Οι Ζαμανοί ή Ζαμανίδαι ήταν οι φρουροί των Κομνηνών της Τραπεζούντας η ονοματολογία τους προέρχεται από την λέξη πύλη στην τουρκική Ζαανός.
Υπήρξε μία από τις αυτοκρατορικές οικογένειες της Τραπεζούντας, που αμέσως μετά την άλωση της από τους Τούρκους στα 1461 εγκαταστάθηκαν ως φυγάδες γύρω από την μονή της Παναγίας Σουμελά μαζί με άλλες σαράντα οικογένειες.
Μερικές απ’ αυτές ήταν οι: Ζαμανοί, Τορνίκοι, Καμίτσαι, Γαβράδες, Βάρδοι, Ταρνηνιώται, Ιμέριοι, Κανανοί, Τζανηχίται, Καβασίται, Μελισσηνοί, Κουρκουά, Μουρούζοι, Ξιφιλίνοι, Φραγκόπουλοι, Δωρανίται, Σαρασίται, Σούτοι, κ.τ.λ.
Οι περισσότερες από τις οικογένειες των Κομνηνών, που προαναφέραμε, εγκαταστάθηκαν στα ορεινά μέρη της Χαλδίας, δίνοντας το οικογενειακό τους όνομα στους οικισμούς, που δημιούργησαν.
Όταν αργότερα η Χαλδία θα αποκτήσει την οικονομική και πνευματική της ανάταση με τη διάνοιξη των μεταλλείων, οι ευγενείς οικογένειες θα εγκατασταθούν στην Αργυρούπολη και θα διαπρέψουν στον πνευματικό και κοινωνικό τομέα.
Η εμφάνιση του οίκου των Ζαμανών στην Αργυρούπολη συμπίπτει με τη μεγάλη αφιέρωση στον αρχιεπισκοπικό ναό της Αργυρούπολης του μεγάλου λαβάρου του Αγ. Γεωργίου.
Ήδη η οικογένεια των Ζαμανών είναι ευαγής και αρχοντική και από τα τέλη του 16ου αιώνα θα παίξει σημαντικό ρόλο στα οικονομικά και πνευματικά δρώμενα της Αργυρούπολης του Πόντου. ( Αρχείο Πόντου 1933 σ. 730.)
Το 1714 ο λόγιος, Κυριάκος Χ/ Κυπριανού, Ζαμανός, θα τιμηθεί με τον τίτλο του ΄΄Νοταρά ΄΄ από τον αρχιερέα της Χαλδίας.
Το 1718 ο προεστός και άρχοντας της Αργυρούπολης, γιος του Κυριάκου, θα κατασκευάσει με δικά του έξοδα την περίφραξη της μονής Χαλιναρά και θα χτίσει το οστεοφυλάκιο της μονής και έναν μεγάλο κήπο.
Την ίδια χρονιά ο Χ/ Κυπριανός Ζαμανός θα εκλεγεί δήμαρχος της Αργυρούπολης σε μια περίοδο, που τα μεταλλεία της βρίσκονταν στην παραγωγική τους άνθιση.
Το 1722 οι Τούρκοι θα σκοτώσουν το γενικό αρχιμεταλλουργό της Αργυρούπολης, τον άρχοντα Λογοθέτη Ιωάννη Σαρασίτη, το γαμπρό του Ζαμανού Σουμελίτη, που την ίδια χρονιά θα πάει στο δικαστήριο της Κωνσταντινούπολης ως μάρτυρας κατηγορίας κατά του Τούρκου δολοφόνου του γαμπρού του, του Ομέρ Αγά.
(Την περίοδο της μεγάλης ακμής των μεταλλείων η οικογένεια των Ζαμανηδών μαζί με την οικογένεια των Σαρασιτών, είναι από τις αρχοντικές και ελέγχουν τη διοίκηση και την οικονομία της Χαλδίας).
Το 1723 ο Σουμελίτης Ζαμανός θα εκλεγεί επιστάτης για την κατασκευή του αρχιεπισκοπικού ναού του Αγίου Γεωργίου της Αργυρούπολης και θα θεμελιώσει τον ιστορικό ναό του Πόντου.
Το 1726 οι πρόκριτοι της Αργυρούπολης: Σουμελίδης Ζαμανός, Ιορδάνης Κυριάκου Ζαμανός, με τους Σκριβαίους και Σαρασίτες υπογράφουν τη δωρεά μεγάλου χανιού προς το ναό του Αγ. Γεωργίου.
( Η συνυπογραφή των Ζαμανών με τις δύο μεγαλύτερες οικογένειες της Χαλδίας επιβεβαιώνει την ευγενή καταγωγή τους.)
Το 1728 ο Χ/Σουμελίδης Ζαμανός διορίζεται επίτροπος στον αρχιεπισκοπικό ναό του Αγίου Γεωργίου Αργυρουπόλης.
Το 1729 οι Ζαμανοί μαζί με τους Σαρασίτες, Γρηγοράντες, Κοκκίνους και Λογίζοντες θα προσφέρουν 800 γρόσια για να κατασκευαστεί η κεντητή εικόνα του Αγ. Γεωργίου. (στον κώδικα της μονής θα καταγραφούν ως άρχοντες.)
1730 με έξοδα του οίκου Ζαμανών θα αποπερατωθεί και θα κατατεθεί το λάβαρο του Αγ. Γεωργίου Αργυρουπόλεως στον ναό .
(Το λάβαρο αυτό σώζεται σήμερα στο Μπενάκειο Μουσείο Αθηνών.)
Τον ίδιο χρόνο επίσης θα προσφέρει στο περίφημο φροντιστήριο της Αργυρούπολης οικονομική ενίσχυση του ποσού των 250 γροσίων.) για την απρόσκοπτη λειτουργία του πνευματικού αυτού φάρου του ελληνισμού.
Το 1733 ο Χ/Σουμελίδης Ζαμανός ανεγείρει μεγαλόπρεπη βρύση στο προαύλιο του Αγ. Γεωργίου της Αργυρούπολης.
Το 1738 με πρωτοβουλία του άρχοντα Χ/Κυπριανού Ζαμανού αφιερώνονται στον αρχιεπισκοπικό ναό Αργυρουπόλης 30 επιστημονικά συγγράμματα.
Το 1742 πεθαίνει ο άρχοντας και κοτζαμπάσης Αργυρούπολης Χ/Σουμελίδης Κυπριανού Ζαμανός.
Το 1749 δολοφονείται ο λόγιος, και πρωτοέκδικος της μητρόπολης Χαλδίας Ιορδάνης Χ/Κυπριανού Ζαμανός του Τσελεμπή, από τον κακούργο τούρκο Τσοχαντζόγλου Εσελή.
Την ίδια χρονιά διορίζεται κοτζαμπάσης Αργυρούπολης ο Ιορδάνης Θ. Ζαμανός ο Β΄.
Το 1763 πεθαίνει ένας ακόμα άρχοντας από την οικογένεια των Ζαμανών, ο Παναγιώτης Ζαμανός (ο Αλασάογλης)
Το 1800 ο Κυριάκος Ζαμανόπουλος μεταφέρει από την Αργυρούπολη στη Ρωσία πολλά κειμήλια χειρόγραφα και μεμβράνες, προκειμένου να τα διασώσει από τους Τούρκους, οι οποίοι άρχισαν να λεηλατούν την περιοχή.
Με τον ελληνοτουρκικό πόλεμο αρχίζουν και οι πρώτες μεταναστεύσεις Ελλήνων προς την χριστιανική Ρωσία.
Το 1811 φαίνεται, πως ο κοτζαμπάσης Αργυρούπολης, Κυριάκος Ζαμανός, δέχεται αμφισβήτηση από κάποια κέντρα, που αναγκάζουν τον Ιερεμία Δ΄, Οικουμενικό Πατριάρχη, να στείλει συστατική επιστολή προς τον μητροπολίτη Χαλδίας και να του μεταφέρει την μεγάλη του εκτίμηση στο πρόσωπο του κοτζαμπάση Ζαμανού.
Το 1829 αρχίζει μεγάλο πογκρόμ διώξεων του ελληνισμού της Αργυρούπολης, γιατί μετά την υποχώρηση των ρωσικών στρατευμάτων πολλοί Έλληνες θα κυνηγηθούν από τους Τούρκους.
Αυτή τη μεγάλη φυγή των Ελλήνων προς την Ρωσία θα καθοδηγήσει ο Θεόδωρος Ζαμανόπουλος (οι Ζαμανοί ονομάζονται πλέον Ζαμανόπουλοι). Οι μετανάστες αυτοί θα ιδρύσουν με την καθοδήγηση του 43 ελληνικά χωριά στην Τσάλκα και στην Τιφλίδα.
Ο Ζαμανόπουλος Θεόδωρος θα κατορθώσει να διασώσει από την αρχαία μονή του Χουτουρά το αντίγραφο του κώδικα της μονής από την καταστροφική μανία των Τούρκων και το 1830 θα αντιγράψει τον κώδικα της μονής, έναν από τους πιο αρχαίους κώδικες των μονών του Πόντου.
Το 1840 κλάδος της οικογένειας των Ζαμανηδών θα μεταναστεύσει στο Άκ –Ντάγ- Ματέν μαζί με την οικογένεια των Σαρασιτών, Γρηγοράντων, Κουζάνων.
Η μεγάλη οικογένεια των Ζαμανηδών από τα μέσα του 19ου αιώνα διασκορπίστηκε μεταξύ Ρωσίας και Ακ-Νταγ Μετέν.
Στο Άκ- Ντάγ- Μετέν οι Ζαμανοί εγκαταστάθηκαν πρώτα στο χωριό Τοχούζ και από το Τοχούζ μετοίκησαν στο χωριό Γαριπλέρ του Γιοζγάτ της Άγκυρας.
Από το Γαριπλέρ ήρθαν πρόσφυγες στη Θεσσαλονίκη, στην Αγία Παρασκευή και από εκεί διασκορπίστηκαν.
Μία οικογένεια ήρθε στο Καρυοχώρι της Πτολεμαΐδας, από την οποία κατάγεται ο σημερινός δήμαρχος Εορδαίας.
Η οικογένεια του Ζαμανίδη Απόστολου του Στέφανου εγκαταστάθηκε στο Πρόχωμα Θεσσαλονίκης, ενώ η οικογένεια του Ζαμανίδη Αλέξανδρου, του Κώστα, εγκαταστάθηκε στην Αθήνα.
Για τους Ζαμανιδαίους, που μετοίκησαν στη Ρωσία δεν έχουμε πληροφορίες. Ενδεχομένως να άλλαξαν το όνομά τους.
Επίσης συναντάται στην Ελλάδα και το επίθετο Ζαμανός, η προέλευση του οποίου ενδέχεται να έχει τις ρίζες του στο ιστορικό γένος των Ζαμανών.
