Συμπληρώνονται εφέτος 90 χρόνια από την ολοκλήρωση της βιαίας ανταλλαγής πληθυσμών μεταξύ Ελλάδος και Τουρκίας. Μια πράξη που εντάσσεται σε μια μακρά διαδικασία εξαναγκασμένης μετακινήσεως(sic) λαών της Βαλκανικής, που ξεκίνησε με την εκδίωξη Ελληνικών πληθυσμών τη δεκαετία του 1870΄ στην Ανατολική Ρωμυλία, επηρεάστηκε ενδιάμεσα από πολλές διαβαλκανικές πολεμικές συγκρούσειςκαι ολοκληρώθηκε(;) περί το 1924, όταν και οι τελευταίοι εναπομείναντες κάτοικοι, κατ΄ εφαρμογή της τελικής υπογραφής της Συνθήκης της Λωζάννης(24-07-1923), αντηλλάγησαν με βάσει την θρησκευτική πίστη πλην εξαιρέσεων. Έφυγαν αφήνοντας πίσω ζωές, περιουσίες, θαμμένους συγγενείς και βιώματα αιώνων και χιλιετηρίδων !
Το Ίδρυμα Ανταλλαγέντων Λωζάννης(τουρκικό), γνωστό στην περιοχή και από την Έκθεση αφιέρωμα στον Ελληνισμό της Κωνσταντινουπόλεως «Πόλη – Νοσταλγία μου», παρουσίασε τη νέα του Έκθεση με αφορμή την προαναφερόμενη θλιβερή επέτειο των 90 χρόνων(1924-2014). Τίτλος «Οι Δύο Όχθες της Νοσταλγίας». Βασικό θέμα της οι συχνά κοινές εμπειρίες προσφύγων Ελλήνων και Τούρκων από τον ξεριζωμό, την πρότερη και την νέα εγκατάστασή τους.
Επισκεπτόμενος την Έκθεση στο Εθνολογικό και Λαογραφικό Μουσείο Μακεδονίας – Θράκης στη Θεσσαλονίκη, τόσο στην εκθεσιακή παρουσίαση, όσο και στον ομώνυμο κατάλογο αυτής, διάβασα με προσοχή τις σχετικές και επώδυνες αναμνήσεις αμφοτέρων από τα τραγικά εκείνα χρόνια. Η εγκατάλειψη των πατρίδων, ένθεν και ένθεν, σε άλλους έγινε υπό καθεστώς γενοκτονίας, ενώ σε άλλους με καλύτερες συνθήκες. Όπως και να έχει, όμως, οι πίκρες ήταν μεγάλες, πίκρες κοινές καίτοι το ετεροβαρές της τραγωδίας δεδομένο. Μέσα στις αφηγήσεις εστίασα σε κάποιες περιπτώσεις με τοπικό ενδιαφέρον. Δυστυχώς δεν εντόπισα περιπτώσεις Ελλήνων της περιοχής μας, υπήρχαν όμως αρκετοί ανταλλαγέντες Τούρκοι από την Δυτική Μακεδονία: Ο Φεχμί Γιλμάζ από το Κρίφτς(σημ. Κιβωτός) Γρεβενών, η Πακιζέ από την Αγραπιδιά Φλωρίνης, ο μουφτής Φλωρίνης Μεχμέτ Χουλούς, ο δίγλωσσος Τζελίλ από την Πιπεριά/ Karacaova Αλμωπίας, o Κασίμ από τον Άγιο Αντώνιο Καστοριάς. Κυρίως όμως μουσουλμάνοι πρόσφυγες από την Εορδαία. Μέσα σε αυτές τις συντετμημένες ιστορίες εξάγονται και σημαντικές πληροφορίες.
Από την αφήγηση του εκ Κονιαρλήδων(Konyarlar) Μπασέλ από την Περαία Εορδαίας(Περιοχή Βεγορίτιδας λίμνης σημ. Φλώρινα), πληροφορούμαστε πως η εκεί προαναγγελία της ανταλλαγής έγινε από τον μουχτάρη Κατίπ Μουσταφά. Όμως πρώτα ήρθαν στην περιοχή 100 Έλληνες, κάποιοι ή όλοι εξ αυτών εκ Προύσσης. Οι Τούρκοι της Περαίας, αρχικά πήγαν στην Κερασούντα, όπου στα Ρωμαίικα σπίτια που τοποθετήθηκαν, έλειπαν ακόμα και τα κουφώματα, ένεκα πλιάτσικου.
Τον Απρίλιο του 1924 o Οσμάν Μπέης, υιός του Αρίφ Μπέη(πέθανε το 1912), θα ξεκινήσει για το ταξίδι του ξεριζωμού από τα Καϊλάρια, με το πλοίο τους να αναχωρεί από Θεσσαλονίκη στις 22 Απριλίου. Συχνά σε αυτά τα ταξίδια και παρότι οι συνθήκες δεν συγκρίνονται με αυτές των Ελλήνων του 22΄, μέλη των οικογενειών τους πεθαίνουν από καημό, όπως και η μητέρα του Οσμάν. Στην ίδια αφήγηση, φωτογραφία που συνοδεύει ως λεζάντα, θεωρεί το σημερινό κτίριο της Δημοτικής Βιβλιοθήκης Πτολεμαΐδας, ως το παλαιό κονάκι-διοικητήριο των Τούρκων.
Πεχλιβάνικη/παλαιστική παράδοση συναντάμε στην περίπτωση του Μεχμέτ από την Πτολεμαΐδα(Kayalar). Η οικογένειά του συνάντησε πολλά οικονομικά προβλήματα μετά το 1912 και ο ίδιος παλινόστησε στη Θεσσαλονίκη. Κατέληξε καπνάς στη Σαμψούντα.
Στην οικογένεια Γκιουνέρ από τον Φιλώτα(Calcilar), εντοπίζουμε 2 μέλη που χάθηκαν αντίστοιχα στο Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο(1912-13) και το 1924, από άτακτα ένοπλα αποσπάσματα, αν με αυτόν τον όρο μπορεί να ερμηνευθεί ο τίτλος «Τσέτες».
Στην αφήγηση για τον Τεβφίκ Χότζα από το Κλείτος(Haydarli), μαθαίνουμε πως το κλείδωμα των σπιτιών έγινε 10 ημέρες από το Ραμαζάν Μπαϊράμι. Εγκαταστάθηκαν στις περιοχές του Tokat/ Erbaa στον Πόντο και την Σεβάστεια/Σούσεχρι.
Στην Τουρκία οι ανταλλαγέντες μουσουλμάνοι αντιμετώπισαν προβλήματα ως ένα βαθμό παράλληλα με τα εδώ που βίωσαν οι διωγμένοι Έλληνες. Η γλώσσα ήταν μια δεδομένη κόκκινη γραμμή. Πολύ εξ αυτών δεν μιλούσαν για δεκαετίες τουρκικά, μα ελληνικά, σλαβικά, αρβανίτικα. Ας αναφερθεί εδώ ένα περιστατικό που αφορά Σλαβοφώνους που είχαν μεταφερθεί στην Καππαδοκία. Δέχθηκαν μια πρώτη καλή υποδοχή από τους εκεί Τούρκους. Μα όταν είπαν το «ευχαριστώ» στη σλαβική, τους πήραν το φαγητό από μπροστά τους κακήν κακώς.
Για Γάμους με τους μουσουλμάνους της Τουρκίας ούτε λόγος. Ο μικτός Γάμος θεωρούνταν παρακατιανός και ανάλογες αγκυλώσεις άρχισαν να ξεπερνιούνται μόλις κατά την δεκαετία του 50΄. Συχνά ήταν σπάνιο το φαινόμενο ντόπιος Τούρκος απλώς να περάσει από τους μαχαλάδες τους. Και φυσικά η αποζημίωσή τους δεν είχε καμία σχέση με την περιουσία τους εδώ. Βίωσαν έντονα τον εσωτερικό ρατσισμό, συχνά δε έλεγαν ότι είμαστε από τα μέρη του γενοκτόνου Ατατούρκ, για να βγουν από την δύσκολη θέση στις συχνές αντιπαραθέσεις με τους Κεμαλικούς. Οι περισσότεροι εξ αυτών αναγκάστηκαν το 1934 να αλλάξουν επώνυμα και να υποστούν διώξεις καθώς όσοι δεν δήλωναν ως μητρική γλώσσα την τουρκική απαγορεύονταν να εργάζονται μαζικά και να διδάσκουν τους άλλους, καθώς και μπορούσαν ανα πάσα στιγμή να μεταφερθούν σε άλλες περιοχές.
Υποσημειώσεις:
[1] Γνωστότερες αυτές του 1878(Συνθήκη Αγίου Στεφάνου-Βερολίνου), του 1897 (Ελληνοτουρκικός Πόλεμος), 1903-1908(Μακεδονικός Αγών), 1912-13(Βαλκανικοί Πόλεμοι), Γενοκτονία Αρμενίων(1894-96 & 1915 κ.ε.), Αντάρτικο Βορείου Ηπείρου και Πόντου κ.α.
[2] Φιλοξενήθηκε το 2011 στο Παλαιοντολογικό και Ιστορικό Μουσείο Πτολεμαΐδας.
[3] Μουσουλμάνοι Σουνίτες από την περιοχή του Ικονίου, ενδεχομένως και με αρχαία ελληνική καταγωγή. Χρησιμοποιήθηκαν για τον συστηματικό εποικισμό και εξισλαμισμό της Μακεδονίας. Τμήμα αυτών εξ Εορδαίας καθώς και Σλαβοφώνων, οδηγήθηκε προς εποικισμό περιοχών της Ναούσης μετά τον Χαλασμό του 1822.
[4] Γενικά για την Εορδαία στο: π. Νικηφ. Μανάδη, Εορδαία ένας Αιώνας, εκδ. Δήμος Πτολεμαΐδας 2009.
Έκθεση «Οι Δύο Όχθες της Νοσταλγίας Νεάπολη Κοζάνης»
Κτίριο Πρώην Δ.Ο.Υ. Νεαπόλεως Βοΐου Κοζάνης(Παλαιό Τζαμί)
Εγκαίνια: Σάββατο 13 Δεκεμβρίου 2014 ώρα 19:00
