- Στην Οξφόρδη του Ηνωμένου Βασιλείου, στο Ashmolean Museum, ευρίσκεται κρατήρας του 420 π.Χ.- 410 π.Χ., ερυθρόμορφου ρυθμού, στον οποίο υπάρχει αγγειογραφία ερυθρόμορφη. Στην αγγειογραφία αυτή παριστάνονται οι Σάτυροι Κώμος, Σίκκινις και Σίμος, οι οποίοι χορεύουν χαρούμενοι κρατώντας τις δάδες τους, οι οποίες δάδες είναι «έτοιμες να λάβουν την φλόγα, την φωτιά», από τον Προμηθέα. Οι ως άνω Σάτυροι είναι έκθαμβοι με το πρωτότυπο – πρωτοφανερωμένο δώρο της φωτιάς που πρόκειται να λάβουν σε λίγο από τον Προμηθέα, δώρο που θα κάνει οσονούπω ο Προμηθέας προς τους ανθρώπους. Ο Προμηθέας στην ίδια σκηνή στέκεται δεξιά κρατώντας νάρθηκα, από όπου ξεπετάγεται η κρυμμένη μέσα σε αυτόν φωτιά, την οποία ο Προμηθέας πρόκειται να παραδώσει αμελλητί στους Σατύρους, στους ανθρώπους.
Την φλόγα-φωτιά είχε κλέψει από τους θεούς, από τον Όλυμπο για να την παραδώσει στους ανθρώπους. Ο Προμηθεύς στην συνέχεια ετιμωρήθη υπό του Διός για την ανίερη πράξη του, αυτήν της κλοπής της φωτιάς και της παράδοσής της εις τους ανθρώπους. Εδέθη εις βράχον του Καυκάσου και αετός, το ιερό πουλί του Διός, κατέτρωγε το ήπαρ, το συκώτι του.
Από τον μύθο αυτόν ο Αισχύλος εμπνεύστηκε το σατυρικό δράμα «Προμηθεύς πυρκαϊεύς», από το οποίο άντλησαν το θέμα τους πολλοί αγγειογράφοι.
Στην ιωνική Αθήνα-Αττική τιμούσαν με λαμπαδηδρομίες τον Προμηθέα, ο οποίος χάρισε τη φωτιά στους ανθρώπους. Τα «Προμήθεια» ήσαν αρχαία αθηναϊκή εορτή προς τιμήν του θεού ή Τιτάνα Προμηθέα, σε ανάμνηση της μεγάλης του ευεργεσίας να χαρίσει την φωτιά στους ανθρώπους. Βασικό στοιχείο της εορτής αυτής ήταν η λαμπαδηδρομία, ένας αγώνας δρόμου με αναμμένες λαμπάδες.
Στην κώμη (χωριό) μου, τη Σκήτη Κοζάνης, από το 1923 – Συνθήκη Λωζάνης -Ανταλλαγή πληθυσμών εκ Πόντου – Μικράς Ασίας μέχρι την εμφάνιση του κορωνοϊού (2020) εγίνετο λαμπαδηφορία εις ανάμνησιν της παράδοσης της φωτιάς από τον Προμηθέα στους ανθρώπους. Κατ΄ έτος μέχρι τότε, νέοι, Μωμόγεροι, εσυγκεντρώνοντο το σούρουπο της εθνικοθρησκευτικής ημέρας της 28ης Οκτωβρίου (εθνική επέτειος + εορτή Παναγίας-Αγίας Σκέπης), άναβαν λαμπάδες-πυρσούς και εν πομπή πορεύονταν στην πλαγιά του βουνού, όπου ευρίσκεται το παλιό Υδραγωγείο του χωριού μου Σκήτης, κάτωθεν του νέου Υδραγωγείου του χωριού. Εκεί παρέμεναν μέχρι τα μεσάνυκτα ως ένδειξη ευχαριστίας προς τον Προμηθέα για την προσφορά της φωτιάς προς τους ανθρώπους και αποχωρούσαν ησύχως. Στο εν λόγω έθιμο συμμετείχα κι εγώ ενεργώς μέχρι τα έτη των φοιτητικών μου σπουδών.
Εις τον αρχαιοελληνικό ιωνικό Πόντο, στην Τραπεζούντα και στην περιοχή της Ματσούκας ετηρείτο το έθιμο τούτο. Εξάλλου, εγγύς του Πόντου και ανατολικώς αυτού ήτο και είναι ο Καύκασος, όπου υφίστατο την τιμωρία του ο Προμηθέας, κατά την ελληνική Μυθολογία. Το έθιμο τούτο έφεραν εκ Πόντου οι παππούδες μας, κατά την ανταλλαγή των πληθυσμών με την Συνθήκη της Λωζάνης. Ο παππούς μου εγεννήθη εις την Τραπεζούντα. Έχω δε και Ληξιαρχική Πράξη Γεννήσεώς του που αναφέρει ως τόπο γεννήσεώς του την Τραπεζούντα. Ο αείμνηστος παππούς μου Ευστάθιος Λαμπριανίδης, που απεβίωσε ενενηκοντούτης, σε ηλικία 90 ετών, όσο ζούσε, μου αφηγείτο ιστορίες εκ Πόντου σχετικώς με το έθιμο τούτο.
Τα έθιμα λοιπόν των λαμπαδηδρομιών στην Ιωνική Αθήνα και των λαμπαδηφορίων στον ελληνικό ιωνικό Πόντο είναι αρχαιοελληνικά.
Απευθύνω έκκληση προς τον Πολιτιστικό – Μορφωτικό – Αθλητικό Σύλλογο του χωριού μου Σκήτης Κοζάνης, προς τον Δήμο Κοζάνης, προς την Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας το έθιμο τούτο να αναβιώσει. Το έθιμο τούτο πρέπει να στηριχθεί. Θα πρέπει να καθιερωθεί ως πολιτιστικός θεσμός και να λάβει την δέουσα αξία και προβολή. Έχει συνάφεια με τον αρχαιοελληνικό πολιτισμό μας, με την ελληνική Μυθολογία μας. Είναι ανάγκη να αναδείξουμε την Παράδοσή μας. Είναι ανάγκη να μην αποκοπούμε από τις Ρίζες μας.
Απευθύνομαι και εις τους Μωμόγερους των υπολοίπων έξι (6) Πολιτιστικών Συλλόγων Δήμου Κοζάνης και Δήμου Εορδαίας, ήτοι Αλωνακίων, Πρωτοχωρίου, Αγίου Δημητρίου, Ρυακίου, Τετραλόφου, Ασβεστόπετρας, Κομνηνών, Καρυοχωρίου.
Ζητώ από αυτούς, με ευγένεια, να συμμετάσχουν στην τέλεση του εθίμου τούτου της λαμπαδηφορίας (πορείας με αναμμένες λαμπάδες-πυρσούς), το οποίο θα γίνεται στην Σκήτη Κοζάνης κατ΄ έτος και δη κατά το σούρουπο της 28ης Οκτωβρίου και θα διαρκεί μέχρι τα μεσάνυκτα της ιδίας ημέρας.
Ολόκληρος ο Ελληνισμός θα αγκαλιάσει με γλυκύτητα τον θεσμόν τούτον, γιατί το έθιμο τούτο έχει αναφορά εις την ελληνική Μυθολογία και εις τον αρχαιοελληνικό μας πολιτισμό, θα γίνει δε γνωστός ο θεσμός ούτος εις τα πέρατα της Οικουμένης. Θα μπορούσε ο θεσμός να ονομασθεί τα «Νέα Προμήθεια» και να αποκτήσει αίγλη αντίστοιχη με την Αφή της Ολυμπιακής φλόγας. «Αφή Ολυμπιακής Φλογός από την μια, «Άψις φλογός πυρσών «Νέων Προμηθείων» από την άλλη. [Άψις -εως = το άναμμα, φλοξ -ογός =φλόγα. Άψις φλογός= το άναμμα της φλόγας].
Παραπέμπω στο αναρτημένο στο διαδίκτυο από 13-5-2025 επιστημονικό μου έργο με τίτλο : «Μωμόγεροι» καθώς και στο ανηρτημένο στο διαδίκτυο κείμενό μου από 25-9-2026 με τίτλο : Προμηθεύς – Λαμπαδηδρομίες – Λαμπαδηφορίες».
- Στο Μουσείο Βατικανού στη Ρώμη της Ιταλίας ευρίσκεται λακωνική σπαρτιατική κύλικα του 550 π.Χ. μελανόμορφου ρυθμού, στο εσωτερικό της οποίας υπάρχει αγγειογραφία. Στην απεικόνιση παριστάνονται ο Άτλας που κρατάει τη γη και ο Προμηθέας δεμένος σε κολόνα από τα χέρια και τα πόδια του. Ένας αετός κατατρώγει το συκώτι του. Στο κάτω μέρος της σύνθεσης – παράστασης η κολόνα είναι η γη και το πάνω μέρος της ο τόπος όπου κατοικούν οι άνθρωποι. Ως ανεφέρθη στο ως άνω σύμβολο 311 ο Προμηθεύς ήτο δεμένος σε βράχο στον Καύκασο, τιμωρημένος υπό του Διός για κλοπή της φωτιάς.
- Στην Εθνική Βιβλιοθήκη Bibliotheque Nationale των Παρισίων της Γαλλίας ευρίσκεται κύλιξ, του 480 π.Χ.-470 π.Χ., ερυθρόμορφου ρυθμού, στο εσωτερικό της οποίας (κύλικος) υπάρχει αγγειογραφία. Η ερυθρόμορφη αγγειογραφία παριστάνει τον Προμηθέα και την θεά Ήρα. Τα ονόματά τους αναγράφονται. Ο Προμηθέας είναι όρθιος, στεφανωμένος και με βασιλικό σκήπτρο στο χέρι, μπροστά στην Ήρα, που είναι καθισμένη στον θρόνο της. Η Ήρα τον υποδέχεται, τον καλωσορίζει στον Όλυμπο με σπονδές. Στην εξωτερική πλευρά της κύλικος εικονίζεται η επιστροφή του Ήφαιστου στον Όλυμπο. Ο Προμηθέας συμβουλεύει τη θεά Ήρα, δέσμια στον μαγικό θρόνο του γιου της Ηφαίστου, πως θα ελευθερωθεί.
- Στο Μουσείο Λούβρου στο Παρίσι ευρίσκεται αγγείο, ερυθρόμορφου ρυθμού, στο οποίο υπάρχει ερυθρόμορφη αγγειογραφία. Σε αυτήν παριστάνεται η θανάτωση των τέκνων της Νιόβης. Η παράσταση είναι επηρεασμένη από την μεγάλη ζωγραφική του Πολύγνωτου και του Μίκωνα. Βλέπε σελ. 114 Βιβλίο Αρχαία Ιστορία των Κατσουλάκου, Κοκκόλου-Αλευρά, Σκουλάτου. Στην παράσταση αυτή εικονίζονται : ο μεν Απόλλων να σκοτώνει τους υιούς της Νιόβης, η δε Άρτεμις να σκοτώνει τις θυγατέρες της Νιόβης. Κατά μίαν εκδοχήν η Νιόβη είχε έξι (6) υιούς και έξι (6) θυγατέρες. Κατά ετέραν εκδοχήν η Νιόβη είχε επτά (7) υιούς και επτά (7) θυγατέρες.
- Στο Μόναχο της Γερμανίας, Antikensammluhgen, ευρίσκεται υδρία, μελανόμορφου ρυθμού, εξ Χαλκίδος Ευβοίας του 540 π.Χ.-530 π.Χ. Στην υδρία τούτη υπάρχει ενεπίγραφη αγγειογραφία με μελανόμορφη απεικόνιση του Δία και του Τυφώνος. Στην εικόνα δεξιά ο Δίας εκσφενδονίζει εναντίον του Τυφώνος κεραυνό. Ο Τυφώνας, αριστερά, είναι φτερωτός, από την μέση και επάνω είναι άνθρωπος και από την μέση και κάτω είναι δράκοντας με σώμα διπλό. Ο ίδιος έχει μακριά γένια και τα αυτιά του θυμίζουν αυτιά Σιληνών (=Σατύρων).
- Στο Βρετανικό Μουσείο του Λονδίνου στο Ηνωμένο Βασίλειο ευρίσκεται τετράδραχμο, το οποίο ευρέθη στην αρχαία ελληνική πόλη Άκανθο, σήμερα κοντά στα Νέα Ρόδα Χαλκιδικής, πόλη της αρχαίας Μακεδονίας, της Ελληνικής Μακεδονίας μας, εκεί που εκβάλλει ο ποταμός Στρυμών. Το τετράδραχμο τούτο είναι του 530 π.Χ.-480 π.Χ. και παριστά λέοντα να κατασπαράσσει ταύρο.
- Στην Φερράρα, Museo Archeologico di Spina, στην Ιταλία, ευρίσκεται κρατήρας του 440 π.Χ., ερυθρόμορφου ρυθμού, στον οποίο κρατήρα υπάρχει ερυθρόμορφη αγγειογραφία. Στην απεικόνιση της αγγειογραφίας αυτής παριστάνεται ο θεός Δίας να μάχεται με τους Γίγαντες. Με θεϊκή μεγαλοπρέπεια ο Δίας υψώνει το φοβερό όπλο του, τον κεραυνό, και τον εξαπολύει προς τους Κενταύρους. Η σύζυγός του Ήρα επιτίθεται και αυτή με το δόρυ της κατά των αντιπάλων. Η θεά Αθηνά και η θεά Νίκη συμπαραστέκονται στον Δία ενεργητικά στον αγώνα του. Ο Δίας, ώσπου να γίνει κύριος του ουρανού και της γης και να αναγνωριστεί η υπεροχή του ανάμεσα στους αθανάτους, πέρασε πολλούς κινδύνους και δοκιμάστηκε σε σκληρές μάχες με άλλους θεούς και δαίμονες. Καθοριστική ήτο η συμβολή και άλλων θεών στις νίκες του, της θεάς Αθηνάς, της θεάς Νίκης κ.λ.π. Αυτό αποδεικνύεται και από άλλες απεικονίσεις αγγειογραφιών.
- Στο Μόναχο της Γερμανίας, στο Antikensammluhgen, ευρίσκεται αμφορέας του 500 π.Χ. ερυθρόμορφου ρυθμού, στον οποίο κρατήρα υπάρχει ερυθρόμορφη αγγειογραφία. Στην απεικόνιση της αγγειογραφίας αυτής παριστάνεται ο θεός Δίας, δεσπότης του Ολύμπου, ο οποίος ζει στα λαμπρά παλάτια του και απολαμβάνει τις τιμές που του αποδίδουν οι άλλοι θεοί. Στην απεικόνιση αυτή ο Δίας κάθεται με την σύζυγό του Ήρα στο θρόνο του κρατώντας τα σύμβολα της εξουσίας του και της δύναμής του, ήτοι το βασιλικό σκήπτρο με τον αετό και τον κεραυνό. Τον περίτεχνο θρόνο στολίζουν Σφίγγες και αθλητές, όπως ακριβώς και τον θρόνο του χρυσελεφάντινου αγάλματος του Διός στην Ολυμπία, το κέντρο των Ολυμπιακών Αγώνων. Η Ίρις, η φτερωτή αγγελειοφόρος των θεών, στέκεται μπροστά στο βασιλικό ζευγάρι με την οινοχόη και την φιάλη των σπονδών.
- Στο Παρίσι της Γαλλίας, στο Bibliotheque Nationale, ευρίσκεται υδρία του 490 π.Χ. ερυθρόμορφου ρυθμού, στην οποία υδρία υπάρχει ερυθρόμορφη αγγειογραφία. Στην απεικόνιση της αγγειογραφίας αυτής παριστάνεται ο θεός Δίας, ο οποίος, ερωτευμένος ών, κυνηγάει την αγαπημένη του. Εδώ ο Δίας δοκιμάζει να πλησιάσει μία γυναίκα, που ίσως είναι η Αίγινα, ενώ εκείνη τρέχει φοβισμένη να αποφύγει το άγγιγμά του. Από την ένωσή του του θεού με την Αίγινα γεννήθηκε ο Αιακός, γενάρχης των Αιακιδών, από τους οποίους αναδείχθηκαν ονομαστοί ήρωες, όπως ο Πηλέας και ο Τελαμώνας, ο Αχιλλέας και ο Αίαντας και ο Νεοπτόλεμος, υιός του Αχιλλέως.
- Στο Αρχαιολογικό Μουσείο Βερολίνου της Γερμανίας ευρίσκεται αμφορέας, του 6ου αιώνος π.Χ., ήτοι 600 – 500 π.Χ., με αγγειογραφία σε εναλλαγή άσπρου μαύρου. Στην αγγειογραφία αυτή παριστάνονται δρομείς – οπλιτοδρόμοι με την τυπική τους εξάρτηση : περικεφαλαία, κνημίδες και ασπίδα που φέρει τα χαρακτηριστικά προσωπικά επισήματα, σήματα, σφραγίσματα ως διακριτικά στοιχεία. Οι δρομείς-οπλιτοδρόμοι σπεύδουν προς τον τερματισμό.
*Ερευνητής – Μελετητής – Αναλυτής 25-9-2026
