ατυχή της έκβαση στο Δραγατσάνι και τη μονή Σέκου, έχει γενικά αναγνωριστεί ότι υπήρξε ‘το πρελούδιο της Εθνικής εξέγερσης του 1821’ που επακολούθησε, με σημείο αφετηρίας την έπαυλη ενός Δυτικομακεδόνα του Βλατσιώτη Στέφανου Βέλλιου. Η Βλάστη με τη δυναμική της παρουσία δικαιούται να νοιώθει υπερήφανη”!
