Την Τετάρτη 2 Απριλίου και την Τετάρτη 19 Μαρτίου 2025, παρουσιάστηκε, στο Πνευματικό Κέντρο της Πτολεμαΐδας, η παράσταση «Ένας παράξενος Γάμος». Ένα αφιέρωμα μνήμης για τη συμπλήρωση 80 χρόνων από το ολοκαύτωμα των χωριών Ερμακιάς, Πύργων, Μεσόβουνου και Κλεισούρας. Ένα έργο κατανυκτικό, ιδιαίτερα συγκινητικό, με σεβασμό στην ιστορία και στην ιδιαιτερότητα των φυλών, μια παράσταση, η οποία πλημμύρισε το Πνευματικό Κέντρο δυο φορές!
Πρόκειται για μια παράσταση διανθισμένη με παραδοσιακούς χορούς και τραγούδια, στημένη πάνω στον κεντρικό κορμό ενός θεατρικού δρώμενου, πάνω σε ένα κείμενο της συγγραφέα Χαρούλας Αποστολίδου και διασκευή – σκηνοθεσία της εκπαιδευτικού, ηθοποιού και σκηνοθέτιδας Κικής Στούμπου. Τη σύλληψη της ιδέας είχε ο Χρήστος Άψης – χοροδιδάσκαλος και την υλοποίηση η Χοροτοπία, ένας πολιτιστικός σύλλογος, που, έχοντας ως βάση τους παραδοσιακούς χορούς, δραστηριοποιείται στην Πτολεμαΐδα, τα τελευταία χρόνια, κερδίζοντας ολοένα και περισσότερους θαυμαστές. Τους γνωρίσαμε πέρυσι, με την, επίσης, πολυτροπική μουσικοχορευτική και αφηγηματική παράσταση «YÜZ – 100 χρόνια Προσφυγιάς»[i].
Η φετινή παράσταση είναι αφιερωμένη στα ολοκαυτώματα από τους Γερμανούς, τα οποία συνέβησαν σε τέσσερα μαρτυρικά χωριά της περιοχής, σχεδόν ταυτόχρονα, με την υποστήριξη/παρακίνηση Ελλήνων – δοσίλογων, ανθρώπων που δεν δίστασαν να καταδώσουν τους συμπατριώτες τους, από μίσος για την διαφορετική ιδεολογία τους και από ατομικό συμφέρον. Οι Έλληνες ένοπλοι δοσίλογοι, ιστορικά και διεθνώς, είναι οι λιγότερο τιμωρημένοι, γιατί «πρόφτασαν» και ενσωματώθηκαν στον κρατικό μηχανισμό πριν να δικαστούν. Στην πολιτική δίκη καταδικάστηκαν, αλλά ΔΕΝ εκτελέστηκαν[ii].
Όσον αφορά στην υπόθεση του έργου, γύρω από το θέμα της τέλεσης του γάμου μιας νέας και ενός νέου από τα εν λόγω χωριά, η χαρά και η λύπη εναλλάσσονται διαρκώς. Οι άνθρωποι πενθώντας για χρόνια, μόλις που τολμούν να γλεντήσουν με την αφορμή αυτού του γάμου. Τα πρόσωπα, απόγονοι των μαρτύρων της γερμανικής θηριωδίας αλλά και της προδοσίας εκ των έσω, γλεντούν τραγουδώντας και χορεύοντας τα τραγούδια του τόπου τους: ποντιακά, μακεδονίτικα, κλεισουριώτικα, όλοι μαζί, ενωμένοι. Τη ροή της τελετής διακόπτουν μνήμες και στιγμιότυπα από τους εφιάλτες που έζησαν οι κάτοικοι ξανα-βλέποντας με τα μάτια της ψυχής τους, -ώστε να τα γνωρίσουν οι θεατές-, τους δικούς τους να εκτελούνται εν ψυχρώ, τα χωριά τους να καίγονται, τους εναπομείναντες να βιώνουν ένα μακρύ πένθος. Όταν στο γλέντι εμφανίζεται ο δοσίλογος που ευθύνεται για τον θάνατο της μητέρας του κουμπάρου, ζητώντας συγχώρεση και δίνοντάς του το δαχτυλίδι της -λέγοντας, με θράσος, ότι τον «έσωσε» τότε, αφήνοντάς στον στην εκκλησία-, παραλίγο να γίνει μεγάλη φασαρία. Ώσπου ο προδότης εκδιώκεται και η κανονικότητα αποκαθίσταται. Μια μάνα χαίρεται για τον γάμο της κόρης της και μια άλλη γυναίκα-σύμβολο, μια χαροκαμένη μάνα, παραληρεί, ζει και ξαναζεί σε χρόνο άχρονο τις φριχτές στιγμές που βίωσε τότε, όταν της αφαίρεσαν το παιδί από τα σπλάχνα της, βίαια, και τότε που έβλεπε τις φλόγες να αφανίζουν τα χωριά και, στο πρόσωπο της νύφης, νομίζει ότι βλέπει τη χαμένη κόρη της. Ακούγονται μοιρολόγια, και τραγούδια της χαράς στα ποντιακά, στα βλάχικα και στα μακεδονίτικα, ποντιακή λύρα, χάλκινα, νταούλια. Οι χορευτές ερμηνεύουν όλους τους χορούς.
Αναμφίβολα, η παράσταση αυτή ενώνει! Η παράσταση αυτή γνωρίζει στον θεατή την κουλτούρα των χωριών αυτών και διδάσκει την ανάγκη του ανθρώπου για μια ζωή με ζωντανή τη μνήμη. Άλλωστε, η γνώση και η μνήμη της ιστορίας θα μπορούσαν, ίσως, να εμποδίσουν παρόμοια μελλοντικά λάθη. Κι όπως είπε χαρακτηριστικά ο εμπνευστής της παράστασης, ο χοροδιδάσκαλος Χρήστος Άψης, φιλοξενούμενος στην ραδιοφωνική εκπομπή Plurimum[iii] στον True Story Radio 102.8 fm & gr, την Πέμπτη 13 Μαρτίου 2025 (Επεισόδιο 39): «Αν καθόμαστε και σκεφτόμαστε τι μας έκαναν οι Γερμανοί, τι μας έκαναν οι άλλοι και τι κάναμε εμείς σε αυτούς, νομίζω, δεν θα πάμε μπροστά. Κι όπως είπε ο ποιητής «ό,τι είναι εθνικό είναι κι αληθινό», δεν μπορούμε να μη δώσουμε το στίγμα ότι άνθρωποι, οι οποίοι ήταν Έλληνες, σήμερα ονομάζονται Γερμανοτσολιάδες – δοσίλογοι, συνεργάστηκαν με τους Γερμανούς και, αυτά τα ολοκαυτώματα, κυρίως, οφείλονται σε αυτούς. Αυτό πρέπει να το θίξουμε, όχι για να αναζωπυρώσουμε μια διχαστική κατάσταση, σε καμιά περίπτωση, απλά, πρέπει κάποια στιγμή να δούμε την αλήθεια κατάματα, για να «θάψουμε τον νεκρό» και να προχωρήσουμε, να το αποδεχτούμε». Η, επίσης καλεσμένη της εκπομπής, Κική Στούμπου, η οποία διασκεύασε και σκηνοθέτησε την παράσταση, είπε, χαρακτηριστικά, ότι πρόκειται για: «ένα κείμενο που με θεατρικότητα και ποιητικό τρόπο έρχεται στη σκηνή για να ακουμπήσει, να σημειώσει, να υπενθυμίσει αυτό το μεγάλο τραύμα, το οποίο, όπως και άλλα τραύματα, οι άνθρωποι προσπαθούν να «γιάνουν» και να προχωρήσουν». Η Χριστίνα Μπανιά, οικοδέσποινα του Plurimum και μέλος του χορού στης παράστασης, συμπλήρωσε: «Το ότι καταφέραμε άνθρωποι διαφορετικοί να ενωθούμε σε έναν κοινό στόχο, για μένα, είναι πολύ σημαντικό και από ιστορική και από πολιτιστική άποψη».
Λίγα λόγια για τα μαρτυρικά χωριά της παράστασης:
ΜΕΣΟΒΟΥΝΟ[iv]. Σε αυτό το προσφυγικό χωριό συνέβη η μεγαλύτερη θυσία, και μάλιστα δυο φορές, με άμεσο υπαίτιο τον τότε διορισμένο Νομάρχη Κ. Γεωργαντά. Η αντιστασιακή ομάδα προσπάθησε να τον εξοντώσει και τότε Γεωργαντάς και Χωροφυλακή κάλεσαν τους Γερμανούς, οι οποίοι τιμώρησαν και αιματοκύλησαν το χωριό, στις 23 Οκτωβρίου 1941. Το απόσπασμα της Βέρμαχτ εκτέλεσε 165 Μεσοβουνιώτες όλων των ηλικιών και έστειλε περί τους 900 στα στρατόπεδα συγκέντρωσης της Πτολεμαΐδας[v].
ΚΛΕΙΣΟΥΡΑ[vi]. Από τον Δεκέμβριο του 1943 δημιουργήθηκε φυλάκιο είκοσι ανδρών υπό γερμανικό έλεγχο σε συνεργασία με τον δοσίλογο Πούλο, στο Νταούλι της Κλεισούρας. Στις 5 Απριλίου οι Γερμανοί με επικεφαλής τον Καρλ Σύμερς, διοικητή των Ες Ες συγκέντρωσαν και εκτέλεσαν γυναικόπεδα και γέροντες στην πλατεία του χωριού σε αντίποινα για την εκτέλεση δυο Γερμανών στρατιωτών από τον ΕΛΑΣ. Στη συνέχεια έκαψαν σπίτια και σκότωσαν όσους είχαν απομείνει, συνολικά 270 κατοίκους.
ΠΥΡΓΟΙ. «Τι έφταιγαν εκείνα τα γυναικόπεδα, εκείνα τα αβάφτιστα τα μωρά;»[vii]. Η πρώην Κα(σ)τράνιτσα, στις 23-24 Απριλίου 1944, αντιμετώπισε την καταστροφική μανία του ναζιστικού καθεστώτος που κατέρρεε. Υπεύθυνος για τη σφαγή ήταν ο Καρλ Σύμερς, διοικητής των Ες Ες, αυτός που αιματοκύλησε και την Κλεισούρα, το Δίστομο, την Υπάτη, τη Σπερχειάδα.
ΕΡΜΑΚΙΑ[viii]. Η Ερμακιά έγινε στόχος των γερμανικών δυνάμεων Κατοχής και των ντόπιων συνεργατών τους στις 8, στις 10 και στις 28 Μαρτίου 1944 και στις 22 Απριλίου 1944, επειδή υπήρξε ορμητήριο των αντάρτικων ομάδων. Λεηλατήθηκαν οι περιουσίες των κατοίκων, πυρπολήθηκαν τα σπίτια του χωριού και το χειρότερο, σφαγιάστηκαν άμαχοι Ερμακιώτες! Το χωριό ερήμωσε για πολλά χρόνια.
Συντελεστές: Χαρούλα Αποστολίδου – θεατρικό κείμενο, Κική Στούμπου – διασκευή – σκηνοθεσία, Κατερίνα, Φωτιάδου, Παύλος Παυλίδης, Χρήστος Τσολάκης, Μαρία Καρρά, Πόπη Τριανταφυλλίδου, Σταύρος Πασπάλης, Κώστας Φίλιος – ηθοποιοί, Αντωνία Καραγιαννίδου (Μακρύν Καϊτέ), Νατάσα Παπαδοπούλου – μοιρολογίστρες, Χάλκινα Ηχοχρώματα – ορχήστρα, Γιώργος Σιδηρόπουλος – ποντιακή λύρα, Στέλιος Μωυσιάδης – νταούλι, Ιωάννης Σαββίδης, Γιώργος Παπαδόπουλος, Θέμης Μαυρόπουλος, Σάββας Καραμουχτσάρης – χορευτές, πάνω από είκοσι χορεύτριες και χορευτές του συλλόγου ΧΟΡΟΤΟΠΙΑ, Χρήστος Άψης, Χρήστος Νταλάκας – χοροδιδάσκαλοι. Υπό την αιγίδα του Δήμου Εορδαίας.
[i] https://www.facebook.com/photo/?fbid=802426565384948&set=pcb.802443798716558
[ii] http://www.mixanitouxronou.gr/i-dosilogi-pou-timorithikan-stin-ellada-ine-i-ligoteri-ston-kosmo-nea-istoriki-erevna-apanta-giati-den-ektelestikan-dite-ti-egine-stis-dikes-ton-katochikon-prothipourgon/
[iii] https://www.youtube.com/watch?v=hL0EQ-C6hps&t=3s
[iv] http://www.mixanitouxronou.gr/quot-oi-nazi-eichan-ferei-akoma-kai-cheiropedes-gia-paidia-quot-pos-o-dosilogos-nomarchis-kozanis-kalese-toys-germanoys-na-timorisoyn-toys-anypotaktoys-katoikoys-sto-mesovoyno/.
[v]http://www.mixanitouxronou.gr/ta-agnosta-stratopeda-sygkentrosis-stin-ptolema-da-kai-o-rolos-oson-synergastikan-me-toys-nazi-i-moira-ton-orfanon-paidion-meta-to-olokaytoma-sto-mesovoyno-kozanis/
[vi] http://www.mixanitouxronou.gr/i-sfagi-ton-280-amachon-stin-kleisoyra-epikefalis-itan-o-karl-simers-poy-stin-synecheia-esfaxe-kai-to-distomo-perase-stratodikeio-kai-athoothike/
[vii] http://www.mixanitouxronou.gr/quot-ti-eftaigan-ekeina-ta-gynaikopaida-ekeina-ta-avaftista-ta-mora-quot-otan-oi-germanoi-ekapsan-zontanoys-amachoys-sti-makedonia/
[viii] https://e-ptolemeos.gr/eordaia-foros-timis-stous-ektelesthentes-tis-ermakias-tin-anoiksi-tou-44-foto-vinteo-2
